تذکره نصرآبادی ،

تذکرة شاعران فارسیگوی دورة صفوی ، تألیف محمدطاهر نصرآبادی * نصرآبادی تذکرة خود را با جملاتی به نثر مصنوع در حمد باری تعالی آغاز، و سپس با نثری ساده از فضیلت سخن منظوم بحث می کند و ضمن ذکر تذکره های پیشین و معاصر خود که به نظر می رسد در تألیف تذکره اش از برخی آنها بویژه تحفة سامی متأثر بوده است ، سبب تألیف کتاب (در١٠٨٣) را ذکر می کند. او در پایان دیباچه و پیش از بیان فصول کتاب ، شاه سلیمان صفوی (حک : ١٠٧٧ـ ١١٠٥) را مدح می گوید. فصلهای کتاب عبارت اند از: ١) مقدمه ، در بارة شاهان و شاهزادگان صفوی که شعر سروده اند؛ ٢) صف اول ، در بارة امیران و ملازمان دربار صفوی و تیموریان هند که شاعر بوده اند، مشتمل بر سه «فرقه »: امیران ایران ، امیران هندوستان ، وزیران و مستوفیان ؛ ٣) صف دوم ، در ذکر سادات و نجبا و اشعار آنان ؛ ٤) صف سوم ، در بارة دانشمندان و خوش نویسان و متصوّفه که شعر نیز سروده اند، مشتمل بر سه فرقه : علما و فضلا، خوش نویسان ، درویشان ؛ ٥) صف چهارم ، در شرح احوال شاعران ، مشتمل بر سه فرقه : شاعران عراق و خراسان ، شاعران ماوراءالنهر، شاعران هندوستان ؛ ٦) صف پنجم ، در بارة خویشان مؤلف و زندگینامه و اشعار خود مؤلف ؛ ٧) خاتمه ، در ذکر مادّه تاریخ و لغز و معماهای متقدمان و معاصرانِ مؤلف ، مشتمل بر دو «دفعه »: دفعة اول ، آنهایی که سرایندة مشخص دارند؛ دفعة دوم ، آنهایی که سرایندة نامعلوم دارند. هر دفعه خود به سه «حرف » تقسیم شده است : حرف اول در بارة مادّه تاریخ ، دوم در بارة لغز و سوم در بارة معما.

تاریخ اتمام تذکرة نصرآبادی معلوم نیست . نصرآبادی در یکی از نسخه های خطی کتاب که در ١٠٩١ کتابت شده ، یادداشتی با تاریخ غرة رجب ١٠٩١ از خود باقی گذاشته و توصیه کرده است که دیگران اگر نکته ای به نظرشان رسید، به تذکرة او اضافه کنند (گلچین معانی ، ص ١٩٦٢). بعداً برخی از وقایع تا ١١١٥ نیز به تذکرة نصرآبادی اضافه شده است ؛ نظیر سال فوت طاهر قزوینی (١١١٢؛ ص ٢٦) و مسیحای معنی (١١١٥؛ ص ٢٥٢، پانویس ٦). شاید کسی غیر از او به تذکره اش چیزی افزوده و شاید هم او خود بعداً تذکره اش را تکمیل کرده باشد ( رجوع کنید به گلچین معانی ، ص ١٩٥٩).

شرح احوال شاعران در این تذکره موجز و مختصر است . مؤلف بیشتر به خلق وخوی و رفتار و نیز هیئت ظاهری افراد توجه کرده است ؛ آثار، شغل ، منصب ، خویشان و دوستان و استادان آنان و گاه حادثة مهمی را که در زندگیشان روی داده ، مانند فوت فرزند یا عشق و جنون آنان ، ذکر کرده و از هر شاعر یک یا چند بیت نقل کرده و گاه نیز با عباراتی در حد تمجید یا تقبیح به نقد اشعار آنان پرداخته است .

تذکرة نصرآبادی گذشته از آنکه در بررسی شعر و شاعریِ عهد صفوی سودمند است ، مرجعی بسیار مهم برای آشنایی با تاریخ اجتماعی و فرهنگ و ادب عامة ایران در آن دوران است . در صف اول و دوم کتاب ، ضمن آنکه برخی از خاندانهای اشراف و سادات و نجیب زادگان عهد صفوی که در ادارة کشور دست داشته اند معرفی شده اند، بسیاری از منصبها و عنوانهای اداری و حکومتی آن دوره نیز ذکر شده است ؛ نظیر آبدارباشی گری (ص ٤٩)، احتساب (ص ١٤١)، ایشک ( =ایشیک ) آقاسی باشی دیوان (ص ٣١، ٣٧)، بیگلربیگی (ص ١٠٧)، تحویلداری (ص ٦٦)، توپچی (ص ٦٩)، جارچی باشی (ص ٥٧)، داروغگی (ص ٣٦)، دیوان بیگی (ص ٣٧)، شیخ الاسلامی (ص ١٥٢)، قورچی گری شمشیر (ص ٣٦)، کتابداری (ص ٥٥، ١٠٩)، کلانتری (ص ١١١،١٢٥)، میرجملگی (ص ٨٢)، نقابت (ص ١٤٧) و یوزباشی گری (ص ٧٤). این مناصب نزدیک به یکصدوبیست منصب است که برخی از آنها در کتابهای دیگر نیست (افشار، ص ٤٤٨).

تذکرة نصرآبادی نشان می دهد که بسیاری از شاعران دورة صفوی یا برای تجارت و یا برای پیوستن به دربار پادشاهان هند، به آن سرزمین آمدوشد داشته اند و شماری از آنان مدتی از عمر خود را در آنجا گذرانده اند (جاهای متعدد). چون بیشتر شاعران آن دوران از پیشه وران بوده اند، با ذکر پیشة آنان ، شماری شایان توجه از اصناف دورة صفوی در این کتاب ثبت شده است ؛ نظیر پیراهن و زیرجامه فروش (ص ٢١٠)، ترکشدوز (ص ٦٥٢)، شَعرباف (ص ٢٠١)، قَمچی (تازیانه )باف (ص ٣٨٨) و لَندَره (نوعی جامه )دوز (ص ٢٠٩). ذکر قهوه خانه های مشهور مانند قهوه خانة عرب در اصفهان (ص ٣٥٧)، ذکر نام برخی از امامزاده ها مانند امامزاده زین العابدین در اصفهان (ص ١٥٠، ١٧٩) و امامزاده سهل علی در همدان (ص ١٤٢)، مدرسه ها نظیر مدرسة جدة شاه عباس دوم (ص ٢٢١) و مدرسة شیخ لطف اللّه (ص ٢٢٣)، مسجدها نظیر مسجد امام حسن عسکری علیه السلام در قم ، مشهور به مسجد عتیق (ص ١١٢)، تکیه ها، بازارها، بیمارستانها و محله ها از دیگر ویژگیهای سودمند تذکرة نصرآبادی برای مطالعات جغرافیای تاریخی و شهری است (افشار، ص ٤٥٢ـ٤٥٣).

اشاره به قلندران و درویشان که یکی از مناصب آنها «باباییِ» تکیه ها و حیدری خانه ها بوده است (ص ٢٠٦، ٤٣٠)، مداحی درویشان (ص ٦٥٨)، مراسمی نظیر شاهنامه خوانی (ص ٢١٠،٤٦٥)، رواج تصنیف و آهنگ سازی و آوازخوانی و ذکر نغمه ها و مقامهای موسیقی (ص ٧٤، ٢١٦،٣٩١،٤٦٤) و اینکه خوش نویسان در پیری عینک به چشم می زدند (ص ٢٠٩) و برای چشمان ناقص ، چشمی از مینا (شیشه ) می ساختند (ص ٩٣)، اشاره به مراکز لهو و لعب مانند شرابخانه (ص ٢١٦) و قمارخانه (ص ٦١٦)، توضیح در بارة قهوه خانه که کانون شاعران برای عرضة اشعارشان بوده (ص ٧٠٧ـ ٧٠٨)، اشاره به نام برخی زنان بدکار که شهرت داشتند (ص ٤٤)، نام برخی از قهوه چیان که برخی از شاعران به آنان دلباخته بودند (ص ١٥٩،١٦١)، اشاره به اینکه بعضی شاعران به کوکنار و افیون معتاد بودند (مثلاً ص ٤٢٢،٥٨٠) و ذکر اشعاری به گویش قدیم تهرانی (ص ٦٢٧ـ ٦٢٨) از جمله مواردی است که در بررسی فرهنگ و ادب عامه و تاریخ اجتماعی ایران در عهد صفوی شایان توجه است . مادّه تاریخهای پایان کتاب نیز بر ارزش تاریخی آن افزوده است . این همه تذکرة نصرآبادی را از تذکره های دیگر متمایز کرده است .

تذکرة نصرآبادی در ١٣١٧ ش به اهتمام حسن وحید دستگردی به طبع رسید و در ١٣٥٢ ش تجدید طبع شد. تصحیح جدیدی از این کتاب نیز به کوشش احمد مدقّق یزدی در ١٣٧٨ش منتشر شده است که فهرستهای ممتّعی دارد.

منابع :
(١) ایرج افشار، «تاریخ نصرآبادی »، در یاد بهار: یادنامة دکتر مهرداد بهار ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢) احمد گلچین معانی ، «نظری به تذکرة نصرآبادی »، در ناموارة دکتر محمود افشار ، ج ٤، چاپ ایرج افشار و کریم اصفهانیان ، تهران ١٣٦٧ش ؛
محمدطاهر نصرآبادی ، تذکرة نصرآبادی ، چاپ احمد مدقّق یزدی ، یزد ١٣٧٨ ش .

/ مهران افشاری /