دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٠٠٢
بَرقوقی ، عبدالرحمان بن عبدالرحمان بن سیّداحمد،ادیب ، مورّخ و روزنامه نگار مصری سدة سیزدهم . در ١٢٩٣ در
مرکز شهر دَسُوق ، از نواحی غربی مصر، به دنیا آمد و در ازهرنزد شیخ مَرْصَفی تعلیم یافت (کحاله ، ج ٥، ص ١٤٣) واز درسهای شیخ محمد عبده * نیز بهره گرفت (زرکلی ، ج ٣، ص ٣٠٩(در ١٣٢٧ ماهنامة البیان را منتشر ساخت و ثروت خویش را مصروف انتشار آن کرد. ادیبان بزرگ مصر همچون عَقّاد، مازنی ، شکری ، سِباعی و دیگران نظریات خود را در آن مجلّه مطرح می کردند. وی فردی خوش صحبت و خوش مشرب بود و عنایتی تمام به حُسن عبارت و رسایی اسلوب نگارش داشت (زرکلی ، همانجا). برقوقی در جمادی الا´خرة ١٣٦٣/١٣٢٢ ش درگذشت (کحاله ، همانجا).
شرح دیوان المتنبّی مشهورترین اثر اوست . برقوقی که از بیانات و آثار شارحان پیشین متنبی سود جسته است (برقوقی ، ج ١، ص ٨١ـ١٢٦)، علاوه بر شرح کامل ابیات متنبّی و معانی واژگان آن ، زمینه ها و اسباب سرودن اشعار را نیز ذکر کرده و به تأثیرپذیری متنبّی از شاعران پیش از خود و نیز تأثیرپذیری دیگر شاعران از متنبّی ، با ذکر شواهد، پرداخته است که در مجموع ، شرح وی را جامعیّت بخشیده است . این شرح بارها به چاپ رسیده است ؛ شرح دیوان حسان بن ثابت اثر دیگر برقوقی است . او در مقدمة این شرح ، بمناسبت ، از ویژگیهای شعر جاهلی و شعرای مُخَضْرم (ص ٧ـ١٤)، شاعرانی که در نعت رسول اکرم شعر سروده اند (ص ٣٩ـ٤٤)؛ و نیز شعر از دیدگاه پیامبراسلام صلّی اللّه علیه وآله وسلّم بحث کرده است (ص ٤٥ـ٥٠). در این شرح نیز مانند شرح دیوان متنبّی به زمینه های تاریخی اشعار توجه شده است . آثار دیگر برقوقی عبارت اند از: حضارة العرب فی الاندلس ؛ دولة النساء ، مجموعه ای فرهنگی ، اجتماعی و لغوی دربارة زن ؛ دیوان الادب مشتمل بر بدیعترین نوشته ها از ادیبان غرب و عرب ؛ الفردوس یا سیاحة فی الا´خره (کحاله ، همانجا)؛ الذخائر و العبقریات ، مجموعه ای برگرفته از آثار خوب ادیبان عرب در دو جزء؛ شرح تلخیص المفتاح (متن از خطیب قزوینی )؛ الذاکرة والنسیان (زرکلی ، همانجا).
منابع :
(١) عبدالرحمان برقوقی ، شرح دیوان المتنبّی ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦؛
(٢) همو، شرح دیوان حسّان بن ثابت الانصاری ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٣) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٤) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ باقر قربانی زرّین /