بالَک ، دهستان سابق در شهرستان مریوان و نام طایفه ای کُرد. این دهستان از شمال به دهستان سَرشیو، از جنوب به دهستان اورامان ، از مشرق به دهستان کَلاتَرزان و از مغرب به دهستان ویسه محدود بود. آبادیهای آن در کوهستانهای جنگلی قرار داشت و اراضی آن از چشمه و قنات آبیاری می شد. محصول عمده اش لبنیات ، غلاّ ت و توتون بود. مرکز آن ، ده بالک (جمعیت طبق سرشماری ١٣٦٥ ش ، ٨٢٨ تن )، در یازده کیلومتری جنوب شرقی قلعة مریوان (سابقاً دژ شاهپور) قرار داشت . در تقسیمات جدید کشوری ، نام دهستان بالک حذف شده و آبادیهای آن در دهستان روشِه قرار گرفته است . ظاهراً نام بالک از طایفه ای به همین نام اخذ شده است .

طایفة بالک شعبه ای از طوایف بِلباس * از قبیلة روزکی ( = روژکی * ) (بدلیسی ، ص ٤٧٣ـ٤٧٤)، و محل سکونت آن ، ابتدا، در ناحیة بالک رَواندوز از توابع استان موصل بود (عَزّاوی ، ج ٢، ص ١٣٩ـ١٤٢؛ سامی ، ذیل «بالک »). چادرنشینان طایفة بالک ، پیش از تعیین و تثبیت مرزهای بین المللی ایران و عراق ، در کوهستانهای ایران ییلاق داشتند (عزّاوی ، ج ٢، ص ١٤١). درة شیخ محمّد بالک ، از دره های کوه قندیل ، در غرب دهستان لاهیجان پیرانشهر، نشانة حضور قدیمی این طایفه در کوهستانهای ایران است (مشیرالدوله تبریزی ، ص ١٤٧).

پس از تشکیل کشور عراق ، تقریباً کلیة افراد این طایفه در بالک باقی ماندند. جمعیت طایفة بالک بالغ بر ٢٠٠ ، ١ خانوار بود که در چهل تا شصت روستا، در ناحیة علیای رود رواندوز، به سر می بردند (عزّاوی ، ج ٢، ص ١٣٩؛ مردوخ ، ج ١، ص ٧٩). شیخ محمّد آغابالک ، ظاهراً از رؤسای طایفة بالک ، در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم در بخش رواندوز سکونت داشت (ادموندز، ص ٢٤٥). به نوشتة عَزّاوی ، مشهورترین طوایف بالک ، ملاشرفیها و شیوه زوریها بودند. ملاشرفیها، که حاکم طایفة بالک بودند، به ملاشرف ، جانشین شیخ محمّد بالک و قطب فرقة سهروردیه ، انتساب دارند (ج ٢، ص ١٣٩).

در ١٢١٦، طوایف بلباس و از جمله طایفة بالک ، که زیر فرمان ابراهیم سلطان بالک بودند، از حسینقلی خان افشار، مدّعی حکومت اورمیه حمایت کردند و زمینة غلبة او بر محمدقلی خان افشار، حاکم وقت اورمیه و عموی حسینقلی خان ، را فراهم آوردند (افشار محمودلو ، ص ٢٩٥). در همان سال ، طوایف بلباس سر به شورش برداشتند و با هواداران دولت فتحعلی شاه قاجار (حک : ١٢١٢ـ١٢٥٠) جنگیدند. عباس میرزا نایب السلطنه ، حاکم آذربایجان ، طوایف ترک افشار و مقدم و گروهی از طوایف کرد را به جنگ با شورشیان فرستاد. آنها در جلگة لاهیجان با قبیله بلباس ، به سرکردگی جنگجویان طایفة بالک ، جنگیدند، و امّا این جنگ ، علیرغم رشادتهای طایفة بالک ، به شکست قبیلة بلباس انجامید (همان ، ص ٣١١ـ٣١٣).

منابع :
(١) جان سیسیل ادموندز، کردها، ترکها، عربها ، ترجمه ابراهیم یونسی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٢) عبدالرشیدبن محمدشفیع افشار محمودلو، تاریخ افشار ، چاپ محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، ( رضائیه ) ١٣٤٦ ش ؛
(٣) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ افست تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٤) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها) ، ج ٥: استان پنجم (کردستان ) ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٥) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/١٨٨٩ـ١٨٩٨؛
(٦) عباس عزاوی ، عشایر العراق ، قم ١٣٧٠ ش ؛
(٧) محمد مردوخ ، تاریخ مردوخ : تاریخ کرد و کردستان ، سنندج ١٣٥١ ش ؛
(٨) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان مریوان ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٩) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥: نتایج تفصیلی شهرستان مریوان ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٠) جعفربن محمدتقی مشیرالدوله تبریزی ، رساله تحقیقات سرحدیه ، چاپ محمد مشیری ، تهران ١٣٤٨ ش .

/ علی پورصفرقصابی نژاد /