جُونِقان ، شهری‌ در بخش‌ مركزی‌ شهرستان‌ فارْسان‌ در استان‌ چهارمحال‌ و بختیاری‌. این‌ شهر در ارتفاع‌ ٠٢٠ ، ٢ متری‌، در حدود ٢٦ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهركرد (مركز استان‌) و حدود ٢١ كیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر فارسان‌، در پای‌كوه‌ واقع‌ است‌. كوههای‌ جهانْ بین‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٣٣٢ ، ٣ متر) در پنج‌ كیلومتری‌ شمال‌ و شیخ‌ (بلندترین‌ قله‌ ح ٧٥٠ ، ٢ متر) در دو كیلومتری‌ جنوب‌ شهر قرار دارند. رود آبِجونقان‌ــ كه‌ از چشمه‌سار سراب‌، واقع‌ در دامنه شمالی‌ كوه‌ سالْدارون‌ در حدود ٤٢كیلومتری‌ مغرب‌ شهركرد، سرچشمه‌ می‌گیرد ــ با جهت‌ عمومی‌ به‌ سمت‌ جنوب‌ شرقی‌، از حدود چهار كیلومتری‌ مغرب‌ جونقان‌ می‌گذرد و در حدود هشت‌ كیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر به‌ آبِ بهشت‌آباد (از ریزابه‌های‌ كارون‌) می‌ریزد (جعفری‌، ج‌ ١، ص‌ ١٨١، ٣٦٨، ج‌ ٢، ص‌ ٧٥؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها، ج‌ ٧٠، ص‌ ٦٠).

جونقان‌ در ١٣٢٣ ش‌ یكی‌ از آبادیهای‌ دهستان‌ میزدج‌ (و به‌ نوشته رزم‌آرا، ج‌١٠، ص‌٦٠: مركز آن‌) در شهرستان‌ چهارمحال‌ (شهركرد) بود (ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٦١). جونقان‌ در ١٣٥٥ ش‌، شهر شد و با تشكیل‌ شهرستان‌ فارسان‌ در ١٣٥٩ ش‌، جزو این‌ شهرستان‌ گردید (ایران‌. وزارت‌ كشور، ص‌ ٣٩؛ ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌، ١٣٨١ش‌، ص‌٣١). در ١٣٦٦ش‌، شهر جونقان‌ در بخش‌ شوراب‌ شهرستان‌ فارسان‌ قرار داشت‌ (ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌، ص‌١٤٤) و از ١٣٦٩ش‌، جزو بخش‌ مركزی‌ این‌ شهرستان‌ شد (رجوع کنید به ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، ص‌٧٩٧). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌، جمعیت‌ آن‌ ٠٩٦ ، ١٤ تن‌ ذكر شده‌ است‌ (مركز آمار ایران‌، ص‌ هفتادوشش‌).

از آثار تاریخی‌ این‌ شهر، كاخی‌ است‌ كه‌ در گذشته‌ مقرّ حاجی‌ علیقلی‌خان‌ بختیاری‌*، معروف‌ به‌ سردار اسعد دوم‌ (متوفی‌ ١٣٣٦)، بوده‌ و امروزه‌ از آن‌ به‌ عنوان‌ كتابخانه‌ استفاده‌ می‌شود (رجوع کنید به جغرافیای‌ كامل‌ ایران، ج‌ ١، ص‌ ٥٦٦؛ آلمانی، ج‌ ٢، ص‌ ٦٧٨).

در باره وجه‌ تسمیه این‌ شهر آرای‌ گوناگونی‌ وجود دارد، از جمله‌ گفته‌ شده‌ است‌ كه‌ اهالی آن‌ از اعقاب‌ تركان‌ قشقایی مهاجری‌ بودند كه‌ برای‌ تملك‌ مراتع‌ و چراگاههای‌ شهر، با بختیاریها درگیریهای‌ بسیاری‌ داشتند كه‌ طی‌ آن‌ عده‌ای‌ نیز كشته‌ شدند؛ از این‌رو، جونقان‌ به‌ معنای‌ محل‌ جاری‌شدن‌ خون‌ دانسته‌ شده‌ است‌ (در تركی‌، قان‌ به‌ معنای‌ خون‌ است‌). دیگر اینكه‌ به‌ سبب‌ كشاورزی‌ پررونق‌ این‌ محل‌، نام‌ آن‌ ابتدا جای‌ دهقان‌ بوده‌ و سپس‌ تبدیل‌ به‌ جانقان‌ و جونقان‌ شده‌ است‌. همچنین‌، این‌ شهر به‌ لُری‌ «گینه‌كان‌»، به‌ معنای‌ «مركز گون‌»، نیز خوانده‌ می‌شود (جغرافیای كامل‌ ایران‌، همانجا).

با استناد به‌ گفته اعتمادالسلطنه‌ (ج‌ ٤، ص‌ ١٩٤٩) احتمالاً این‌ آبادی‌ پیش‌ از دوره ناصری‌ (١٢٦٤ـ١٣١٣) نیز وجود داشته‌ است‌.

بنا به‌ اظهار گارثویت‌، مورخ‌ امریكایی‌، جونقان‌ دِهِ اختصاصی‌ حاجی‌ علیقلی‌خان‌ بختیاری‌ بود (ص‌ ٢٠٧ـ ٢٠٨) و در عصر قاجار، در اطراف‌ شهر قلعه‌ و حصار و برج‌ و بارو وجود داشت (سردار اسعدبختیاری‌ و همكاران‌، ص‌ ٤٤ـ ٤٥). از جمله‌ اقدامات‌ علیقلی‌خان‌ در جونقان‌، احداث‌ مدرسه‌ای‌ به‌ سبك‌ مدارس‌ پایتخت‌ (تهران‌) و اعزام‌ شخصی‌ به‌ نام‌ یوسف‌ مسیحی‌ برای سواد آموزی‌ به‌ بزرگان‌ قوم‌ بختیاری‌ بود (همان‌، ص‌ ٤٤؛ سردار ظفر بختیاری‌، ص‌ ١٤٠). در دوره حسینعلی‌ رزم‌آرا (١٣٣٢ش‌) جونقان‌ حدود ٩٠٦ ، ٤ تن‌ جمعیت‌ داشت‌ و از جمله‌ محصولات‌ آن‌، غلات‌ و برنج‌ و كشمش‌ بود (ج‌ ١٠، ص‌٦٠).

منابع‌:
(١) هانری‌ رنه‌ د آلمانی‌، از خراسان‌ تا بختیاری‌، ترجمه غلامرضا سمیعی‌، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٢) اطلس‌ راههای‌ ایران‌، تهران‌: گیتاشناسی‌، ١٣٦٩ ش‌؛
(٣) اعتمادالسلطنه‌؛
(٤) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه قوانین‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ سال‌ ١٣٦٩، تهران‌ ١٣٧٠ ش‌؛
(٥) ایران‌. وزارت‌ كشور، تقسیمات‌ كشور شاهنشاهی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٥٥ ش‌؛
(٦) ایران‌. وزارت‌ كشور. اداره كل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، كتاب‌ جغرافیا و اسامی دهات‌ كشور، ج‌ ٣، تهران‌ ١٣٣١ ش‌؛
(٧) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ برنامه‌ریزی‌ و خدمات‌ مدیریت‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، اجرای‌ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط‌ تقسیمات‌ كشوری‌، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٨) ایران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، نشریه تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ ١٣٨١ ش‌؛
(٩) همو، نشریه عناصر و واحدهای‌ تقسیمات‌ كشوری‌ [تا پایان‌ آبان‌ ١٣٨٤]، تهران‌ ١٣٨٤ ش‌؛
(١٠) عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٦٨-١٣٧٩ ش‌؛
(١١) جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی‌، ١٣٦٦ ش‌؛
(١٢) رزم‌آرا؛
(١٣) علیقلی‌بن‌ حسینقلی‌ سردار اسعد بختیاری‌ و همكاران‌، تاریخ‌ بختیاری‌، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ١٣٣٣، چاپ‌ افست‌ ١٣٦١ ش‌؛
(١٤) خسروبن‌ حسینقلی‌ سردار ظفر بختیاری‌، یادداشتها و خاطرات‌ سردار ظفر بختیاری‌، تهران‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(١٥) فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، ج‌٧٠: شهر كرد ، تهران‌: سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌، ١٣٦٩ ش‌؛
(١٦) جین‌ رالف‌ گارثویت‌، تاریخ‌ سیاسی‌، اجتماعی‌ بختیاری، ترجمه‌ و حواشی‌ مهراب‌ امیری‌، تهران‌ ١٣٧٣ ش‌؛
(١٧) مركز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌١٣٧٥: نتایج‌ تفصیلی‌ كل‌ كشور، تهران‌ ١٣٧٦ ش‌؛
(١٨) نقشه راههای‌ ایران‌، مقیاس‌ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢: ١، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ كشور، ١٣٧٧ ش‌.

/ معصومه‌ بادنج‌ /

تصاویر این مدخل:
کاخ سردار اسعد بختیاری منبع: میراث فرهنگی استان چهار محال بختیاری (مجموعه عکس) {تهران} : سازمان میراث فرهنگی کشور {١٣٧٩}