جِسْر طرابلسی‌ ، حسین‌بن‌محمد ، فقیه‌ و ادیب‌ و عالم‌ برجسته حنفی‌ قرن‌ سیزدهم‌ و چهاردهم‌. در ١٢٦١ در خانواده‌ای‌ اهل‌ علم‌ در طرابلس‌ (لبنان‌) به‌ دنیا آمد. در حدود یك‌ سالگی‌ پدرش‌، محمدجسر، را كه‌ از عالمان‌ زمان‌ خود بود، از دست‌ داد و عمویش‌ (شیخ‌ مصطفی‌ جسر) سرپرستی‌ او را به‌ عهده‌ گرفت‌. شیخ‌ حسین‌ جسر در زادگاهش‌ نزد شیخ‌ عبدالجلیل‌ به‌ فراگیری‌ قرآن‌ كریم‌ پرداخت‌ و صرف‌ و نحو و فقه‌ را نزد عبدالقادر و عبدالرزاق‌ رافعی‌ و شیخ‌عَرابی‌ آموخت‌. در ١٢٧٩ به‌ قاهره‌ سفر كرد و در دانشگاه‌ الازهر نزد استادانی‌ چون‌ شیخ‌ حسین‌ مَرْصَفی‌، حسین‌ مِنقارة و عبدالرحمان‌ بحراوی‌ به‌ تحصیل‌ علم‌ پرداخت‌ و در ادبیات‌ و علوم‌ دینی‌ و عقلی‌ صاحب‌ نظر شد. در ١٢٨٤، به‌ دلیل‌ بیماری‌ عمویش‌، به‌ طرابلس‌ بازگشت‌ و بر اثر فوت‌ وی‌ ناچار شد در طرابلس‌ بماند (زین‌، ص‌ ٤٧٣؛ مجاهد، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٢ـ٣٠٣؛ نَوْفَل‌، ص‌ ١٦٧ـ ١٦٨).

جسر را از پیشگامان‌ نهضت‌ فرهنگی‌ عرب‌ در عصر جدید شمرده‌اند. وی‌ یكی‌ از راههای‌ اصلاح‌ امت‌ اسلامی‌ و مقابله‌ با تاخت‌ و تاز فرهنگی‌ بیگانگان‌ را آموزش‌ علوم‌ روز به‌ شیوه جدید و تلفیق‌ آنها با علوم‌ و مبانی‌ دینی‌ می‌دانست‌؛ از این‌رو، مدرسه‌ای‌ تأسیس‌ كرد و مدیریت‌ آن‌ را برعهده‌ گرفت‌. در این‌ مدرسه‌، كه‌ از پیشرفته‌ترین‌ مراكز آموزشی‌ آن‌ زمان‌ بود، علاوه‌ بر آموزش‌ علوم‌ روز به‌ شیوه مدارس‌ اروپایی‌، زبان‌ فرانسه‌ و تركی‌ و علوم‌ دینی‌ نیز تدریس‌ می‌شد. بسیاری‌ از علما به‌ شیوه كار او اعتراض‌ كردند، حكومت‌ عثمانی‌ هم‌ آن‌ را به‌ رسمیت‌ نشناخت‌ و مدرسه‌ را تعطیل‌ كرد. جسر سپس‌ به‌ بیروت‌ رفت‌ و مدتی‌ در مدرسه سلطانیه‌ تدریس‌ كرد. بعد به‌ طرابلس‌ بازگشت‌ و در مدرسه رجبیه‌ به‌ تدریس‌ پرداخت‌ ( رجوع کنید به المنار، ج‌ ٢١، ش‌ ٣، ص‌ ١٦١ـ١٦٢؛ شوابكه‌، ص‌ ١٥ـ١٦؛ عَدَوی‌، ص‌ ٢٤ـ ٢٥؛ میقاتی‌، ص‌ ١٠٣).

در دانشگاه‌ (جامع‌) طینالِ طرابلس‌ نیز به‌ تربیت‌ طلاب‌ همت‌ گماشت‌ ( رجوع کنید به ابیض‌، ص‌ ٣٠) و تمام‌ تلاش‌ خود را صرف‌ تطبیق‌ دادن‌ علوم‌ طبیعی‌ و فلسفی‌ بر اصول‌ و قواعد دینی‌ نمود (زیدان‌، ج‌ ٢، جزء ٤، ص‌ ٥٨٩). از جمله‌ شاگردان‌ وی‌، عبدالكریم‌ عویضه، رشیدرضا (صاحب‌ المنار)، امین‌ عزالدین‌ (قاضی‌ طرابلس‌)، اسماعیل‌ حافظ‌، عبدالمجید و عبدالقادر مغربی‌، شیخ‌ محیی‌الدین‌ عبس‌ و فرزندش‌ محمدجسر بودند (زین‌، ص‌ ٤٧٣؛ نوفل‌، ص‌ ١٦٨؛ ابیض‌، همانجا).

جسر از سیاست‌ دوری‌ می‌جست‌ و با وجود تمایل‌ سلطان‌ عبدالحمید، هیچ‌ منصبی‌ را نپذیرفت‌ ( رجوع کنید به المنار ، ج‌ ٢١، ش‌ ٣، ص‌ ١٦٢؛ نوفل‌، ص‌ ١٧٠). از تعصبات‌ دینی‌ نیز به‌ دور بود و مردم‌ را همواره‌ به‌ وحدت‌ و الفت‌ با یكدیگر فرا می‌خواند ( رجوع کنید به نوفل‌، ص‌ ١٧١). در تدریس‌ و تألیف‌، مطالب‌ را با عباراتی‌ ساده‌ و قابل‌ فهم‌ بیان‌ می‌كرد و از مناقشات‌ لفظی‌ و پرداختن‌ به‌ مباحث‌ غیر ضروری‌ خودداری‌ می‌نمود. برخی‌ این‌ ویژگی‌ جسر را ناشی‌ از اثر پذیری‌ او از استادش‌ حسین‌ مرصفی‌ می‌دانند ( رجوع کنید به المنار ، ج‌ ٢١، ش‌ ٣، ص‌ ١٦١؛ عدوی‌، ص‌ ٢٤). وی‌ شاعری‌ ماهر نیز بود و حسنی‌ عامری‌ مؤلف‌ نزهةالالباب‌ (ص‌ ٢٢٠) نام‌ او را در زمره شعرای‌ شام‌ آورده‌ است‌. همچنین‌ مؤسس‌ و سردبیر هفته‌نامه طرابلس‌ ( طرابلس‌ الشام‌ ) بود و خود مقالاتی‌ در این‌ نشریه‌ نوشت‌ ( رجوع کنید به معلوف‌، ذیل‌ «الجسر»؛ میقاتی‌، ص‌ ١٠٤).

جسر در ١٣٢٧ وفات‌ كرد و اشعار بسیاری‌ در رثای‌ او سروده‌ شد (زین‌، ص‌ ٤٧٥؛ نوفل‌، ص‌ ١٧٢).

آثار مكتوب‌ متنوعی‌ از جسر باقی‌مانده‌ كه‌ نشان‌ دهنده تبحر وی‌ در علوم‌ گوناگون‌ است‌. مهم‌ترین‌ آثار چاپ‌ شده وی‌ عبارت‌اند از: الرسالة الحمیدیه فی‌ حقیقة الدیانة الاسلامیة و حقیقة الشریعة المحمدیة، در باره عقاید و احكام‌ اسلامی‌ و پاسخ‌ به‌ شبهات‌ غربیان‌ در باره اسلام‌، كه‌ در بر دارنده آرای‌ كلامی‌ و فلسفی‌ اوست‌ ( رجوع کنید به بغدادی‌، ج‌ ١، ستون‌ ٥٦٣؛ المنار، همانجا؛وان‌دایك‌،ص‌ ٥١٤؛ زین‌، ص‌ ٤٧٣ـ٤٧٤)؛ الحصون‌ الحمیدیة لمحافظةالعقائدالاسلامیة ، چاپ‌ ١٣٢٣ در دمشق‌ (سركیس‌، ج‌ ١، ستون‌ ٦٩٨؛ زین‌، ص‌ ٤٧٤؛ المكتبة الازهریه، ج‌ ٣، ص‌ ١٨٥)؛ برخی‌ آثار فقهی‌ از جمله‌ اشارات‌ ( اشاره ) الطاعة فی‌ حكم‌ صلاة الجماعة و تعدد الزوجات(نوفل‌، ص‌ ١٦٩؛ مجاهد، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٣)؛ آثار تربیتی‌ و اخلاقی‌ از جمله‌ علم‌تربیة الاطفال‌ سعادة الرجال‌ و النساء؛ التربیة المصونة؛ هدیة الالباب‌ فی‌ جوهر الآداب، در بر دارنده اشعار اخلاقی‌ او؛ سیرة مهذب‌الدین‌ ، در نقد عادات‌ اجتماعی‌ زمان‌ خود؛ ریاض‌ طرابلس‌ الشام، مجموعه‌ای‌ ده‌ جلدی‌ كه‌ برگزیده مقالات‌ علمی‌ و اجتماعی‌ او در نشریه طرابلس‌ است‌ (زیدان‌، ج‌ ٢، جزء ٤، ص‌ ٥٨٩ ٥٩٠؛ سركیس‌؛ مجاهد، همانجاها؛ نوفل‌، ص‌ ١٦٩)؛ البدرالتمام‌ فی‌ مولد خیرالانام‌ شامل‌ قصایدی‌ در مدح‌ پیامبر اكرم‌ صلی‌اللّه‌ علیه‌ و آله‌ و سلم‌؛ نزهة الفكر فی‌ مناقب‌ مولاناالشیخ‌ محمدالجسر در شرح‌حال‌ پدرش‌ (بغدادی‌، ج‌ ٢، ستون‌ ٦٤٠؛ ابیض‌، ص‌ ٤٤، ٦٨، ٣١٥ـ٣١٧؛ نوفل‌، همانجا).

آثار متعددی‌ از جسر هنوز چاپ‌ نشده‌ است‌، از جمله‌: العقیدة الاسلامیة و العقیدة النصرانیة، القرآن‌ الكریم‌ و عدم‌ اقتباسه‌ شیئاً من‌التوراة و الانجیل‌ و عصمة الانبیاء، الذخائر فی‌ الفلسفة الاسلامیة، رسالة فی‌ آداب‌ البحث‌ و المناظره، الكواكب‌ الدریة فی‌العلوم‌ الادبیة و نیز مجموعه‌هایی‌ در باره خطبه‌های‌ جمعه‌ و اشعار و سروده‌ها (زیدان‌، ج‌ ٢، جزء ٤، ص‌ ٥٩٠؛ زین‌؛ نوفل‌، همانجاها؛ مجاهد، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٤؛ در باره فهرست‌ آثار چاپی‌ و خطی‌ او رجوع کنید به مجاهد، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٣ـ٣٠٤).

از فرزندان‌ جسر، محمد جسر در حیات‌ سیاسی‌ لبنان‌ نقش‌ بارزی‌ داشت‌ و به‌ ریاست‌ مجالس‌ سنا و نمایندگان‌ لبنان‌ رسید و فرزند دیگرش‌، ندیم‌ افندی‌، به‌ مناصب‌ اداری‌ و حقوقی‌ دست‌ یافت‌ (نوفل‌، ص‌ ٤٥، ١٧٢؛ میقاتی‌، ص‌ ٧١، ١٠٤).

منابع‌:
(١) انیس‌ ابیض‌، الحیاة العلمیه و مراكز العلم‌ فی‌ طرابلس‌ خلال‌القرن‌ التاسع‌ عشر، طرابلس‌ [? ١٤٠٥/١٩٨٥(؛
(٢) اسماعیل‌ بغدادی‌، ایضاح‌ المكنون، ج‌ ١ـ٢، در حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌الظنون‌ ، ج‌ ٣ـ٤، بیروت‌ ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) محمد حسنی‌ عامری‌، نزهةالالباب‌ فی‌ تاریخ‌ مصر و شعراء العصر ، قاهره‌ ١٣١٤؛
(٤) جرجی‌ زیدان‌ ، تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة ، بیروت‌ ١٩٧٨؛
(٥) سمیح‌ وجیه‌ زین‌، تاریخ‌ طرابلس‌: قدیماً و حدیثاً، بیروت‌ ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(٦) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌المطبوعات‌ العربیة و المعربة، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٧) احمد فهد بركات‌ شوابكه‌، محمد رشیدرضا و دوره‌ فی‌ الحیاة الفكریة و السیاسیة، اردن‌ ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٨) ابراهیم‌ احمد عدوی‌، رشیدرضا: الامام‌ المجاهد، مصر: موسسة المصریة العامة للتألیف‌ و الانباء و النشر، ) بی‌تا. ]؛
(٩) زكی‌ محمد مجاهد، الاعلام‌ الشرقیة فی‌ المائة الرابعة عشرة الهجریة ، بیروت‌ ١٩٩٤؛
(١٠) لویس‌ معلوف‌، المنجد فی‌ اللغة و الاعلام‌ ، بیروت‌ ١٩٧٣ـ ١٩٨٢، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(١١) المكتبة الازهریة، فهرس‌ الكتب‌ الموجودة بالمكتبة الازهریة، قاهره‌ ١٣٦٥ـ ١٣٦٨/ ١٩٤٦ـ١٩٤٩؛
(١٢) المنار، ج‌ ٢١، ش‌ ٣ (شعبان‌ ١٣٣٧)؛
(١٣) محمد نورالدین‌ عارف‌ میقاتی‌، طرابلس‌ فی‌النصف‌ الاول‌ من‌القرن‌ العشرین‌ المیلادی، طرابلس‌ ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(١٤) عبداللّه‌ حبیب‌ نوفل‌، تراجم‌ علماء طرابلس‌ و ادبائها ، طرابلس‌ ١٩٨٤؛
(١٥) ادوارد وان‌ دایك‌، كتاب‌ اكتفاء القنوع‌ بماهو مطبوع‌ ، چاپ‌ محمدعلی‌ ببلاوی‌، مصر ١٣١٣/١٨٩٦، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤٠٩.

/ مریم‌ كیانی‌فرید /