جرجی‌ زیدان‌ ، ادیب‌، مورخ‌ و روزنامه‌نگار لبنانی‌. وی‌ در ١١ جمادی‌الا´خره ١٢٧٨ در خانواده‌ای‌ تنگدست‌ و مسیحی‌ در بیروت‌ به‌دنیا آمد. پدرش‌، حبیب‌، از اهالی‌ روستای‌ عَین‌ عَنّوب‌ بود كه‌ همراه‌ خانواده‌اش‌ به‌ بیروت‌ مهاجرت‌ كرده‌ و در آنجا در اغذیه‌فروشی‌ كار می‌كرد (رجوع کنید به زیدان‌، مؤلفات، ج‌٢٠، ص‌ ٥٢٨ ٥٢٩؛ حسن‌، ص‌ ٧ـ ٨؛ فیلیپ‌، ص‌ ١١، ١٣١ـ١٣٣). وی‌ كه‌ خود بی‌سواد بود و فقط‌ خواندن‌ و نوشتن‌ و حساب‌ و كتاب‌ مقدماتی‌ را ضروری‌ می‌دانست‌، زیدان‌ را در پنج‌ سالگی‌ به‌ مدرسه كشیش‌ الیاس‌ شفیق‌ / الیاس‌ شویری‌ فرستاد تا در آینده‌ در اداره اغذیه‌فروشی‌ به‌ او كمك‌ كند. زیدان‌، پس‌ از دو سال‌، به‌ مدرسه الشوام رفت‌ و در آنجا حساب‌، صرف‌ و نحو، خوش‌نویسی‌ و كمی‌ زبان‌ فرانسه‌ آموخت‌. در نه‌ سالگی‌ به‌ مدرسه الاقمارالثلاثة رفت‌ و در یازده‌ سالگی‌، با اصرار پدرش‌، تحصیل‌ را رها كرد (رجوع کنید به زیدان‌، مؤلفات‌ ، ج‌٢٠، ص‌ ٥٣٦ ٥٤١؛ حسن‌، ص‌ ٨، ٢٢؛ فیلیپ‌، ص‌ ١٣٥ـ١٣٩).

زیدان‌ یك‌سال‌واندی‌ در اغذیه‌فروشی‌ نزد پدرش‌، و سپس‌ دو سال‌ در یك‌ كارگاه‌ كفاشی‌ كار كرد، اما دوباره‌ نزد پدرش‌ بازگشت‌. در پانزده‌ سالگی‌ به‌ مدرسه‌ای‌ شبانه‌ رفت‌ و در مدت‌ چهار ماه‌، با تلاش‌ بسیار، زبان‌ انگلیسی‌ آموخت‌. در همان‌ زمان‌، تألیف‌ فرهنگی‌ انگلیسی‌ به‌ عربی‌ را آغاز كرد كه‌ ناتمام‌ ماند (رجوع کنید به زیدان‌، مؤلفات‌، ج‌ ٢٠، ص‌٥٤١ ٥٥٥؛ عبود، ص‌ ١٩؛ فیلیپ‌، ص‌ ١٣٩ـ ١٤١، ١٥١ـ١٥٢). او در اغذیه‌فروشی‌ با بزرگانی‌ نظیر ابراهیم‌ الیازجی‌ (منتقد، شاعر، روزنامه‌نگار و محقق‌) و عبداللّه‌ بستانی‌ (شاعر، روزنامه‌نگار ونمایشنامه‌نویس‌) آشنا شد و به‌ عضویت‌ گروه‌ «جمعیة شمس‌البِرّ»، شعبه‌ای‌ از جمعیت‌ جوانان‌ مسیحی‌ در انگلستان‌، در آمد و در این‌ گروه‌، با یعقوب‌ صروف‌ (روزنامه‌نگار، مترجم‌ و داستان‌نویس‌)، سلیم‌ البستانی‌ (روزنامه‌نگار و داستان‌نویس‌)، و اسكندر البارودی‌ آشنا شد. با تشویقها و راهنماییهای‌ بارودی‌، تصمیم‌ گرفت‌ به‌ دانشكده پزشكی‌ برود. دو ماه‌ دروس‌ مقدماتی‌ را نزد بارودی‌ خواند و در ١٢٩٨ در رشته پزشكی‌ به‌ كالج‌ پروتستان‌ سوری‌ راه‌ یافت‌ (رجوع کنید به زیدان‌، مؤلفات‌، ج‌ ٢٠، ص‌ ٥٦٣ - ٥٧٧؛ حسن‌، ص‌ ٨ - ٩؛ فیلیپ‌، ص‌ ١٦١ـ١٦٩) و در سال‌ اول‌، شاگرد ممتاز شد. در اوایل‌ سال‌ دوم‌، زیدان‌ و دانشجویان‌ دیگر در اعتراض‌ به‌ كاستیهای‌ دانشكده‌ و برای‌ احقاق‌ حقوق‌ خود و هواداری‌ از استادی‌ كه‌ به‌ علت‌ سخنرانی‌ در باره داروینیسم‌ اخراج‌ شده‌ بود، از رفتن‌ به‌ كلاس‌ خودداری‌ كردند. پس‌ از كشمكشهای‌ بسیار، دانشكده‌ تصمیم‌ گرفت‌ دانشجویان‌ معترض‌ را اخراج‌ كند (فیلیپ‌، ص‌ ١٨٠ـ٢٠٦؛ بروگمن‌ ، ص‌ ٢١٩). زیدان‌ در خاطراتش‌، این‌ واقعه‌ را اولین‌ جنبش‌ دانشجویی‌ در شرق‌ می‌داند (رجوع کنید به زیدان‌، مؤلفات، ج‌٢٠، ص‌ ٥٨٣ ٦٠٧؛ نیز رجوع کنید به فیلیپ‌، ص‌ ١٨٢).

زیدان‌ در ١٣٠٠ در رشته داروسازی‌ امتحان‌ داد و چندی‌ در این‌ رشته‌ درس‌ خواند، ولی‌ آن‌ را نیمه‌كاره‌ رها كرد و برای‌ ادامه تحصیل‌ به‌ مصر رفت‌ (حسن‌، ص‌١٠؛ ابوخلیل‌، ص‌ ١٦؛ بروگمن‌، همانجا). به‌نوشته ابوخلیل‌ (همانجا)، وی‌ قبل‌ از سفر به‌ مصر به‌ عضویت‌ فراماسونری‌ در آمده‌ بود، ولی‌ به‌گفته فیلیپ‌ (ص‌ ٢٣)، در باره وابستگی‌ او به‌ فراماسونری‌ در بیروت‌ سند قطعی‌ وجود ندارد، اما شكی‌ نیست‌ كه‌ وی‌ در مصر به‌ عضویت‌ این‌ گروه‌ در آمده‌ است‌.

زیدان‌ ابتدا قصد داشت‌ در مصر در رشته پزشكی‌ ادامه تحصیل‌ دهد؛ اما، با پیشنهاد صاحب‌ روزنامه الزمان‌ ، تا ١٣٠١ در آنجا مشغول‌ به‌كار بود. در همان‌ سال‌ در حمله انگلیس‌ به‌ سودان‌، برای‌ درهم‌ شكستن‌ قیام‌ محمد احمدبن‌ عبداللّه‌ معروف‌ به‌ مهدی‌ سودانی‌، در سمت‌ مترجم‌ امنیتی‌ به‌ ارتش‌ انگلستان‌ پیوست‌ (حسن‌، ص‌١٠ـ١١؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٤؛ بروگمن‌، همانجا). در ١٣٠٢ به‌ بیروت‌ بازگشت‌ و به‌ فراگیری‌ زبانهای‌ عبری‌ و سریانی‌ پرداخت‌ و به‌ عضویت‌ المجمع‌ العلمی‌الشرقی‌ در آمد (حسن‌، ص‌ ١١؛ فاخوری‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٢٧؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٥). در ١٣٠٣، اولین‌ كتاب‌ وی‌، با عنوان‌ الالفاظ‌ العربیة و الفلسفة اللغویة، در بیروت‌ به‌چاپ‌ رسید و به‌سبب‌ انتشار آن‌، او عضو انجمن‌ سلطنتی‌ آسیایی‌ گردید (حسن‌، همانجا؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٥ـ ٢٦؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «زیدان‌، جرجی‌»). در همان‌ سال‌، به‌ لندن‌ سفر كرد و با آثار مستشرقان‌ آشنا شد. پس‌ از بازگشت‌ به‌ قاهره‌، در زمستان‌ همان‌ سال‌ به‌ پیشنهاد یعقوب‌ صروف‌ و فارِس‌ نَمِر، در مجله المقتطف‌ استخدام‌ گردید. وی‌ بیشتر به‌ كارهای‌ اجرایی‌ می‌پرداخت‌، به‌طوری‌ كه‌ در مدت‌ یك‌ سال‌ و نیم‌ همكاری‌، فقط‌ یك‌ مقاله‌ در آنجا به‌ چاپ‌ رساند. در ١٣٠٦، از سمت‌ خود كناره‌گیری‌ كرد و دو سال‌ در مدرسه العبیدیة الكبری‌'، به‌ عنوان‌ معلم‌ ارشد، به‌ تدریس‌ زبان‌ عربی‌ پرداخت‌ (حسن‌، ص‌ ١١ـ١٢؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٦). در ١٣٠٨ ازدواج‌ كرد و با مشاركت‌ یكی‌ از دوستانش‌، چاپخانه كوچكی‌ تأسیس‌ كرد كه‌ سال‌ بعد، با كناره‌گیری‌ شریكش‌، به‌تنهایی‌ اداره آن‌ را برعهده‌ گرفت‌. وی‌ در اواخر ١٣٠٩، مجله الهلال‌ را تأسیس‌ نمود (حسن‌، ص‌ ١٣؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٧؛ د. اسلام‌ ، همانجا).

از ١٢٩٨ رابطه عمیق‌ و استواری‌ بین‌ زیدان‌ و مستشرقانی‌ مانند نولدكه، گولدتسیهر، كراچكوفسكی‌ و مارگلیوث‌ و وان‌دایك‌ ایجاد شد و دفتر مجله الهلال‌ محل‌ رفت‌ و آمد مستشرقانی‌ بود كه‌ به‌ مصر می‌آمدند (حسن‌، ص‌ ١٧٣ـ ١٧٨؛ ابوخلیل‌، ص‌ ١٧). زیدان‌ در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ به‌ استانبول‌، در ١٣٣٠/١٩١٢ به‌ كشورهای‌ اروپایی‌ و در ١٣٣١/١٩١٣ به‌ فلسطین‌ سفر كرد (حسن‌، ص‌ ٣٩ـ٤٠؛ ابوخلیل‌، همانجا؛ قس‌ فیلیپ‌، ص‌ ٢٨ كه‌ سفر او را به‌ استانبول‌ در ١٩٠٩ می‌داند). در ١٣٢٨/ ١٩١٠، دانشگاه‌ قاهره‌ از وی‌ برای‌ تدریس‌ تاریخ‌ اسلام‌ دعوت‌ كرد. انتخاب‌ یك‌ مسیحی‌ برای‌ تدریس‌ تاریخ‌ اسلام‌، اعتراض‌ شدید مسلمانان‌ را برانگیخت‌ و زیدان‌ مجبور به‌ كناره‌گیری‌ از این‌ سمت‌ شد (بروگمن‌؛ د. اسلام‌ ، همانجاها). وی‌ در ٢٧ شعبان‌ ١٣٣٢/٢١ ژوئیه ١٩١٤ در منزل‌ خود در قاهره‌ به‌طور ناگهانی‌ درگذشت‌ (حسن‌، ص‌ ٢٠٥ـ ٢٠٨؛ فیلیپ‌، ص‌ ٣٢). شاعرانی‌ چون‌ احمد شوقی‌ * ، محمد حافظ‌ ابراهیم‌ * ، ولی‌الدین‌ یكن‌، خلیل‌ مُطران‌ و ایلیا ابوماضی‌ * در مرگ‌ او مرثیه‌هایی‌ سرودند (رجوع کنید به عبود، ص‌ ٣٨٩ـ٤٤٠؛ حسن‌، ص‌ ٢٠٩ـ٢١٠).

زیدان‌ آثار بسیاری‌ در زمینه‌های‌ گوناگون‌ از خود به‌ جای‌ گذاشته‌ است‌، وی‌ را می‌توان‌ از پركارترین‌ و برجسته‌ترین‌ نویسندگان‌ و نمایندگان‌ تجدد ادبی قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ و آغاز قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌ میلادی‌ دانست‌ (بروگمن‌، ص‌ ٢٢٠؛ د. اسلام‌ ، همانجا). تألیفات‌ وی‌ عبارت‌اند از:

١) داستانهای‌ تاریخی‌.

بیشتر شهرت‌ زیدان‌ به‌ سبب‌ داستانهای‌ تاریخی‌ اوست‌. هرچند فضل‌ تقدم‌ داستان‌ تاریخی‌ در ادبیات‌ عرب‌ با دو داستان‌ زینوبیا(١٢٨٨/ ١٨٧١) و الهیام‌ فی‌ فتوح‌ الشام‌ (١٢٩١/١٨٧٤) به‌ سلیم‌ البستانی‌ می‌رسد، ناقدان‌، زیدان‌ را پیشگام‌ این‌ نوع‌ ادبی‌ می‌دانند (رجوع کنید به حسن‌، ص‌ ٩٨ـ٩٩؛ عبدالمحسن‌ طه‌بدر، ص‌ ٩٣؛ مقدسی‌، ص‌ ٥١٧). زیدان‌ ٢٢ داستان‌ تاریخی‌ دارد كه‌ اولی‌ المملوك‌الشارِد (چاپ‌ ١٣٠٨/١٨٩١) و آخری‌ شجرة ‌الدّر (چاپ‌ ١٢٩٣ش‌/١٩١٤) است‌. از این‌ میان‌، هفده‌ داستان‌ به‌ تاریخ‌ عرب‌ و اسلام‌ تا عصر صلاح‌الدین‌ ایوبی‌ بر می‌گردد، چهار داستان‌ متعلق‌ به‌ تاریخ‌ جدید مصر و یكی‌ هم‌ متعلق‌ به‌ تحولات‌ عثمانی‌ است‌ (حسن‌، ص‌ ١٠٢؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٥؛ برای‌ فهرست‌ كامل‌ داستانهای‌ تاریخی‌ وی‌ رجوع کنید به حسن‌، ص‌٩٧ـ ٩٨؛ فیلیپ‌، ص‌٢٣٨ـ ٢٣٩). زیدان‌ تحت‌تأثیر و نفوذ داستان‌نویسان‌ اروپایی‌، به‌ خصوص‌ والتر اسكات‌ و الكساندر دوما ، بوده‌ و گرچه‌ نتوانسته‌ به‌ سطح‌ هنری‌ آنها برسد، در این‌ زمینه‌ در ادبیات‌ عرب‌ موفق‌ بوده‌ است‌ (ابوخلیل‌، ص‌ ٢٤؛ دسوقی‌، ج‌ ١، ص‌٣٧٠؛ بروگمن‌، ص‌ ٢٢١). در این‌ داستانها زیدان‌ قصد دارد وقایع‌ گذشته‌ را در روند دگرگونی‌ حیات‌ سیاسی‌ عرب‌ روایت‌ كند؛ ازاین‌رو، جنبه تعلیمی‌ و سرگرمی‌ داستانها بر جنبه هنری‌ آنها برتری‌ دارد ( اعلام‌ الادب‌ العربی‌المعاصر، ج‌ ١، مقدمه شُرَیح‌، ص‌ ٧٧). داستانهای‌ وی‌ طرح‌ ساده‌ای‌ دارند. محور اصلی‌ این‌ داستانها، عشق‌ مجازی‌ به‌ زیبایی‌ مسحوركننده زنی‌ است‌ كه‌ غالباً واقعیت‌ مستند تاریخی‌ ندارد. وی‌ واقعیتهای‌ تاریخی‌ را با این‌ عشق‌ مجازی‌ می‌آمیزد و با نثری‌ ساده‌ و ایجاد كشمكش‌ و تعلیق‌ و هیجان‌، خواننده‌ را تا پایان‌ با خود همراه‌ می‌كند (مقدسی‌، ص‌ ٥١٦؛ عبدالمحسن‌ طه‌بدر، ص‌ ٩٧؛ دسوقی‌، همانجا؛ بروگمن‌، همانجا). داستانهای‌ وی‌ بارها تجدید چاپ‌ و به‌ فارسی‌، تركی‌، هندی‌، روسی‌، آلمانی‌ و برخی‌ زبانهای‌ دیگر ترجمه‌ شده‌ است‌ (حسن‌، ص‌ ٩٥ـ٩٦، ١٠٣؛ ابوخلیل‌، ص‌ ٩ـ ١٠؛ مقدسی‌، همانجا). ناقدان‌ شیوه داستان‌نویسی‌ زیدان‌ را ستایش‌ می‌كنند، اما داستانهایش‌ اعتبار تاریخی‌ ندارند. به‌نظر ابوخلیل‌ (ص‌ ٧ـ١٤، ٣٠٧ـ٣١٥)، زیدان‌ تعمداً، برای‌ تحقیر عربها، تاریخ‌ آنها را تحریف‌ كرده‌ است‌. نویسندگانی‌ نظیر فَرح‌ أَنطون‌ * در داستان‌ أورشلیم‌ الجدیدة و القائم‌ مقام‌ نسیب‌ بك‌ در داستان‌ خفایا مصر از او پیروی‌ كرده‌اند، ولی‌ هیچ‌كدام‌ نتوانسته‌اند به‌ محبوبیت‌ زیدان‌ دست‌ یابند (عبدالمحسن‌ طه‌ بدر، ص‌ ١٠٧ـ١٠٩).

٢) در زمینه زبان‌ و تاریخ‌ ادبیات‌ عربی‌.

الف‌) تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة، كه‌ در ١٣٢٩/ ١٩١١، ١٣٣٢/١٩١٤ و سپس‌ در ١٣٠١ ش‌/١٩٢٢ به‌ ضمیمه‌ فهرستی‌ كامل‌ در چهار جلد در مصر به‌ چاپ‌ رسید (رجوع کنید به سركیس‌، ج‌ ١، ستون‌ ٩٨٥ـ ٩٨٦؛ قس‌ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٧ كه‌ تاریخ‌ چاپ‌ آن‌ را بین‌ سالهای‌ ١٣٢٨ـ١٣٣١/١٩١٠ تا ١٩١٣ می‌داند). زیدان‌ در این‌ اثر، با الهام‌ از مستشرقانی‌ چون‌ بروگمن‌، در تقسیم‌ دوره‌های‌ تاریخ‌ ادبیات‌ عرب‌ طرحی‌ نو به‌وجود آورد و طه‌ حسین‌ * به‌ ابتكار وی‌ توجه‌ ویژه‌ داشت‌ (رجوع کنید به طه‌ حسین‌، ج‌ ٣، ص‌ ٣٩٦؛ بروگمن‌، ص‌٢٢٠). احمد الاسكندری‌ و لویس‌ شیخو از این‌ كتاب‌ انتقاد كرده‌اند و شیخو آن‌ را ترجمه‌ای‌ از < تاریخ‌ نوشته‌های‌ عربی‌ > اثر بروكلمان‌ دانسته‌ است‌ (رجوع کنید به حسن‌، ص‌ ٢٣٤ـ ٢٣٥؛ ابوخلیل‌، ص‌ ٨، ١٣).

ب‌) الالفاظ‌ العربیة و الفلسفة اللغویة، كه‌ در ١٣٠٣/١٨٨٦ در بیروت‌ به‌چاپ‌ رسید. این‌ كتاب‌ با نام‌ الفلسفة اللغویة و الالفاظ‌ العربیة نیز به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌ (رجوع کنید به حسن‌، ص‌ ٢٣٣؛ سركیس‌، ج‌ ١، ستون‌ ٩٨٥؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٧).

ج‌) تاریخ‌ اللغة‌ العربیة (مصر ١٩٠٤). این‌ كتاب‌ به‌ بررسی‌ روند تكامل‌ زبان‌ عربی‌ و تحول‌ واژگان‌ و ریشه لغات‌ در گذر زمان‌ پرداخته‌ و زیدان‌ در آن‌ از به‌كارگیری‌ واژه‌ها و اصطلاحات‌ بیگانه‌ در زبان‌ عربی‌ استقبال‌ كرده‌ است‌ (مقدسی‌، ص‌ ٦٢٥ـ ٦٢٦؛ حسن‌، ص‌ ٢٣٣ـ٢٣٤؛ فیلیپ‌، همانجا).

د) البُلغة‌ فی‌ اصول‌ اللغة، كه‌ در مصر چاپ‌ شده‌ (رجوع کنید به سركیس‌، همانجا) و یوسف‌ اَسْعَد داغَر از این‌ اثر، كه‌ موجود نیست‌ یاد كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابوخلیل‌، ص‌ ٢٠). محمد عبدالغنی‌ حسن‌ (ص‌ ٢٣٤) نیز با آنكه‌ این‌ كتاب‌ را ندیده‌، گفته‌ كه‌ داغر آن‌ را از كتاب‌ سركیس‌ نقل‌ كرده‌ است‌.

٣) در زمینه تاریخ‌.

الف‌) تاریخ‌ الماسونیة‌ العام‌ مُنذُ نشأتها الی‌ هذه‌ الایام (مصر ١٨٨٩) كه‌ شرح‌ تاریخ‌ فراماسونهاست‌ (حسن‌، ص‌ ٢٣١؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٧).

ب‌) تاریخ‌ التمدن‌ الاسلامی، كه‌ در پنج‌ جلد (قاهره‌ ١٩٠١ـ١٩٠٦) به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌. در واقع‌ این‌ اثر، برداشت‌ و اقتباسی‌ از آثار مستشرقانی‌ مانند سِدْیو، كرمر، گولدتسیهر و مارگلیوث‌ است‌. با این‌ همه‌، به‌ گفته طه‌ حسین‌ (ج‌ ٣، ص‌ ٣٨٤ـ ٣٨٥) آثار تاریخی‌ زیدان‌، به‌ علت‌ بیگانگی‌ وی‌ با بررسی‌ و تحلیل‌ علمی‌ مسائل‌ تاریخی‌، قابل‌ استناد نیستند (نیز رجوع کنید به حسن‌، ص‌٦٩؛ ابوخلیل‌، ص‌ ١٨). این‌ كتاب‌، كه‌ مشهورترین‌ اثر اوست‌، سبب‌ اصلی‌ انتخاب‌ وی‌ به‌ سِمت‌ استاد تاریخ‌ اسلام‌ در دانشگاه‌ قاهره‌ بود (بروگمن‌، همانجا). در واقع‌، زیدان‌ درك‌ روشن‌ و درستی‌ از ارزشهای‌ اسلامی‌ نداشت‌؛ ازاین‌رو، شیخ‌شبلی‌ نُعمانی‌ كتاب‌ انتقاد كتاب‌ تاریخ‌ التمدن‌ الاسلامی‌ را در نقد این‌ اثر نوشت‌. لوئیس‌ شیخو، یعقوب‌ صروف‌ و شیخ‌احمد الاسكندری‌ نیز این‌ كتاب‌ را نقد كرده‌اند (حسن‌، ص‌٢٣٠؛ فیلیپ‌، ص‌ ٦٣ـ٦٦). این‌ اثر به‌ بسیاری‌ از زبانها ترجمه‌ شده‌ است‌. جلد چهارم‌ آن‌ را مارگلیوث‌ در ١٣٢٥/١٩٠٧ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به زیدان‌، تاریخ‌ التمدن‌ الاسلامی‌ ، ج‌ ١، ص‌ ١٧؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٧). در ١٣٣٣ش‌ نیز علی‌ جواهركلام‌ آن‌ را به‌ فارسی‌ بر گرداند و در تهران‌ منتشر كرد.

٤) در زمینه تراجم‌ و سرگذشتنامه‌ها.

تراجم‌ مشاهیر الشرق‌ فی‌ القرن‌ التاسع‌ عشر (قاهره‌ ١٣٢٥/١٩٠٧)؛ مذكَّرات‌ جرجی‌ زیدان‌ (بیروت‌ ١٣٤٥ ش‌/ ١٩٦٦)؛ المدرسه الكلیه، قسمت‌ دوم‌ زندگینامه جرجی‌زیدان‌، كه‌ در ١٣٤٦ ش‌/ ١٩٦٧ با شرح‌ و تعلیق‌ نبیه‌ امین‌ فارِس‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٨). زیدان‌ در زمینه تاریخ‌، جغرافی‌، علوم‌ اجتماعی‌ و روان‌شناسی‌ نیز آثاری‌ دارد (برای‌ فهرست‌ كامل‌ آثار زیدان‌ رجوع کنید به حسن‌، ص‌ ٢٢٩ـ٢٣٦؛ سركیس‌، ج‌ ١، ستون‌ ٩٨٥ـ ٩٨٧؛ فیلیپ‌، ص‌ ٢٣٧ـ٢٣٩).

٥) مجله الهلال‌.

این‌ مجله‌ كه‌ زیدان‌ در ١٣٠٩/١٨٩٢ آن‌ را تأسیس‌ كرد، در كنار مجله المقتطف، در صدر مجله‌های‌ پیشرو و پرشمار كشورهای‌ عربی‌ قرار گرفت‌. این‌ مجله‌ بیشتر به‌ مسائل‌ ادبی‌، تاریخی‌، اجتماعی‌ و كمتر به‌ سیاست‌ می‌پرداخت‌. الهلال‌ در برپایی‌ نهضت‌ جدید ادبی‌ در مصر و سایر كشورهای‌ اسلامی‌ تأثیر بسیار داشت‌ و بعد از مرگ‌ زیدان‌، فرزندانش‌ امیل‌ و شكری‌ انتشار آن‌ را به‌ عهده‌ گرفتند (مروّه‌، ص‌ ١٩٧؛ د. اسلام‌ ، همانجا). به‌ نظر بروگمن‌ (همانجا)، انتخاب‌ نام‌ «الهلال‌»، كه‌ نماد وقت‌ نزد مسلمانان‌ است‌، از تفسیر پان‌عربیسم‌ در تاریخ‌ مسلمانان‌ الهام‌ گرفته‌ است‌.

منابع‌:
(١) شوقی‌ ابوخلیل‌، جرجی‌ زیدان‌ فی‌المیزان، دمشق‌ ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) اعلام‌الادب‌ العربی‌ المعاصر: سیر و سیرذاتیة، چاپ‌ رابرت‌ كمبل‌، بیروت‌: الشركة ‌المتحدة للتوزیع‌، ١٩٩٦؛
(٣) محمد عبدالغنی‌ حسن‌، جرجی‌ زیدان، [ قاهره‌ (١٩٧٠؛
(٤) عمر دسوقی‌، فی‌الادب‌ الحدیث‌ ، قاهره‌ ١٤٢٠/ ٢٠٠٠؛
(٥) جرجی‌ زیدان‌، تاریخ‌ التمدن‌ الاسلامی‌، چاپ‌ حسین‌ مونس‌، قاهره‌ ) بی‌تا. ]؛
(٦) همو، مؤلفات‌ جرجی‌ زیدان‌ الكاملة، بیروت‌، ج‌ ٢٠، ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٧) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیة‌ و المعربة، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٨) طه‌حسین‌، من‌ تاریخ‌ الادب‌العربی‌، بیروت‌ ١٩٨١ـ ١٩٨٨؛
(٩) عبدالمحسن‌ طه‌بدر، تطور الروایة العربیة الحدیثة فی‌ مصر: ١٨٧٠ـ ١٩٣٨ ، قاهره‌ ١٩٦٨؛
(١٠) مارون‌ عبود، جرجی‌ زیدان‌: حیاته‌، اعماله‌، ما قیل‌ فیه‌، الفهارس‌، در جرجی‌ زیدان‌، مؤلفات‌ جرجی‌ زیدان‌ الكاملة، بیروت‌، ج‌ ٢١، ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١١) حنا فاخوری‌، الموجز فی‌ الادب‌ العربی‌ و تاریخه‌، بیروت‌ ١٤١١/١٩٩١؛
(١٢) ادیب‌ مروّه‌، الصحافة العربیة‌: نشأتها و تطوّرها ، بیروت‌ ١٩٦١؛
(١٣) انیس‌ خوری‌ مقدسی‌، الفنون‌ الادبیة و اعلامها فی‌ النهضة العربیة الحدیثة، بیروت‌ ١٩٦٣؛

(١٤) J. Brugman, An introduction to the history of modern Arabic literature in Egypt , Leiden ١٩٨٤;
(١٥) EI ٢, s.v. "Zaydan, Djurdjī" (by Wiebke Walther);
(١٦) Thomas Philipp, Gurgι Zaidan: his life and thought , Beirut ١٩٧٩.

/ ناهده‌ فوزی‌ /

تصاویر این مدخل:
جرجی زیدان منبع: http://www.islamonline.net/Arabic/history/١٤٢٢/١١/article١٣.html