تحریرالوسيله ،

مهمترین رسالة فتوایی امام خمینی در عبادات و معاملات به عربی . این کتاب ، جامعِ ابواب فقه به صورت غیراستدلالی است و اصطلاحات و نظریات دقیق فقهی در آن با عباراتی ساده بیان شده است . تحریرالوسیلة حاشیة امام خمینی بر وسیلة النجاة تألیف سیدابوالحسن اصفهانی (متوفی ١٣٦٥) است و وسیلة النجاة حاشیة اصفهانی بر ذخیرة الصالحین تألیف سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی (متوفی ١٣٣٧) است (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٥، ص ٨٥). اصفهانی حواشی خود بر ذخیرة الصالحین را در متن آن وارد کرد و با افزودن مسائل بسیاری آن را وسیلة النجاة نامید. این کتاب اکثر ابواب فقهی و مسائل مبتلابه را با نظمی دقیق دربر دارد و در دو مجلد به چاپ رسیده است (همانجا؛ انصاری ، ص ٢٠٥).

امام خمینی که وسیلة النجاة را اثری مهم می دانست ( رجوع کنید بهپابه پای آفتاب ، ج ٣، ص ٢٠٩، به نقل از جعفر سبحانی )، در دوران اقامت در قم بر آن حاشیه نگاشت ( رجوع کنید به امام خمینی ، ج ١، ص ٦؛ پابه پای آفتاب ، ج ١، ص ٢٦٦، به نقل از محمدرضا توسلی ). احترام نویسنده به مرجع وقت ، حاج آقا حسین بروجردی (متوفی ١٣٤٠ش )، مانع از چاپ و انتشار این اثر شد ( رجوع کنید به پابه پای آفتاب ، ج ٣، ص ٣١٦، به نقل از حسن طاهری خرم آبادی )، اما بعدها به طور جداگانه و چند بار نیز همراه با وسیلة النجاة به چاپ رسید (انصاری ، ص ٢٠٢). تبعید امام خمینی به شهر بورسای ترکیه در ١٣٤٣ش فرصتی فراهم آورد تا نویسنده آنطور که خود می گوید (امام خمینی ، همانجا) از فراغتش در حدود یازده ماه اقامت اجباری در آن شهر برای وارد کردن حاشیة مذکور در متن وسیلة النجاة استفاده کند و آن را تحریرالوسیلة بنامد. به نظر می رسد در آن زمان تحریرالوسیلة مانند وسیلة النجاة به کتاب المیراث ختم می شده است .

امام خمینی پس از تبعید از ترکیه به عراق و اقامت در نجف ، مسائل مربوط به حج ، نماز جمعه ، دفاع ، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، شهادات ، قصاص و دیات و نیز بسیاری از مسائل مبتلابه را که در دوران اقامت در قم تدریس کرده بود ( پابه پای آفتاب ، ج ٤، ص ١٣٦، به نقل از محمدحسن مرتضوی لنگرودی )، به تحریرالوسیلة افزود ( رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٦١، به نقل از احمد خمینی ؛ استادی ، ص ٦٠). این اثر، گذشته از مشتمل بودن بر نظریات امام خمینی ، دو تفاوت کلی با وسیلة النجاة دارد. از یکسو برخی مسائل غیرمبتلابه آن حذف شده و از سوی دیگر مسائل مبتلابه زیادی بر آن افزوده شده است . سیدابوالحسن اصفهانی نیز مسائل مورد ابتلا را مطرح کرده بود، اما امام خمینی آنها را بسط داد ( رجوع کنید به معرفت ، ص ١٥١). در مجموع ، اضافات تحریرالوسیلة نزدیک به یک سوم کل کتاب را دربر می گیرد ( پابه پای آفتاب ، ج ٣، ص ٢٠٩، به نقل از جعفر سبحانی ). مسائل مستحدثة تحریرالوسیلة شامل مباحث بیمه ، سفته ، سرقفلی ، عملیات بانکی ، بلیت بخت آزمایی ، تلقیح مصنوعی ، تشریح ، پیوند اعضا، تغییر جنسیّت ، رادیو و تلویزیون و برخی مسائل متفرقه است که در آخر کتاب جای دارد.

نویسنده کوشیده است که با کمترین تغییر، حاشیه اش را در متن وسیلة النجاة وارد کند، اما علاوه بر تغییرات محتوایی مذکور، در مواردی نحوة بیان مسائل و عناوین و ترتیب آنها را نیز تغییر داده است ؛ مثلاً نماز لیلة الدّفن را که در وسیلة النجاة در کتاب الصلوة مطرح شده ، در تحریرالوسیلة در باب دفن از کتاب الطهارة آورده و نیز سه مبحث ظِهار، ایلاء و لِعان را که در وسیلة النجاة ذیل یک عنوان «القول فی الظهار و الایلاء و اللعان » آمده ، در تحریرالوسیلة به صورت سه کتاب آورده است . این تغییرات صوری و محتوایی که در سراسر تحریرالوسیلة مشهود است ، سبب برتری آن بر وسیلة النجاة شده است ( رجوع کنید بهمعرفت ؛ استادی ، همانجاها). عواملی چون شهرت فقهی و ظلم ستیزی نویسنده ، جامعیت کتاب و روانی متن آن و پاسخگویی به مسائل مورد نیاز موجب شد که مقلدان عرب زبان چاپ و تکثیر تحریرالوسیلة را درخواست کنند. در پاسخ به این تقاضا، به دستور نویسنده ، کتاب تلخیص شد و با عنوان زبدة الاحکام در دسترس عموم قرار گرفت (استادی ، همانجا؛ پابه پای آفتاب ، ج ٤، ص ٣٧ـ ٣٨، به نقل از عباسعلی عمید زنجانی ). پس از چندی نیز همة تحریرالوسیلة برای اولین بار در نجف چاپ شد ( پابه پای آفتاب ، ج ٣، ص ١٦٦، به نقل از حمید روحانی )، ولی به کار بردن لقب «زعیم حوزه های علمیه » در پشت جلد آن ، موجب شد که نویسنده با انتشار آن مخالفت کند تا اینکه این لقب را برداشتند و او با توزیع کتاب موافقت کرد (همان ، ج ٣، ص ١٦٦، به نقل از حمید روحانی ، ج ٤، ص ٩٥، به نقل از محمدحسن قدیری ).

ممانعت حکومت پهلوی از انتشار آثار امام خمینی موجب شد که تحریرالوسیلة بارها در ایران با عناوینی چون کتاب الفقه و وسیلة النجاة چاپ و توزیع شود (همان ، ج ١، ص ٦١، به نقل از احمد خمینی ).

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ، قضات دادگستری برای رفع خلا قانونی از تحریرالوسیلة به عنوان متمم قانون استفاده می کردند که با قانونی شدن استفاده از آرای مشهور فقها (اصل ١٦٧ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ) و توسعة نِطاق مرجعیت امام خمینی و انطباق اکثر آرای او با آرای مشهور فقها، این کتاب در دادگاهها و محافل علمی مورد توجه و مراجعة بیشتر قرار گرفت .

تحریرالوسیلة چندین ترجمه و شرح دارد که مهمترین آنها بدین قرار است ترجمة فارسی محمدباقر موسوی همدانی در چهار جلد، ترجمة فارسی علی اسلامی و قاضی زاده زیرنظر محمدمؤمن قمی و حسن طاهری خرم آبادی در چهار جلد و ترجمة فارسی بخشهایی از تحریرالوسیلة به قلم عبدالکریم بی آزار شیرازی با اضافات در چهار جلد (انصاری ، ص ٢٠٥ـ٢٠٦؛ استادی ، ص ٦١)؛ شرح آیت اللّه محمدفاضل لنکرانی به نام تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة که مبسوطترین شرح آن بوده و تاکنون چهارده جلد آن منتشر شده است ، به گفتة شارح ( رجوع کنید به پابه پای آفتاب ، ج ٤، ص ٧٠) بخشی از این شرح نیز در دورة تبعید وی نوشته شده است ؛ شرح آیت اللّه ناصر مکارم شیرازی به نام انوارالفقاهة که بخش حدود و تعزیرات و دیات آن به پایان رسیده است ؛ شرح سیدمصطفی خمینی به نام مستند تحریرالوسیلة در دو جلد؛ شرح احمد مطهری ساوجی به نام مستند تحریرالوسیلة در شش جلد (انصاری ، ص ٢٠٦) و شرحهایی از فقها و مراجع دیگر چون حاج شیخ یوسف صانعی ، محمدمؤمن قمی ، محمدحسن احمدی فقیه یزدی ، احمد سبط الشیخ انصاری ، علی اکبر سیفی مازندرانی ، عبدالنبی نمازی و زین العابدین احمدی زنجانی (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید بههمان ، ص ٢٠٦ـ٢٠٧). عالمانی چون مکارم شیرازی ، فاضل لنکرانی ، نوری همدانی ، علوی گرگانی ، یوسف صانعی ، احمدی فقیه یزدی و تجلیل تبریزی نیز بر تحریرالوسیلة حاشیة فتوایی نوشته اند (همان ، ص ٢٠٧).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) رضا استادی ، «کتابها و آثار علمی امام خمینی (ره )»، حضور ، ش ١ (خرداد ١٣٧٠)؛
(٣) ناصرالدین انصاری ، «تألیفات و تقریرات امام خمینی (ره )»، آینة پژوهش ، سال ١٠، ش ٤ (مهر و آبان ١٣٧٨)؛
(٤) پابه پای آفتاب : گفته ها و ناگفته ها از زندگی امام خمینی ( س )، گردآوری و تدوین امیررضا ستوده ، تهران : نشر پنجره ، ١٣٧٣ش ـ ؛
(٥) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، تحریرالوسیلة ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
محمدهادی معرفت ، «مصاحبه

با حضرت آیت اللّه محمدهادی معرفت »، حوزه ، سال ٦، ش ٢ (خرداد و تیر ١٣٦٨).

/ علی محمد حکیمیان /