دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٦٦
بَعلی ، عبدالرحمان بن عبدالله بن احمد دمشقی ، محدث و فقیه حنبلی قرن دوازدهم . در ١١١٠، در دمشق به دنیا آمد و در همانجا پرورش یافت ؛ اما از آنجا که یکی از اجدادش در بعلبک می زیسته ، وی نیز به بعلی معروف شده است (ابن شطّی بغدادی ، ص ١٤٥ـ١٤٦؛ مرادی ، ج ٢، ص ٣٠٤ـ٣٠٥؛ طبّاخ ، ج ٧، ص ٩٧). او در کودکی نزد پدر به قرائت قرآن پرداخت و در ده سالگی مقدمات نحو و فقه را از عوادبن عبیدالله کورانی نابلسی فرا گرفت . در ١١٢٢، به اتفاق برادرش ، شیخ احمد بعلی ، در درس شیخ ابوالمواهب حاضر و مدت پنج سال تحصیل فقه و حدیث کرد و سپس ، به مدت پانزده سال ، در درس شیخ عبدالقادر تغلبی (١٠٥٢ـ ١١٣٥) حاضر شد و حدیث ، فقه ، فرایض ، مواریث و حساب آموخت و از وی اجازة عامه گرفت . در همین دوره نزد شیخ عبدالغنی نابلسی ، به مدت هشت سال ، فصوص الحکم و تفسیر بیضاوی و فتوحات مکیه خواند و از او نیز به اخذ اجازه نایل شد (همانجاها).
بعلی در ١١٤٣، به روم و از آنجا به حلب رفت و در آنجا ساکن شد. وی در حلب سلوک را از شیخ محمدبن صالح مواهبی ، احادیث صحیح بخاری را از شیخ محمد عقیله ، منطق و اصول را از شیخ صالح بصری و معانی و بیان را از شیخ محمدبن الزّماد فراگرفت و از مشایخ دیگر نیز استفاده کرد که نامشان را در کتابی به نام منار الاسعاد فی طریق (طرق ) الاسناد آورده است . بعلی در ١١٩٢ در حلب درگذشت (همانجاها؛ کتانی ، ج ٢، ص ٧٣٨؛ طبّاخ ، ج ٧، ص ٩٨ـ ٩٩؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ٥٥٣).
برخی از تألیفات او، علاوه بر اثر مذکور، عبارت است از: نورالاخبار و روض الابرار فی حدیث النبی المختار ، که مختصر الجامع الصغیر سیوطی است و سپس خود آن را شرح کرده و فتح الستار و کشف الاستار نامیده است (کحاله ، ج ٥، ص ١٤٧ـ ١٤٨؛ کتانی ، ج ٢، ص ٧٣٧)؛ بِدایَةُ العابد و کِفایَةُ الزاهد ، در فقه ؛ النورالوامِضُ فی عِلمِ الفَرائضِ ؛ الجامع لِخُطَبِ الجَوامِع ؛ رحله ؛ کشف المُخَدَّراتِ فی شرح أَخصَرالمُختَصَرات در فقه ، که چاپ شده است (زرکلی ، ج ٣، ص ٣١٤)؛ و دیوان شعر (بغدادی ، هدیة العارفین ، همانجا؛ همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٤٩٣؛ کحاله ، همانجا).
منابع :
(١) ابن شطّی بغدادی ، مختصر طبقات الحنابلة ، چاپ فوّاز زمالی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) محمد راغب طبّاخ ، اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء ، چاپ محمد کمال ، حلب ١٤٠٨ـ ١٤٠٩/ ١٩٨٨ـ١٩٨٩؛
محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس
الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
محمد خلیل بن علی مرادی ، سلک الدّرر فی اعیان القرن الثّانی عشر ، بولاق ١٢٩١ـ١٣٠١، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) .
/ داود الهامی /