دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٧٢٢٧
طبری، احمدبن محمد ، از علمای نحو در بغداد در قرن چهارم. خطیب بغدادی (ج٥، ص١٢٥) نام او را احمدبن محمدبن یزدیاربن رستم ضبط کرده است. نام جد او به گونه های مختلف ثبت شده-است (رجوع کنید به ابنندیم، ص٦٥؛ خطیب بغدادی، همانجا؛ یاقوت حموی، ج٤، ص١٩٣؛ سیوطی، ج١، ص٣٨٧). آقابزرگ طهرانی نیز نام جد او را با اسامی گوناگونی چون یزدبان، یزدیار و نردبان ذکرکرده است(رجوع کنید به ج٤، ص١٩٧، ج٢٤، ص٨٤، ج٢٥، ص٢٤٢).
سیدحسن صدر (ج٣، ص٩٦) او را شیعی مذهب دانسته و نوشته ¬است خاندان او، خاندانی بزرگ و جلیلالقدر در شیعۀ امامیه هستند.
طبری معاصر ابنفرات (متوفی٣١٣)، وزیرخلیفۀ عباسی، مقتدر، بود و به عنوان معلم در خانۀ وی خدمت میکرد (یاقوت حموی، ج٤، ص١٩٤)، که آقابزرگ طهرانی (ج٤، ص١٩٧) او را هم شیعه دانسته است.
طبری بر زبان عربی و نحو مسلط بود (یاقوت حموی، همانجا). ابنندیم (ص٦٥) او را از علمای مکتب بصره و همسطح با عالم نحوی ابویعلیبن ابیزرعه دانسته و ابوالقاسم زجاجی (ص٧٨) وی را استاد خویش معرفی کرده¬است.
وی در علم حدیث و قرائت نیز مهارت داشت. برای فراگیری حدیث، نزد ابومنذر، نُصَیربن یوسف و هاشمبن عبدالعزیز – که از دوستان نزدیک علیبن حمزه کسایی بودند– تلمذ کرد (خطیب بغدادی، ج٥، ص١٢٥). احمدبن جعفربن سلم (متوفی ٣٦٥) و عمربن محمدبن سیف از شاگردان او در حدیث بودند (همان).
آرای طبری در خصوص قرائت در کتاب تحبیرالتیسیر ذکر شده¬است (محمدبن یوسف جزری، ص١١٤).احمدبن محمدبن عثمانالقطان، بکاربن احمد، زکریابن عیسی و عبدالواحدبن عمر از جمله شاگردان او در علم قرائت بودند (ابنجزری، ج١، ص١١٥).
از جمله آثار طبری است : المقصور و الممدود، المذکر و المؤنث، صورةالهمز، النحو، التصریف، و غریبالقرآن (ابنندیم، ص٦٥؛ قفطی، ج١، ص١٢٨؛ صفدی، ج٨، ص١١٢؛ سیوطی، ج١، ص٣٨٧). سیدمحسن امین (ج٣، ص١١٠) و آقابزرگ طهرانی (ج٤، ص١٩٧) نوشتهاند که ابنندیم، «عیونالمعجزات» را هم به تصنیفات او افزوده ، اما در الفهرست چنین چیزی بیان نشده¬است. سزگین (ج٩، ص٦٠) هم دو کتاب اخبار و کلّا فی الکلام و القرآن را از آثار او دانسته است.
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج٤، ٢٤، ٢٥، بیروت ١٣٩٨/ ١٩٧٨؛
(٢) ابنجزری، غایةالنهایة فی طبقات القراء، ج١، قاهره [بیتا.]؛
(٣) ابنندیم، الفهرست، ]بیجا، بیتا.[؛
(٤) الامام سیدمحسن الامین، اعیانالشیعة، ج٣، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٥) محمدبن محمدبن محمدبن علیبن یوسف الجزری، تحبیرالتیسیر فی قراءات الائمة العشرة، بیروت ١٤٠٤/ ١٩٨٣؛
(٦) یاقوت حموی، معجمالادباء، ج٤، ]بیجا، بیتا.[؛
(٧) خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج٥، بیروت [بیتا.]؛
(٨) ابوالقاسم زجاجی، الایضاح فی علل النحو، چاپ د. مازنالمبارک، ]بیجا، بیتا.[؛
(٩) جلالالدین عبدالرحمن سیوطی، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة، ج١، ]بیجا[ ١٣٨٤/١٩٦٤؛
(١٠) حسن صدر، تأسیسالشیعة لعلوم الاسلام، تهران [بیتا.]؛
(١١) صلاحالدین خلیلبن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، ج٨، ]بیجا[ ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(١٢) القفطی، انباهالرواة، ج١، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ١٣٦٩/ ١٩٥٠؛
(١٣) Geschichte des arabischen Shrifttums, Fuat Sezgin, Leiden ١٩٨٤.
/ فرشته کنجوریان /
تاریخ انتشار اینترنتی: ١٦/٠٨/١٣٩١