حارِم ، منطقه، شهر و قلعه‌اى در شمال سوریه. منطقه حارم در شمال محافظه (استان) اَدْلِب قرار دارد و مشتمل است بر چهار ناحیه ادارىِ دَنا، كَفَرْتَخاریم، حارم و سَلقین، با ٠٠٠، ١٦١ تن جمعیت (طبق سرشمارى ١٣٨١ش/ ٢٠٠٢؛ قدامه؛ الموسوعة العربیة، ذیل مادّه). قسمت عمده حارم، كوهستانى است و كوههاى اعلى و بَریشا در آن امتداد دارند. قسمتى از آن نیز در دشت گسترده است كه محصولات فراوانى در آنجا كشت می‌گردد (زكریا، ١٤٠٤، ص ٨٤؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). بقاره و ابولیل، از جمله عشایر این منطقه‌اند (همو، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٥٤٠ـ٥٤٢، ٥٤٨).

شهر حارم در ارتفاع ١٣٨ مترى از سطح دریا، در دامنه جبل اعلى، در َ١١ ْ٣٦ عرض شمالى و َ١٠ ْ٣٤ طول شرقى واقع است. از حلب ٦٧ و از انطاكیه ٤١ كیلومتر فاصله دارد و با شهرهاى ادلب و جسرالشغر* مرتبط است. شهر، به سبب پرآبى، مملو از باغها و درختان میوه است، به‌طورى كه به دمشق صغرا شهرت دارد (رجوع کنید به الموسوعةالعربیة، همانجا؛ قوصره، ١٩٨٨). پنبه، زیتون، حبوبات و میوه از مهم‌ترین محصولات حارم است و گفته‌اند كه انار آنجا نیكوست (رجوع کنید به ابن‌سعید مغربى، ص ١٥٤؛ الموسوعةالعربیة؛ قدامه، همانجاها).

حارم تا قبل از دوره اسلامى و حتى در اوایل این دوره، محلى براى نگهدارى دامها بود (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٥٥)، اما كاوشهاى باستان‌شناختى مبین وجود دیر یا معبدى متعلق به ٥٣٥ تا ٣٣٠ ق م است (قوصره، ص ١٧ـ١٨). ظاهرآ سپاه مسلمانان، به رهبرى عُبَیدةبن جرّاح، در سال هفدهم هجرى حارم را گشود (رجوع کنید به بلاذرى، ص٢٠٠). حارم در تصرف مسلمانان بود تا اینكه در ٣٥٨، دولت روم شرقى آنجا را گرفت و براى محافظت دامها از هجوم دشمن، حصارى براى آن ایجاد كرد. رومیان شرقى در توسعه و تحكیم حارم بسیار كوشیدند و آن را، به اقطاع، به شخصى به نام مازویر دادند. مازویر نیز قلعه‌اى در حارم ایجاد نمود (ابن‌شداد، الاعلاق الخطیرة، همانجا؛ قوصره، ص ١٩ـ٢٠). در ٤٧٧، سلیمان‌بن قُتُلِمش، كه از قونیه براى فتح انطاكیه و توابع آن مجهز شده بود، حارم را از آن خود ساخت. در ٤٧٩، ملكشاه سلجوقى حارم را گرفت (ابن‌اثیر، ج١٠، ص ١٣٨ـ١٣٩؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٥٦ـ٥٧). در ٤٩١ صلیبیان، به فرماندهى تانكرد، حارم را به همراه انطاكیه تسخیر نمودند و با توسعه و تحكیم قلعه، حارم را نگهبان انطاكیه ساختند (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٥٧؛ قوصره، ص ٢٥). از آن پس، زنگیان بارها براى بیرون كردن حارم از تصرف صلیبیان كوشیدند. از جمله در ٥٤٤، نورالدین زنگى حارم را غارت كرد (ابن‌اثیر، ج ١١، ص ١٣٩ـ١٤١). در ٥٥٩، نیز نورالدین با اعلام جهاد و درخواست كمك از برادرش قطب‌الدین مودود (حاكم موصل و جزیره)، فخرالدین قراارسلان (حاكم حصن كیفا) و نجم‌الدین ارسلان‌بن تمرتاش (حاكم ماردین)، به حارم لشكر كشید و آنجا را محاصره و تسخیر كرد. نورالدین در تجهیز قلعه حارم كوشید و مناره‌هاى مشعل‌دار بنا نمود كه در سراسر شب، براى هدایت مسلمانانى كه از اسارت صلیبیان می‌گریختند، روشن بود (همان، ج ١١، ص ٣٠١ـ٣٠٤؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٥٩ـ٦٠؛ صفدى، ج ١٦، ص ٩٥). در ٥٧٣، صلیبیان پس از ناكامى در تصرف حماه در همین سال، به سمت حارم رفتند و حارم را چهار ماه محاصره كردند اما با شنیدن خبر حمله قریب الوقوع صلاح‌الدین ایوبى محاصره را ترك كردند و بازگشتند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ١١، ص ٤٤٥ـ٤٤٦؛ ابن‌شداد، النوادر السلطانیة، ص ٥٣؛ ابن‌تغری‌بردى، ج ٦، ص ٨١).

در ٥٧٩، صلاح‌الدین ایوبى حارم را از زنگیان گرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ١١، ص ٤٩٨ـ٤٩٩؛ ابن‌شداد، النوادر السلطانیة، ص٦٠). بعد از مرگ صلاح‌الدین در ٥٨٩، حارم به فرزندش، ملك‌الظاهر، رسید. وى ضمن ایجاد تغییراتى، قلعه را مستحكم ساخت (ابن‌اثیر، ج ١٢، ص ٩٥، ٩٧؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٦٧؛ ابن‌خلدون، ج ٥، ص ٣٨٣).

در ٦٥٨، مغولان به فرماندهى هولاكو به حارم حمله بردند و پس از تسلیم شدن ساكنان قلعه، آنان را به قتل رساند (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٦٨ـ٦٩). در ٦٧٠ نیز مغولان به حارم لشكر كشیدند و بسیارى از مردم را به قتل رساندند (مقریزى، ج ٢، ص ٧٦ـ٧٧؛ عینى، ج ٢، ص٩٠ـ ٩١). حارم قرنها رونق گذشته را بازنیافت تا اینكه در ١٢٤٣، عمران آن آغاز گشت (رجوع کنید به زكریا، ١٤٠٤، ص ٨١؛ الموسوعة العربیة، همانجا).

قلعه مستحكم حارم بر فراز تپه طبیعى منفردى به ارتفاع ٤٥ متر، كه از كوههاى اعلى منشعب شده، بنا گردیده است. قلعه در ابتدا به شكل مثلث بود، اما ملك ظاهر پس از تصرف قلعه، ضمن توسعه معمارى، آن را به نیم دایره تغییر داد و برجى به شكل مربع نیز براى آن تعبیه نمود. نام ملك ظاهر بر كتیبه سردر قلعه نگاشته شده است. درگیرى نیروهاى فرانسوى با مخالفان محلى در ١٣٤٠ـ١٣٤١، سبب ویرانى قلعه حارم شد. از جمله آثار به جامانده از قلعه، برج بزرگ مربع شكل و دیوارهاى آن است. از عجایب قلعه، سردابى است كه در وسط قلعه، در اعماق زمین كنده شده است (یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج ١، قسم ٢، ص ٥٦؛ قوصره، ص ٥٩ـ٦١؛ زكریا، ١٤٠٤، ص ٨١ـ٨٢). به نظر برخم، حارم یك قلعه عربى بوده و طبق الگوى مهندسى نظامى ایوبیان ساخته شده است و كمترین اثرى از مهندسى صلیبیان در آن وجود ندارد (رجوع کنید به قوصره، ص ٥٩ـ٧٢).

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهرة، قاهره [? ١٣٨٣[ـ١٣٩٢/ [? ١٩٦٣[ـ١٩٧٢؛
(٣) ابن‌خلدون؛
(٤) ابن‌سعید مغربى، كتاب‌الجغرافیا، چاپ اسماعیل عربى، بیروت ١٩٧٠؛
(٥) ابن‌شداد (محمدبن على)، الاعلاق‌الخطیرة فى ذكر امراءالشام و الجزیرة، ج ١، قسم ٢، چاپ یحیى زكریا عبّاره، دمشق ١٩٩١؛
(٦) ابن‌شداد (یوسف‌بن رافع)، النوادر السلطانیة و المحاسن الیوسفیة، او، سیرة صلاح‌الدین، چاپ جمال‌الدین شیال، (مصر) ١٩٦٤؛
(٧) بلاذرى (بیروت)؛
(٨) احمد وصفى زكریا، جولة اثریة فى بعض‌البلادالشامیة، دمشق ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٩) همو، عشائرالشام، دمشق ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) صفدى؛
(١١) محمودبن احمد عینى، عقدالجمان فى تاریخ اهل‌الزمان، چاپ محمد محمدامین، قاهره ١٤٠٧ـ١٤١٢/ ١٩٨٧ـ١٩٩٢؛
(١٢) احمد قدامه، معالم و اعلام فى بلادالعرب، قسم ١، جزء١، دمشق ١٣٨٥/١٩٦٥؛
(١٣) فایز قوصره، حارم: دمشق‌الصغرى، (ادلب) ١٩٨٨؛
(١٤) احمدبن على مقریزى، السلوك‌لمعرفة دول‌الملوك، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٥) الموسوعةالعربیة، دمشق: هیئةالموسوعةالعربیة، ١٩٩٨ـ ، ذیل «حارم» (از ممدوح‌الدبس)؛
(١٦) یاقوت حموى؛

(١٧) Map of the Syrian Arab Republic, scale: ١:١'٠٠٠'٠٠٠ Beirut: GEO Projects, ٢٠٠٠.

/ احمد آرین‌نیا /