دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٩٩
بَرْقَعید ، یکی از چند شهر کوچک حاشیة راه اصلی نصیبین به موصل ، در ایالت جزیره ، در عهد عباسی . سایر شهرهای حاشیة این راه اصلی : اَذْرَمَه در مغرب ، و باعَیْناثا * و بَلَد * در مشرق که راهِ موصل ـ سنجر از آنجا به سمت جنوب غربی منحرف می شد. برقعید، که ظاهراً در محل تَلِّ رُمَیْلانِ امروزی در سمت شمال خط آهن (در نزدیکی ایستگاه تلِ کُوشِک ) قرار داشته ، احتمالاً درست در قسمت «نوکِ اردک » (انتهای غربی ایالت جزیرة کنونی در سوریه )، و در حدود هشتاد تا ٨٨ کیلومتری نصیبین و ١٢٨ کیلومتری موصل
واقع بوده است . بنابر قول برخی از جغرافیدانان مسلمان ، این شهر خصوصاً در قرن سوم ابعاد وسیعی داشته و دارای برج و بارو و سه دروازه و چشمه های آب گوارا و دویست دکان و تجارتی پر رونق بوده است ، و در شکوفاترین ایام ، مرکز بخش بقاع به حساب می آمده که خود بخش اعظم اراضی میان موصل و نصیبین را دربر می گرفته است . برقعید تا قرن هفتم به عنوان منزلگاه بَرِید اهمیتی خاص داشت ، اما از آن پس به سبب نگرانی طبیعی مسافران و کاروانها از فرود آمدن در جایی که مردمش به دزدی و راهزنی مشهور ـ و در واقع ضرب المثل ـ بودند رونق خود را از دست داد؛ و بدین ترتیب ، در حالی که روستاهای خوشنام تر همجوار برقعید ( و علی الخصوص باشَزّا، بر حاشیة یک راه مواصلاتی دیگر) بتدریج اهمیت بیشتری می یافتند، این شهر، اندک اندک ، تا حدّ یک روستای ساده تنزل یافت .
منابع :
(١) ابن خرداذبه ، المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٨٩، ص ٢١٤، پانویس f ؛
(٢) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رینودودیسلان ، پاریس ١٨٤٠، ج ٢، ص ٢٩٤؛
(٣) قاسم بن علی حریری ، مقامات الحریری ، ( قاهره ١٣٢٦ ) ، مقامه هفتم ؛
(٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، ج ١، ص ٥٧١ به بعد، ٧٠١؛
(٥) G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge ١٩٣٠, ٩٩;
(٦) M.F.von Oppenheim, Vom Mittelmeer zum persichen Golf (١٩٠٠), , ١٤٣-١٤٤, ١٦٧-١٦٨ (de Goeje's note);
(٧) K. Ritter, in Erdkunde , IX, ١٦٢-١٦٣;
(٨) F. Tuch, in ZDMG , I, ٦٢ - ٦٤.
/ اشْتْرِک و لونگرگ ( د. اسلام ) /