دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١١
بالابان آقا ، مسجد ، مسجدی در استانبول ، تبدیل شده از بنای کهنی متعلق به روم شرقی . ایوانسرایی می گوید: تبدیل شده از کلیساست . واقف آن در فتح ( استانبول ) ، سرکردة محافظان تازیهای سلطنتی (سگبان باشی ) بوده است . وظیفة (مخارج ) آن از محل مسجد ایاصوفیه تأمین می شود (ج ١، ص ٦٢). در > دفتر آمار موقوفات استانبول < ، بالابان آقابن عبداللّه ، صاحب وقف معرفی شده و وقفنامة آن در صفر ٨٨٨، با امضای «سراج النائب » تنظیم یافته است . از شخصیت تاریخی بالابان آقا اطلاعی در دست نیست ، اما احتمال دارد همان بالابان پاشای بادِره ای باشد که در فتح استانبول سگبان باشی بود و پس از فرماندهی نبرد آلبانی ، کشته شد.
ده باب حجره ، سه باب دکان و یک باب دبستان ضمیمة مسجد بوده که تا ٩٥٣، ده فقره موقوفة دیگر نیز بر آن افزوده شده بود. خانقاه «مسلمان دده » نیز از موقوفاتی بود که در کنار این مسجد احداث و به آن ملحق شده بود. این بنای کهن در اصل ، مقبرة خانوادگی یا آرامگاه قدیسی مسیحی ، متعلّق به قرن پنجم میلادی ، بود که در یکی از دوره های متأخر روم شرقی ، به صورت نیایشگاه یا «نمازخانة خصوصی » درآمده بود. سپس در اجرای سیاست احیای بناهای مخروبة روم شرقی ، به مسجد تبدیل شد. با توجه به طراحی آن ، و وجود شش قبر در زیرزمین آن که در اثنای تخریب کشف شد، می توان احتمال مقبره بودنش را نیز مطرح کرد. ادّعا و گمان عدّه ای که گفته اند: بنا بقایای صومعه و کلیسای کوراتوروس و به عنوان مشابه کلیسای حاوی مرقد حضرت عیسی علیه السّلام در قدس ، همچنین محل غسل تعمید یا کتابخانة صومعه ای بوده ، بی اساس است .
مسجد بالابان آقا، که در حریقهای مختلف خسارات فراوان دیده و هر بار مرمّت شده بود، در ٢٥ رجب ١٣٢٩/ ٢٣ ژوئیه ١٩١١، در یک آتش سوزی خراب شد و ادارة اوقاف ترکیه در ١٣٠٩ ش /١٩٣٠ سنگهای آن را به فروش رساند؛ و پس از فروریختن دیوارها، بر اثر کاوش ادارة موزه های استانبول ، زیرزمین آن کشف شد. چندی بعد مسجد قربانی طرح توسعة شهر شد و تنها نام محلّة بالابان آقا، از آن باقی ماند.
منابع :
(١) استانبول وقفلری تحریر دفتری ٩٥٣ (١٥٤٦) ، ص ١٥٣ـ ١٥٤؛
(٢) حسین ایوانسرایی ، حدیقة الجوامع ، استانبول ١٢٨١؛
(٣) E. Hakki Ayverdi, ١٩. .Asurda Istanbul Haritas i . Istanbul ١٩٥٨, sec. C٢;
(٤) idem, Fatih Devri Sonlar i nda I stanbul Mahalleleri, Istanbul ١٩٥٨, ١٤;
(٥) C.Gurlitt, Die Baukunst Konstantinopels, Berlin ١٩٠٩, ١٢, ٤٢ ;
٦- I stanbul Ansiklopedisi, Istanbul ١٩٤٦-١٩٤٩, s.v. "Balaban Ag § a Mescidi" (by Semavi Eyice);
(٧) Arif Mدfit Mansel,"Balaban Ag § a Mescidi Hafriyat â ", Tدrk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi , lll (١٩٣٦), ٤٩-٧٣;
(٨) idem, "The Excavations of the Balaban Agha Mesdjid", The Art Bulletin, xv (١٩٣٣), ٢١٠-٢٢٩;
(٩) Th. F. Mathews, The Byzantine Churches of Istanbul, Pennsylvania ١٩٧٦, ٢٥-٢٧;
(١٠) A. von Millingen, Byzantine Churches of Constantinople, London ١٩١٢, ٢٦٥-٢٦٧;
(١١) W. Mدller, Wiener, Bildlexikon zur Topographie Istanbul, Tدbingen ١٩٧٧, ٩٨-٩٩.
) / د. ا. د. ترک / سماوی اییجه (