دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٥٠
بختیار ، اَبوحَرب ، فرزند ابی جَعفر محمدبن ابراهیم ، از فرمانروایان ناحیة تاریخی قومِس (سمنان و دامغان ) و دست نشاندة آل زیار (حک : ٣١٦ـ٤٣٥ یا ٤٤١). او که سمت حاجبی فلک المعالی منوچهربن قابوس (حک : ٤٠٣ـ٤٢٠) را نیز داشت ، از نخستین ممدوحان منوچهری دامغانی (متوفی ٤٣٢) است . منوچهری در سه قصیده (ص ١٩، ١٠٨، ١٣٦) و یک مسمّط (ص ١٦١) که به مناسبت جشنهای سَده و مهرگان و نوروز در مدحِ این امیر سروده ، او را به نژاده بودن و آزادگی و بزرگمنشی و بخشندگی و خوش سخنی و دانشوری و جنگاوری ستوده و به روزافزونی و تقرب وی در دربار فلک المعالی امیدوار گردانده است . انتخاب این سه جشن برای مدیحه گویی و توجه ممدوح بدانها احتمالاً نشانة تعلق خاطر این امیر به آداب و رسوم و آیینهای ایران و گویای اشرافی و ایرانی بودن خاندان اوست .
منابع ادبی و تاریخی موجود، جزئیات زندگانی بختیار را روشن نمی کند؛
تنها در سالهای اخیر به وجود سه کتیبه از وی در سه بنای تاریخی ناحیة قومس پی برده اند که هم روشنگر نام و نشان و مقام و عنوان اوست و هم مؤید آنچه منوچهری در مدایحِ خود آورده است . این سه کتیبه عبارت اند از: کتیبه ای (با تاریخ ٤١٧) در قُبَّة قصر پدرش ، پیر علمدار * ، در دامغان ؛
کتیبه ای بر منارة مسجد تاری خانة * دامغان مربوط به پادشاهی فلک المعالی و روزگاری که بختیار حاجب امیر زیاری شده بود (یعنی در فاصلة ٤١٧-٤٢٣)؛
و کتیبه ای بر منارة مسجد جامع سمنان که مربوط به دورة امیری بختیار بر این نواحی (یعنی در فاصلة ٤١٧-٤٢٦) است .
منابع :
(١) احمدبن قوص منوچهری ، دیوان منوچهری دامغانی ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢) C.`Adle, "Le mina ¦ ret du Masjed-e Jہme` de Semnہn. Circa ٤٢١-٢٥/١٠٣٠-٣٤", Studia Iranica , ٤/٢ (١٩٧٥), ١٧٧-١٨٦;
(٣) C.`Adle, A.S. Melikian-Chirvani, "Les monuments du XIe siةcle du Dہmq ہn", Studia Iranica , ١/٢ (١٩٧٢), ٢٢٩-٢٩٧.
/ سیدمحمد دبیر سیاقی /