بَقباق ، ابوالعباس ، فضل بن عبدالملک کوفی ، راوی شیعی در سدة دوم. نخستین بار، نام وی در رجال برقی (متوفی ٢٨٠) آمده است . وی بقباق را در شمار اصحاب امام صادق علیه السلام نام می برد، آنگاه از کتاب سعد نقل می کند که بقباق دارای کتاب و نیز موثق بوده است (ص ٣٤). نجاشی (ص ٣٠٨) او را موثق ، سرشناس و دارای کتاب معرفی کرده می گوید: «وی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است .» شیخ طوسی (١٣٨٠، ص ٢٧٠) او را در شمار اصحاب امام صادق علیه السلام آورده است ، لیکن در فهرست ، که از مؤلّفان شیعی یاد می کند، نامی از بقباق نمی برد. تستری در قاموس الرجال (ج ٧، ص ٣٣٥)، این امر را ناشی از غفلت شیخ طوسی دانسته است . به نوشتة مامقانی (ج ١، مقدمه ، ص ٢٠٩) و خوئی (ج ١٣، ص ٣٠٥)، شیخ مفید در رسالة عددّیه او را از جملة فقیهان بزرگ و سرشناس شیعی می داند که در احکام شرع مرجع بوده اند و نمی توان دربارة مقام هیچیک از آنان مناقشه کرد. سید بحرالعلوم ، او را از بزرگان طبقة چهارم راویان شمرده است (ج ٣، ص ١٨٣).

از زندگی بقباق ، اطلاع چندانی در دست نیست ، لیکن از روایت کشی (ص ٣٣٦) اجمالاً بر می آید که نزد امام صادق علیه السلام منزلتی داشته است ، زیرا او بود که واسطه شد تا امام ، حَریز ( رجوع کنید به حریز * بن عبدالله سجستانی ) را به حضور بپذیرد؛ ولی سخنان اعتراض آمیز بقباق به امام در همین باره ، شخصیت وی را مخدوش کرده است ؛ زیرا وقتی امام علیه السلام وساطت او را نپذیرفت ، او به آن حضرت گفت : «شما بیش از اندازه ، حریز را تنبیه کردید!» امام علیه السلام پاسخ داد: «حریز بدون مجوّز شمشیر کشیده است »؛ سپس با کنایه بقباق را توبیخ کرد. به عقیدة شیعه ، این شیوة رویارویی با امام ، که معصوم از خطاست ، شایسته نیست ؛ لیکن ازدیدگاه رجال شناسان ، این عمل ، اشتباهی بیش نبوده و وثاقت او را خدشه دار نمی کند (بحرالعلوم ، ج ٣، ص ١٨٧ ـ ١٨٨؛ مامقانی ، ج ٢، بخش ٢، ص ١١؛ خوئی ، ج ١٣، ص ٣٠٦). به روایت دیگر، امام صادق علیه السلام از بقباق پروا کرده و با اشاره ، سؤالی را پاسخ داده است (کشی ، ص ٣٣٦ـ٣٣٧)؛ ازینرو ابن طاووس (ص ٢٢٠) گفته است : امام صادق علیه السلام از بقباق تقیّه می کرده است . لیکن این روایت علاوه برضعف سند، دلالت روشنی بر مقصود ابن طاووس ندارد و توجیه پذیر است . بنابراین ، نمی توان ، بر پایة آن ، شخصیت بقباق را لکه دار کرد.

در جوامع روایی شیعه ، روایاتی از بقباق رسیده که فهرست آنها در معجم رجال الحدیث (خوئی ، ج ١٣، ص ٢٧٨ـ ٢٧٩، ٣٠٤، ٣٠٦، ٤٦٣ ـ ٤٦٥) موجود است .وی علاوه بر این که مستقیماً از امام صادق علیه السلام روایت کرده ، راوی کتاب زکریابن مالک جعفی (نقّاض ) بوده است (ابن بابویه ، مشیخه ، ص ٧٠). از جمله راویان وی ، ابان بن عثمان (همان ، ج ٤، ص ٢٢٥؛ طوسی ، ١٤٠١، ج ٣، ص ٣٢٥) و قاسم بن عروه (ابن بابویه ، ج ٢، ص ٧٧؛ طوسی ، ١٤٠١، ج ٢، ص ١١٤) شایان ذکرند. همچنین داودبن حصین و حمادبن عثمان راوی کتاب بقباق بوده اند (نجاشی ، ص ٣٠٨؛ ابن بابویه ، مشیخه ، ص ٢٤).

منابع :
(١) ابن بابویه ، من لایحضره الفقیه ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٢) ابن طاووس ، التحریر الطاووسی ، المستخرج من کتاب حل الاشکال فی معرفة الرجال ، تألیف حسن بن زین الدین شهید ثانی ، چاپ محمدحسن ترحینی ، قم ١٣٦٨ ش ؛
(٣) محمد مهدی بن مرتضی بحرالعلوم ، رجال السید بحرالعلوم : المعروف بالفوائد الرجالیة ، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) احمدبن محمد برقی ، کتاب الرجال ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٥) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، تهران ١٣٧٩ـ١٣٩١؛
(٦) ابوالقاسم خوئی ،معجم رجال الحدیث ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) محمدبن حسن طوسی ، تهذیب الاحکام ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٨) همو، رجال الطوسی ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٩) محمدبن عمر کشّی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(١٠) عبدالله مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
احمدبن علی نجاشی ،فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهرب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ یحیی رهایی /