تقی خان مجدالملک ، از رجال دورة ناصرالدین شاه (١٢٦٤ـ١٣١٣) تا احمدشاه قاجار (١٣٢٧ـ١٣٤٤). او پسر میرزامحمدخان مجدالملک (خواهرزادة میرزاآقاخان نوری ) و برادر میرزاعلی خان امین الدوله ، صدراعظم مظفرالدین شاه ، بود. تقی خان در ١٢٧٨ به دنیا آمد. در نوجوانی صرف و نحو و منطق آموخت و پس از آنکه محمدحسن خان اعتمادالسلطنه مدرسة مشیریه را تأسیس کرد (١٢٨٩)، در آنجا به تحصیل علوم جدید و زبان فرانسه پرداخت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٩٣٦؛ مدایح نگار، ص ٥٣١؛ شرافت ، ص ٩٠). تقی خان همچون سایر درباریان از پیشخدمتان خاصة (در بارة این منصب رجوع کنید به پیشخدمت * ) ناصرالدین شاه شد و منصبش «دواتداری و حمل لوازم تحریر خاصة همایونی » بود (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ش ، ص ٥١؛ شرافت ، همانجا) و در ١٢٩٦، از ناصرالدین شاه لقب «منشی حضور» گرفت . تقی خان در ١٢٩٩، حدود یک سال پس از مرگ پدرش ، لقب او (مجدالملک ) را به ارث برد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ص ٣٠٨، ٣١٧؛ همو، ١٣٥٠، ص ١٩١؛ شرافت ، همانجا). وی در ١٣٠٠، در ٢٢ سالگی ، از جانب برادرش امین الدوله ، که وزیر وظایف و اوقاف بود، به ادارة امور آن وزارتخانه منصوب شد و تا ١٣٠٨، که دورة وزارت امین الدوله پایان یافت ، این مقام را داشت (اعتمادالسلطنه ، ١٣٥٠ ش ، ص ٢١٣، ٢٥٥؛ محبوبی اردکانی ، ص ٤٨٨ـ٤٨٩؛ گزارشهای نظمیّه از محلاّ ت طهران ، ج ٢، ص ٧٦٩).

تقی خان به واسطة اعتبار خانوادگی و حمایت برادرش ، در دربار ناصری از موقعیت خوبی برخوردار بود، اما با برکناری امین الدوله از مقام وزارت ، به سبب وابستگی او به لژ بیداری فراماسونری و در کشمکش قدرت بین هواداران روسیه و انگلیس در دربار، تقی خان نیز ناگزیر از کناره گیری شد (دولت آبادی ، ج ١، ص ٤٦ـ٤٧؛ رائین ، ج ١، ص ٤٩١؛ نیز رجوع کنید به محبوبی اردکانی ، همانجا).

حضور دوبارة تقی خان در دربار، با حکومت مظفرالدین شاه (١٣١٣ـ١٣٢٤) و بازگشت امین الدوله به عرصة سیاست آغاز گردید. پس از انتصاب امین الدوله به صدراعظمی در ١٣١٥ و تشکیل کابینة او، تقی خان به وزارت وظایف و اوقاف و سپس وزارت داخله و معاونت صدراعظم رسید (صدیق الممالک ، ص ٣٣٦ـ٣٣٧؛ افضل الملک ، ص ٨٠، ١٦٣، ١٨٦). امین الدوله در محرّم ١٣١٦ به دستور شاه برکنار شد و به رشت رفت . تقی خان نیز از منصبش کناره گرفت و به همراه او راهی رشت شد و پس از چندی با اجازة شاه به سفر حج رفت (امین الدوله ، ص ( ٧ ) ؛ افضل الملک ، ص ٢٣١، ٢٣٣ـ٢٣٤، ٢٧٣ـ٢٧٤؛ دولت آبادی ، ج ١، ص ٤٦ـ٤٧). وی بار دیگر در ١٣٢٠، بدون حضور برادرش ، به عرصة سیاست بازگشت و در دورة صدراعظمی عین الدوله ، حدود دو سال وزیر وظایف و اوقاف بود (محبوبی اردکانی ، ص ٤٨٩). از فعالیتهای او در سالهای پرآشوبی که منجر به صدور فرمان مشروطیت شد، اطلاعی در دست نیست ، جز آنکه در ١٣٢٥ در کابینة میرزا احمدخان مشیرالسلطنه ــ که فقط ٣١ روز (از هفتم شعبان تا دهم رمضان ) دوام آورد ــ وزیر تجارت بود ( دولتهای ایران ، ص ١٥؛ معاصر، ج ١، ص ٤٤٠). او در ١٣٢٧، از محلة عودلاجان تهران که محل زندگی اش بود، در انتخابات مجلس شورای ملی وکیل اعیان تهران شد (ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ٢، ج ٥، ص ٥٢٩؛ محبوبی اردکانی ، همانجا؛ گزارشهای نظمیّه از محلاّ ت طهران ، ج ٢، ص ٦١٣ـ٦٢١؛ عاقلی ، ص ٢٦٠). در ١٣٣٢ به عنوان پیشکار محمدحسن میرزا، ولیعهداحمدشاه ، به تبریز رفت (محبوبی اردکانی ، همانجا). از زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست .

تقی خان در ١٣٤٤ درگذشت و در باغ طوطی در جوار حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد (عاقلی ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به دولتهای ایران ، ص ٧٥).

تقی خان همچون برادرش به لژ بیداری فراماسونری گرایش داشت (رائین ، ج ٢، ص ٣٤٠). او داماد آقاعلی آشتیانی ، مشهور به امین حضور (پیشخدمت خاصه ) و حاکم ساوه و زرند دورة ناصری بود. احمد قوام ، حسن وثوق الدوله ، محمدعلا و حسین علا، از رجال دورة پهلوی ، خواهرزادگان وی بودند (محبوبی اردکانی ، ص ٤٨٥ـ٤٨٦).

تقی خان خوش نویسی و نقاشی می کرد، شعر نیز می سرود و «عبقری » تخلص می کرد (مدایح نگار، ص ٥٣١، ٥٣٣ ـ٥٣٤، ٥٣٧، ٥٤٥؛ بیانی ، ج ١، ص ١١٠؛ محبوبی اردکانی ، ص ٤٨٩). آقامحمد ابراهیم مدایح نگار، از منشیان وزارت وظایف و اوقاف ، تذکرة مجدیه را به نام او نوشت (مدایح نگار، ص ٤٨٦ـ ٤٨٨، ٥٨٨).

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمداسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ش ؛
(٢) همو، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٣) همو، المآثروالا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) غلامحسین افضل الملک ، افضل التواریخ ، چاپ منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٥) علی بن محمد امین الدوله ، سفرنامة امین الدوله ، چاپ اسلام کاظمیه ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٦) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) یحیی دولت آبادی ، حیات یحیی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٨) دولتهای ایران از میرزا نصراللّه مشیرالدوله تا میرحسین موسوی ، تهیه و تنظیم ادارة کل آرشیو، اسناد و موزه ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، ١٣٧٨ ش ؛
(٩) اسماعیل رائین ، فراموشخانه و فراماسونری در ایران ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٠) شرافت ، ش ٢٠، رمضان ١٣١٥؛
(١١) ابراهیم بن اسداللّه صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٢) باقر عاقلی ، «تقی خان مجدالملک »، وحید ، دورة جدید، ش ٣ (١٥ دی ـ ١٥ بهمن ١٣٥٠)؛
گزارشهای نظمیّه از محلاّ ت طهران : راپورت وقایع

(١٣) مختلفه محلاّ ت دارالخلافه ، به کوشش انسیه شیخ رضائی و شهلا آذری ، تهران : سازمان اسناد ملی ایران ، ١٣٧٧ ش ؛
(١٤) حسین محبوبی اردکانی ، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی بر المآثروالا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ٢، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٥) محمدابراهیم بن محمدمهدی مدایح نگار، تذکرة انجمن ناصری به همراه تذکرة مجدیه ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٦) حسن معاصر، تاریخ استقرار مشروطیت در ایران ، تهران ١٣٥٢ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٧) محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی ، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی ، تهران ١٣٦٢ ش .

/ مهین فهیمی /