دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١١٨
تاریخ عَضُدی ، کتابی تاریخی به فارسی در بارة زندگی خصوصی آقامحمدخان و فتحعلی شاه و محمدشاه قاجار، نوشتة احمدمیرزا (١٢٣٩ـ١٣١٩)، پسر فتحعلی شاه قاجار. وی این کتاب را در دورة حکومت خود در همدان به تقاضای اعتمادالسلطنه در ١٣٠٤ تألیف کرده است (احمدمیرزا قاجار، مقدمة نوائی ، ص ٥) و کتاب را از روی لقب وی عضدالدوله ، تاریخ عضدی نامیده اند.
تاریخ عضدی در بین همة کتابهای تاریخی اعصار مختلف ایران از این لحاظ ممتاز است که تنها همین یک بار شاهزاده ای از زندگانی خصوصی اجداد و پدر و مادر و خانوادة خود یاد کرده و هرچه از آنان دیده و شنیده نقل کرده است . عضدالدوله در کودکی در زُمرة پسران محبوب شاه قرار گرفت و در همه جا ملازم پدر بود (همان ، ص ٤٨). وی که به هنگام مرگ پدر ده ساله بود، کم وبیش مسائل اجتماعی و ایلی را خوب می فهمید و رویدادهای فراوانی دیده یا از برادران و خواهران خود شنیده بود. وی از مرگ پدر تا مهاجرت مادرش به عتبات (همان ، ص ١٥٥، ١٥٧)، انتقال سلطنت به محمدشاه و مخالفت برادران با برادرزاده (همان ، ص ١٥٤ـ١٥٥، ١٥٨) و دیگر مسائل را دریافته و به یاد سپرده بود که گنجینه ای از اطلاعات دقیق و درخور توجه گردید. عضدالدوله در کتاب خود، با صداقت کامل ، آنچه راجع به سلطنت آقامحمدخان و فتحعلی شاه و محمدشاه بوده نوشته ، و حتی از ذکر بعضی قضایا که موجب رسوایی و بد نامی یا مایة سرزنش و سرافکندگی بوده چشم نپوشیده و به شرح موضوع پرداخته است و با شرح ماجرای عروسی مادر خود و اینکه فتحعلی شاه فردی ایلیاتی است (همان ، ص ١٩، ٧٩) نشان داده که در حقیقت گویی از هیچ چیز واهمه نداشته است (قس ص ١٢، ١٥، ٤٦، ٥٨، ٧٥، ٨٧).
نثر تاریخ عضدی نه مغلق و متکلف و نه عوامانه و ساده ، بلکه ادیبانه و آمیخته به شعر و آیه و حدیث و نکته های لطیف است . این کتاب در ١٣٠٦ با حمایت حاج محمدکریم شیرازی (نمازی )، ظاهراً به امر آقاخان سوم (سِر سلطان محمدشاه )، در بمبئی چاپ سنگی شد که دارای غلطهای زیادی بود (همان ، مقدمة نوائی ، ص ٥). در ١٣٢٨ش حسین کوهی کرمانی این کتاب را در ٩٤ صفحه چاپ سربی کرد (مشار، ج ١، ستون ١١٠٣). در ١٣٥٥ ش مؤلف این مقاله آن را با تصحیح دقیق و افزودن توضیحات سودمند در بارة اشخاص و حوادث و ابنیه به استناد منابع قاجاری و افزودن جدول دقیقی از نامهای زنان و پسران و دختران فتحعلی شاه به چاپ رساند (احمدمیرزا قاجار، ص ٣٠١ـ٣٢٥). در ١٣٧٦ ش مصحح آن را تجدید چاپ کرد و نکات جدیدی بر آن افزود.
منابع :
(١) احمدمیرزا قاجار، تاریخ عضدی ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٢) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش .
/ عبدالحسین نوائی /