جَسّور (جِسّور) ، شهری‌ در مغرب‌ بنگلادش‌ و مركز بخشی‌ به‌ همین‌ نام‌. شهر جسّور در مغرب‌ ایالت‌ خُولْنا و دلتای‌ رود گَنگ‌، نزدیك‌ مرز هندوستان‌ قرار دارد. این‌ شهر از شهر خولنا (مركز ایالت‌) در جنوب‌ شرقی‌ حدود هشتاد كیلومتر، از داكا (پایتخت‌ بنگلادش‌) حدود ٢٨٠ و از فریدپور در شمال‌ شرقی‌ حدود ٢٠٠ كیلومتر فاصله‌ دارد و راه‌ اصلی‌ داكا به‌ كلكته‌ (در هندوستان‌) از آن‌ می‌گذرد. جسّور جزو مناطق‌ پرباران‌ به‌ شمار می‌رود و در ماههای‌ خرداد تا شهریور (زمان‌ وزش‌ بادهای‌ موسمی‌) بارش‌ آن‌ به‌ حدود نود میلیمتر می‌رسد (اسعدی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٧؛ فرزین‌نیا، ص‌ ٩).

جمعیت‌ جسّور بنا بر آمار ١٣٧٠ش‌/١٩٩١، حدود ٣٩٨ ، ١٧٦ تن‌ بوده‌ است‌ كه‌ بیشتر آنها مسلمان‌اند ( رجوع کنید به > كتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا ١٩٩٩ <، ص‌ ٥٦٤). اقلیتی‌ از آنان‌ شیعه‌اند (اسعدی‌، ج‌٢، ص‌ ١٨؛ نیز رجوع کنید بهطلایه‌: نگاهی‌ به‌ وضعیت‌ فرهنگی‌ ـ تبلیغی‌ بنگلادش‌ ، ص‌ ٥٩). در دی‌ ١٣٨٤/ ژانویه ٢٠٠٦ جمعیت‌ شهر به‌ ٢٣٦ ، ٢٤٧ تن‌ رسید كه‌ این‌ رقم‌ حدود ٩% از جمعیت‌ ٧ر٢ میلیونی‌ بخش‌ است‌ ( > فرهنگ‌ جغرافیائی‌ جهان‌ < ، ذیل‌ "Jessor" ). جسّور فرودگاه‌ بین‌المللی‌ دارد و از طریق‌ راه‌ آهن‌ با خولنا و شهرهای‌ شمالی‌ بنگلادش‌ مرتبط‌ است‌.

پیشینه‌. نام‌ جسّور احتمالاً از واژه یاشوهره سنسكریت‌ اخذ شده‌ و با ریشه جسو، به‌ معنای‌ بی‌اعتبار كردن‌ یا بدنام‌ كردن‌، ارتباط‌ دارد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ "Djassawr" ؛ مونیر ویلیامز ، ص‌ ٨٤٨). این‌ نام‌ در منابع‌ معاصر، به‌ صورتهای‌ جِسَر یا جَسَر نیز ضبط‌ شده‌ است‌ (سلیم‌، ص‌ ٤٨، ٢٣٢). به‌ این‌ شهر رسولپور نیز می‌گفتند (همان‌، ص‌ ٤٨). ظاهراً آبادی‌ حصر، كه‌ صمصام‌الدوله‌ شاهنوازخان‌ در سده دوازدهم‌ در كتاب‌ مآثرالامراء (ج‌ ٣، ص‌ ٤٧٨) ذیل‌ ولایت‌ بنگال‌ از آن‌ نام‌برده‌، جسّور است‌ (نیز رجوع کنید به سلیم‌، ص‌ ١٩٧).

تا پیش‌ از سده نهم‌ اطلاعات‌ اندكی‌ در باره این‌ شهر و پیرامون‌ آن‌ در دست‌ است‌. در سده نهم‌، خان‌ جهان‌، از سرداران‌ مسلمان‌ و معروف‌ به‌ خانجاعلی‌ (متوفی‌ ٨٦٣)، كه‌ آرامگاه‌ وی‌ در خولنا از زیارتگاههای‌ مهم‌ بنگلادش‌ به‌ شمار می‌رود، این‌ منطقه‌ را فتح‌ كرد و در گسترش‌ اسلام‌ در آنجا كوشید و مدتی‌ در منطقه‌ حكومت‌ كرد (دَنی‌، ص‌ ١٤١ـ١٥٢؛
د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ "Djessore" ). این‌ شهر از سده نهم‌ تا ١٣٢٦ ش‌/١٩٤٧ جزو بنگال‌ * بود. به‌ نوشته دنی‌ (ص‌ ٢٤٦)، از مؤلفان‌ معاصر، جسّور به‌ فرمان‌ سلطان‌ ویكرمدیتیه‌ (پدر سلطان‌ پراتاپادیتیه رجوع کنید به ادامه مقاله‌) در اواخر سده دهم‌/ شانزدهم‌ بنا شد. در همین‌ سده‌، جسّور منطقه‌ای‌ پوشیده‌ از جنگل‌ بود ( رجوع کنید به ایتون‌ ، ص‌٢٠٨) و بزرگ‌ترین‌ مَحال‌ در جنوب‌ سركارِ (از تقسیمات‌ اداری‌ در شبه‌قاره هند) خلیفه‌ آباد در دلتای‌ گنگ‌ ــ كه‌ به‌ یاد خلیفه‌ خان‌جهان‌ به‌ این‌ نام‌ معروف‌ شده‌بود به‌شمار می‌رفت‌ و به‌ خولنا وابسته‌ بود (سلیم‌، ص‌ ٤٨). در سده دهم‌، افغانها با حمله‌ به‌ جسّور و تصرف‌ آن‌، مدتی‌ بر منطقه‌ سلطه‌ یافتند (رجوع کنید به همان‌، ص‌ ٢٣٢). بابریان‌ * در ٩٣٢ بنگال‌ را تصرف‌ كردند و به‌ حكومت‌ افغانها در آنجا پایان‌ دادند. در اواخر این‌ قرن‌ و نیز در قرن‌ یازدهم‌، جسّور به‌ دست‌ هندوها افتاد و مدتی‌ سلاطین‌ هندی‌، از جمله‌ پراتاپادیتیه‌ و سیترم‌ روی‌ ، بر آن‌ حكومت‌ كردند (دنی‌، ص‌ ٢٤٦).

در دورهپادشاهی‌ جهانگیر (١٠١٤ـ١٠٣٧)با تسلط‌ علاءالدین‌ اسلام‌خان‌ (فرمانده‌ نظامی‌ بخشی‌ از قوای‌ جهانگیر) بر بنگال‌، پراتاپادیتیه‌ به‌همراه‌ بیست‌هزار تن‌ از سربازانش‌ تسلیم‌ اسلام‌خان‌ شد. پراتاپادیتیه‌ همچنین‌ موافقت‌ كرد كه‌ پانصد كشتی‌ جنگی‌ را كه‌ در اختیار داشت‌، به‌ اسلام‌خان‌ واگذار كند (ایتون‌، ص‌ ١٥٣). در همین‌ سده‌، میرزا صف‌شكن‌ (متوفی‌ ١٠٧٣؛
برادرزاده‌ شاهنوازخان‌ صفوی‌) پس‌ از فوت‌ پدرش‌، میرزا حسن‌ صفوی‌، مدتی‌ فوجدار جسّور بود (صمصام‌الدوله‌ شاهنوازخان‌، همانجا؛
سلیم‌، ص‌ ١٩٧). در زمان‌ اورنگ‌ زیب‌ (حك : ١٠٦٨ـ ١١١٨) نوراللّه‌خان‌ به‌ فوجداری‌ جسّور و مناطق‌ پیرامون‌ آن‌، مانند هوگلی‌ و بردوان‌ و مدنی‌پور ، انتخاب‌ شد (سلیم‌، ص‌ ٢٣٢).

پس‌ از حكومت‌ چهل‌ ساله نوابهای‌ داكا در منطقه‌، شركت‌ هند شرقی‌ بریتانیا حاكمیت‌ منطقه‌ را به‌ دست‌ گرفت‌ (اسعدی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٢٦؛
د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، همانجا). با این‌ حال‌ نفوذ مسلمانان‌ در جسّور تداوم‌ یافت‌، به‌ طوری‌ كه‌ بنا بر گزارش‌ ایتون‌ (ص‌ ١٢١) در ١٢٨٩/١٨٧٢ بیش‌ از نیمی‌ از جمعیت‌ منطقه‌ جسّور را مسلمانان‌ تشكیل‌ می‌دادند. در ١٣٢٦ ش‌/ ١٩٤٧، درپی‌ تحولات‌ سیاسی‌، بخش‌ جسّور از بنگال‌ غربی‌ جدا و به‌ عنوان‌ منطقه‌ای‌ مسلمان‌نشین‌ جزو پاكستان‌ شرقی‌ (بنگلادش‌) شد ( > فرهنگ‌ جدید جغرافیایی‌ وبستر <، ذیل‌ "Jessore" ).

در این‌ شهر و اطراف‌ آن‌ آثار تاریخی‌ فراوانی‌ به‌ جا مانده‌ كه‌ عمدتاً متعلق‌ به‌ دوره اسلامی‌ است‌. آثار متعلق‌ به‌ دوره پیش‌ از مغول‌ از خان‌جهان‌ و دوره وی‌ به‌ جای‌ مانده‌ است‌ و از آثار زمان‌ سلاطین‌ هندی‌، ویرانه‌هایی‌ برجاست‌. آثار به‌ جا مانده‌ از دوره مغولی‌ نیز بیشتر معرّف‌ معماری‌ اسلامی‌ است‌ تا معماری‌ مختصِ مغولان‌ ( رجوع کنید به دنی‌، همانجا). از آثار مهم‌ جسّور و مناطق‌ اطراف‌ آن‌، مساجد سات‌ ـ گنبد ، مسجد كار، قصبه‌ و سیلكوپه‌ است‌ (همان‌، ص‌ ١٤٤،١٥٠؛
د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، همانجا). به‌ نوشته ایتون‌ (ص‌ ١٨٥)، حدود١٤ از ٢٣٠ مكان‌ مذهبی‌ به‌ جا مانده‌ از ٩٧٨ـ١١٧٤/١٥٧٠ـ١٧٦٠ در منطقه‌، در بخش‌ جسّور و بخشهای‌ اطراف‌ آن‌ قرار دارد.

منابع‌:
(١) مرتضی‌ اسعدی‌، جهان‌ اسلام‌ ، تهران‌ ١٣٦٦ـ١٣٦٩ ش‌؛
(٢) صمصام‌الدوله‌ شاهنوازخان‌، مآثرالامراء ، كلكته‌ ١٨٨٨ـ١٨٩١؛
(٣) طلایه‌: نگاهی‌ به‌ وضعیت‌ فرهنگی‌ ـ تبلیغی‌ بنگلادش‌ ، تهیه‌ و تدوین‌ اداره مطالعات‌ و اطلاعات‌ كاربردی‌ سازمان‌ فرهنگ‌ و ارتباطات‌ اسلامی‌، تهران [? ١٣٧٣ ش‌ ]؛
(٤) زیبا فرزین‌نیا، بنگلادش‌ ، تهران‌: وزارت‌ امورخارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ١٣٧٣ ش‌؛

(٥) Ahmad Hasan Dani, Muslim architecture in Bengal , Dacca ١٩٦١;
(٦) Richard M. Eaton , The rise of Islam and the Bengal frontier: ١٢٠٤-١٧٦٠ , Berkeley ١٩٩٣;
(٧) EI ١, s.v. "Djessore" (by H. C. Fanshawe);
(٨) EI ٢ , s.v. "Djassawr" (by A. H. Dani);
(٩) The Europa world yearbook ١٩٩٩ , London: Europa Publications, ١٩٩٩;
(١٠) Sir Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English dictionary , ed. E. Lenmann etal ., Oxford ١٩٧٩;
(١١) Ghulam Hussain Salim, Riyazu-s-salatin: a history of Bengal , tr. Abdus Salam, Delhi ١٩٧٥;
(١٢) Webster's new geographical dictionary , Springfield, Mass. ١٩٨٨;
World gazetteer , ١ Jan. ٢٠٠٦. [Online[ Available: http:// www. world-gazetteer. com/wg. php?x... [٤ Feb. ٢٠٠٦].

/ وحید ریاحی‌ /

تصاویر این مدخل:
مسجد سیلکوپه منبع: http://www.banglapedia.search.com.bd/HT/s_٠٢٧٧.htm