بهمن میرزا ، شاهزادة قاجار، ادیب و نویسنده . در ١٢٢٥ به دنیا آمد، چهارمین پسر عباس میرزا (متوفی ١٢٤٩) و برادر محمدشاه قاجار (حک :١٢٥٠ـ١٢٦٤) بود.

محمدمیرزا پس از مرگ فتحعلی شاه (حک :١٢١٢ـ١٢٥٠) به سلطنت رسید. بهمن میرزا، که در آن هنگام حاکم اردبیل بود، همراه برادر به تهران آمد (هدایت ، ج ١٠، ص ١٤٦) و به فرمان او به حکومت بروجرد و سیلاخور برگزیده شد (همان ، ج ١٠، ص ١٦٩). بهمن میرزا چندی بعد، در ١٢٥٢، حاکم تهران شد (خورموجی ، ص ٢٤)، اما در همین سال ، به فرمان محمدشاه ، جای خود را به محمد باقرخان بیگلربیگی داد

و حاکم همدان شد (همان ، ص ٢٥؛ و نیز رجوع کنید به گلچین معانی ، ج ١، ص ٣٣٨). در ١٢٥٧، بهمن میرزا پس از درگذشت برادرش ، قهرمان میرزا، حاکم آذربایجان گردید (نادر میرزا قاجار، ص ٢٤٧).

آشفتگی اوضاع ایران و بیماری محمدشاه در آخرین سالهای حکومتش ، سبب بروز اغتشاشهایی در گوشه و کنار ایران شد؛ در ١٢٦٢، الله یارخان آصف الدوله و پسرش سر به شورش برداشتند. آصف الدوله تصمیم داشت پس از گرفتن تهران ، بهمن میرزا را، که با خود همراه ساخته بود، جانشین محمدشاه کند (سپهر، ج ٣، ص ٧٢؛ اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٦٧٧). حاجی میرزاآقاسی ، صدراعظم محمدشاه ، پس از آگاهی از نقشة آصف الدوله ، خسروخان گرجی را برای سرکوب رضاقلی خان ، که در کردستان سر به شورش برداشته بود، به آن سو فرستاد. بهمن میرزا، که از یورش خسروخان به آذربایجان در هراس بود، برای دیدار صدراعظم از بیراهه عازم تهران شد. در تهران حاجی میرزاآقاسی او را به حضور نپذیرفت (سپهر، ج ٣، ص ١١٨ـ ١٢١) و بهمن میرزا ناگزیر به حضور شاه رفت . هر چند شاه وی را امان داد، رفتار غیر دوستانه اش موجب شد که بهمن میرزا برای نجات جان خویش ، به سفارت روسیه پناه ببرد. او چندی بعد، همراه خانواده اش به تفلیس و پس از سه سال به شوشی (شیشه : حاکم نشین قراباغ ) رفت و تا پایان عمر در حمایت دولت تزاری زیست (سپهر، ج ٣، ص ١٢١ـ١٢٣؛ نادر میرزا قاجار، ص ٢٤٨). نادر میرزا قاجار (ص ٢٤٧ـ٢٤٨) شرکت بهمن میرزا را در فتنة سالار اتهامی از سوی حاجی میرزا آقاسی دانسته و او را «مردی کدخدامنش ، راحت طلب و اولاددوست » خوانده است .

اقامت بهمن میرزا در قراباغ ، بهانة دیگری برای مداخلة دولت تزاری در امور داخلی ایران شد. تلاش روسها در سالهای نخست سلطنت ناصرالدین شاه (١٢٦٤ـ١٣١٣) برای بازگشت و جانشینی بهمن میرزا همواره با مخالفت امیرکبیر روبرو بود (رجوع کنید به آدمیت ، ص ٦٥٦، ٦٧٧). ظاهراً شاه نیز نظر مساعدی به او نداشت و این نکته از تعبیرات وی پس از دیدار با بهمن میرزا در تفلیس در ١٢٩٠ برمی آید (ناصرالدین قاجار، ص ٣٦٩ـ٣٧٠). بهمن میرزا در ١٣٠١ در شوشی درگذشت .

بهمن میرزا مردی ادیب و دانش پرور بود و کتابخانة بزرگی داشت . در مدت اقامتش در تبریز، حمایت او از شاعران ، نویسندگان و هنرمندان محیطی امن برای آنان به وجود آورده بود. در این دوره ، کتابهای بسیاری به نام او یا به تشویق او تألیف و ترجمه شد (قزوینی ، ص ٨)، از جمله ملاعبداللطیف طسوجی و میرزامحمدعلی خان سروش اصفهانی کتاب الف لیلة و لیلة را به فارسی برگرداندند (بامداد، ج ١، ص ١٩٧). بهمن میرزا در ١٢٤٩، به پیشنهاد برادرش ، محمدمیرزا، تذکره ای به نام تذکرة محمدشاهی تألیف کرد (بهمن میرزا قاجار، ص ٣، ٥) که نثر دیباچة آن منشیانه و ادیبانة آمیخته به نظم است . در این دیباچه ، پس از حمد و ثنای پروردگار و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و حضرت علی علیه السلام و فرزندان او، فتحعلی شاه و عباس میرزا مدح شده اند (همان ، ص ١ـ٣). تذکره از سه باب موسوم به «رشته » تشکیل شده است : رشتة نخست ، در ذکر شاعران پیشین است که با اشعاری منسوب به علی علیه السلام آغاز می شود و در آن ، نامهای ١٣٣ شاعر به ترتیب حروف الفبا آمده و شرح حال آنان داده شده است . رشتة دوم ، دربارة فتحعلی شاه و شاهزادگان و امرای قاجار است و با شرحی از فتحعلی شاه و پاره ای از اشعار او شروع و با شرح حال صاحب امیرمعظم تمام می شود و مشتمل است بر سیزده شاعر رشتة سوم دربارة ٥٧ شاعر معاصر مؤلف است و با شرح زندگی میرزاابوالقاسم فراهانی (متوفی ١٢٥١) آغاز و با ذکر محمدکاظم واله اصفهانی (متوفی ١٢٢٩) تمام می شود (همان ، ص ٤٣٥، ٤٤٦،٤٦٦؛ گلچین معانی ، ج ١، ص ٣٣٠ـ٣٣١). بهمن میرزا در ١٢٥٦ تکمله ای در چهار مجلد بر آن نگاشت (گلچین معانی ، ج ١، ص ٣٣٧). تاکنون تذکرة محمدشاهی و تکملة آن چاپ نشده است . از این تذکره چندین نسخة خطی وجود دارد که معتبرترین آنها نسخه ای است که در ١٢٥١ با خط نستعلیق نوشته شده و به شمارة ٩٠٣ در کتابخانة مجلس شورای اسلامی نگهداری می شود (ایران . مجلس شورای ملی ، ج ٣، ص ١٦٢).

منابع :
(١) فریدون آدمیت ، امیرکبیر و ایران ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٢) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(٣) ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٣، تألیف ابن یوسف شیرازی ، تهران ١٣١٨ـ١٣٢١ ش ؛
(٤) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) بهمن میرزا قاجار، تذکرة محمدشاهی ، نسخة خطی کتابخانة (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٩٠٣؛
(٦) محمد جعفر خورموجی ، حقایق الاخبار ناصری ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ : سلاطین قاجاریه ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ١٣٤٤ـ ١٣٤٥ ش ؛
(٨) محمد قزوینی ، «وفیات معاصرین »، یادگار ، سال ٣، ش ٤ (آذر ١٣٢٥)؛
(٩) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٠) نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنة تبریز ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١١) ناصرالدین قاجار، شاه ایران ، روزنامة خاطرات ناصرالدین شاه در سفر اول فرنگستان ، چاپ فاطمه قاضیها، تهران ١٣٧٧ ش ؛
١٢- رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ عبدالحسین نوایی /