تهرانی ، حاج ملاعلی ، فقیه و محدّث و رجالی امامی قرن سیزدهم . تهرانی در ١٢٢٦ در نجف به دنیا آمد. پدرش ، حاج میرزا خلیل (متوفی ١٢٨٠)، بزرگ خاندان خلیلی و از مشهورترین پزشکان روزگار خود بود (حرزالدین ، ج ١، ص ٣٠٠ـ٣٠١). در علوم دینی نیز تحصیل کرده بود و نزد علمایی چون شیخ جعفر کاشف الغطا و سید محمد مجاهد، بسیار احترام داشت (آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٣٠ـ٢٣٢؛ آقابزرگ طهرانی ، طبقات : الکرام البررة ، جزء ٢، قسم ٢، ص ٥٠٨). حاج ملاعلی تهرانی علم اصول را نزد محمدحسین اصفهانی حائری (صاحب فصول ) و شریف العلماء مازندرانی و میرزا جعفر تویسرکانی و سعیدالعلماء مازندرانی ، علم رجال را نزد محمدجعفر استرآبادی ، و ریاضیات را نزد شیخ اسماعیل بروجردی و ابوتراب همدانی و محمدتقی خراسانی فراگرفت . در فقه از محضر صاحب فصول و شیخ علی کاشف الغطاء و محمدحسن نجفی (صاحب جواهر ) بهره برد. همچنین حکمت را نزد ملااسماعیل اردکانی و ملاکریم کرمانی و ملاعبدالعظیم تهرانی آموخت (امینی ، ج ٢، ص ٥١٧؛ حرزالدین ، ج ٢، ص ١٠٣ـ١٠٤؛ آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٤٠ـ٢٤١؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٣٢٢، ٣٢٥).

تهرانی از علمایی چون صاحب جواهر ، ملااحمد نراقی و سیدجواد حسینی عاملی اجازة روایت داشت و برادرش (میرزا حسین ) و شیخ محمدحسن مامقانی و سیدحسن صدر و میرزا حسین نوری (صاحب مستدرک ) از او اجازة روایت داشتند (حِرزِالدین ، ج ٢، ص ١٠٥؛ آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٤١؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ ش ، ستون ٣١٩). شاگردان متعددی در محضر او تربیت شدند، از جمله ملامحمدباقر تُستَری ، شیخ علی بن حسین خاقانی ، و عبدالحسین حرزالدین (حرزالدین ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ ش ، ستون ٣١٧، برای دیگر شاگردان رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، همان ، ستون ٢٠٧، ٣١٤، ٣٢٢، ٣٢٧). مقام علمی تهرانی را ستوده اند تا جایی که یکی از فقهای مشهور، پس از وفات شیخ انصاری ، او را اعلم می دانست (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ج ١، ص ٢٠٠). مؤلف مستدرک الوسائل (ج ٣، ص ٤٠١) او را «فخر شیعه » و «ذخیرة شریعت » خوانده و آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ١٦، ص ٥٨) او را شیخ المشایخِ اجازة متأخران نامیده است .

تهرانی دارای مجالس وعظ و اندرز بود و هفته ای دو روز در صحن امیرالمؤمنین علیه السلام به منبر می رفت و در باب مواعظ اخلاقی وفضائل اهل بیت علیهم السلام سخن می گفت (حرزالدین ، ج ٢، ص ١٠٣؛ آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٤٠). در منابع ، در بارة تقوا و زهد او ماجراهایی نقل شده و از تواضع و حسن اخلاق او یاد شده (آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٣٩ـ٢٤٠؛
قمی ، ص ٢٩٦) و در بارة تقید وی به زیارت امام حسین علیه السلام و کرامات او مطالبی آمده است (رجوع کنید به نوری ، ج ٣، ص ٤٠٢؛
قمی ، ج ١، ص ٢٩٤ـ٢٩٦).

تهرانی با علوم غریبه نیز آشنا بود، به تاریخ و اخبار پیشینیان احاطه داشت ، حافظ قرآن و بسیاری از دعاها بود و تورات و انجیل را از حفظ می خواند و به زبان عبری نیز آشنا بود. از جمله کارهای او تعمیر آرامگاه میثم تمار بود (آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٤٠، ٢٤٢). وی در صفر ١٢٩٧ در نجف وفات یافت . در سوک او مجالس متعددی برگزار و در رثایش اشعار بسیاری سروده شد (همان ، ج ٢، ص ٢٤٢ـ٢٤٣؛
حرزالدین ، ج ٢، ص ١٠٦).

آثار مهم تهرانی ، که بیشتردر فقه و حدیث است ، عبارت اند از: خزائن الاحکام که شرح تلخیص المرامِ علامه حلّی است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٧، ص ١٥٢ـ١٥٣، ج ١٣، ص ٣٧٧)، تلخیص هدایة الناسکین من الحجاجِ و المعتمرین تألیف محمدحسن نجفی و ترجمة آن به فارسی به درخواست مؤلف (همان ، ج ٢٥، ص ١٩٨، ج ٤، ص ١٤٦)، غصون الاَیْکَة الغرویة فی الاصول الفقهیة (همان ، ج ١٦، ص ٥٨)، شرح مبحث وصیت شرایع الاسلام محقق حلّی (همان ، ج ١٣، ص ٣٢٦)، رسالة عملیه با عنوان النَبْذَة من الاحکام الشرعیة ، از باب طهارت تا آخر نماز جماعت (همان ، ج ١١، ص ٢١٦، ج ٢٤، ص ٣٧)، الفوائد الرجالیة که در بارة علم حدیث و رجال است (همان ، ج ١٦، ص ٣٣٨) و محمدباقر تستری بر آن حاشیه نوشته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ ش ، ستون ٨٩ ـ٩٠)، سُبُل الهدایة فی علم الدرایة (همو، ١٤٠٣، ج ١٢، ص ١٣٥)، حساب العقود در شرح حدیث ایمان حضرت ابوطالب (همان ، ج ٧، ص ١١)، شرح و حاشیه بر التعلیقة البهبهانیة اثر وحید بهبهانی (متوفی ١٢٠٦؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ ش ، ستون ٨٧؛
همو، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٣٩، ج ١٢، ص ١٣٥)، و حاشیه بر منتهی المقال ابوعلی حائری (متوفی ١٢١٦) در علم رجال (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٦، ص ٥٨؛
همو، ١٣٣٧ ش ، ستون ٣٢٠، ٣٩٤).

از برادران ملاعلی ، میرزا حسین (رجوع کنید به تهرانی * ، حاج میرزا حسین خلیلی ) از فقهای مشهور دورة مشروطه و میرزا حسن و میرزا محمد و میرزا باقر از پزشکان مشهور نجف بودند (آل محبوبه ، ج ٢، ص ٢٣٢؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء ٢، قسم ٢، ص ٥٠٨).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء ٢، الکرام البررة ، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) همو، مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال ، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٤) جعفربن باقر آل محبوبه ، ماضی النجف و حاضرها ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٥) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران : اساطیر ١٣٦٣ ش ؛
(٦) محمدهادی امینی ، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام ، نجف ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٧) محمدبن علی حرزالدین ، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء ، قم ١٤٠٥؛
(٨) عباس قمی ، فوائد الرضویة : زندگانی علمای مذهب شیعه ، تهران ?( ١٣٢٧ ش ) ؛
(٩) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، قم ١٤٠٧ـ ١٤٠٨.

/ فریده سعیدی /