شنا ، از ورزشهای مورد توجه و توصیه نزد مسلمانان. اعراب به سه ورزش شنا، تيراندازى و سواركارى توجهى ويژه داشتند و رواياتى از پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم دراين‌باره معروف است، از جمله «علّموا اولادكم السباحة و الرماية و الفروسيّة»: به فرزندان خود شنا و تيراندازى و سواركارى بياموزيد (عسقلانى، ج ١، ص ١٦٤؛ سيوطى، ١٤٢١، ج ٤، ص ٨٠؛ همو، ١٤٢٦، ص ٤٥ـ٤٦) يا «حق‌الولد علي‌الوالدان يعلمه‌الكتابة و السباحة و الرماية...»: حق فرزند بر پدر آن است كه او را كتابت و شنا و تيراندازى بياموزد... (سيوطى، ١٤٢١، ج ٤، ص ٧٩؛ همو، ١٤٢٦، ص ٣٥). گفته شده است كه عمربن خطّاب به ساكنان شهرهاى بزرگ اسلامى توصيه كرد كه به فرزندان خود شنا و سواركارى بياموزند (جاحظ، ج ٢، ص ١٤٧؛ نيز رجوع کنید به ابن‌قتيبه، ج ٢، ص ١٦٨؛ سيوطى، ١٤٢٦، ص ٥١ـ٥٢). حجاج‌بن يوسف به معلم فرزندش سفارش كرد كه قبل از نوشتن، شنا كردن را به فرزند من بياموز زيرا او كسى را مي‌يابد كه به جايش بنويسد ولى كسى را نمي‌يابد كه به جايش شنا كند (جاحظ، همانجا؛ ابن‌قتيبه، ج ٢، ص ١٦٦). به هر روى، از توصيه‌هاى بزرگان به پدران اين بود كه در كنار حساب و كتاب، به فرزندان خود شنا بياموزند. عرب، كسى را كامل مي‌دانست كه نوشتن، تيراندازى و شعر و شنا را نيك بداند (همان، ج ٢، ص ١٦٨)، از اين‌رو سعدبن عباده خزرجى را در زمان جاهليت «كامل» مي‌ناميدند (كتانى، ج ٢، ص ٩٣). بنابر روايتى از ابن‌عباس، پيامبر صلي‌اللّه عليه‌وآله‌وسلم در مدينه فرمود: «أحسنت‌العوم فى بئر بني‌عدي‌بن نجار»: من شنا را در بئر بني‌عدي‌بن نجار آموختم (ابن‌سعد، ج ١، ص ٧٣؛ سيوطى، ١٤٢٦، ص ٧١ـ٧٢) و سيوطى (همانجا) از همين روايت برداشت كرده كه پيامبر شنا كردن مي‌دانسته است، ولى برخى اين قول را نپذيرفته‌اند (رجوع کنید به كتانى، همانجا). در منابع، زبيربن عوام و عمروعاص را نيز شناگرانى ماهر دانسته‌اند (Ä فاكهى مكى، ج ١، ص ٢٥١؛
ذهبى، ج ٣، ص ٣٧٠؛
ابن‌كثير، ج ٣، ص ٧٦، ج ٨، ص ٣٣٥).

شنا در قرن چهارم سخت مورد توجه بود و گفته شده كه اهالى بغداد بسيار به شنا علاقه‌مند بودند و از مهارت خود در اين فن، نمايشهايى خارق‌العاده مي‌دادند (رجوع کنید به ابن‌جوزى، ج ١٤، ص ٤٤؛
متز، ج ٢، ص ٤٤٨). اسامى فراوانى در اين قرن بر اقسام شنا اطلاق مي‌شده است كه اكنون در قاموسهاى عربى نيز به‌ندرت توضيحى روشن براى آنها يافت مي‌شود (رجوع کنید به سلامه، ص ٢٨٣ و پانويس ١٤)، مانند شناى شق، ذرع، قمر، استلقاء، تزاوُر، شكلبى، طاووس، عقربى، مُقَرفَس، موزون، كامل، طويل، مقيّد و غيره (رجوع کنید به ابومطهر ازدى، ص ١٠٧). البته شنا در محيط خشك و بيابانى عربستان اهميت چندانى نداشته است، بلكه با گسترش جغرافيايى جهان اسلام پس از فتوحات، مسلمانان نياز به شنا را، به سبب افزايش سفرها و جنگهاى دريايى، دريافتند و بدان اهتمام ورزيدند (سلامه، ص ٢٨٣ـ٢٨٤).

براى دريانوردان و نيز جنگجويانى كه در كشتيهاى جنگى خدمت مي‌كردند، دانستن شنا حياتى بود (رجوع کنید به جبرتى، ج ٢، ص ٦١٩). برخى از جنگجويان دريايى چنان در شنا مهارت داشتند كه مي‌توانستند بي‌آنكه ديده شوند در زير آب شناكنان به زير كشتى دشمن بروند و بدنه آن را سوراخ كنند (مانند غازى چلبى از حكام عثمانى (حك ٧٠٠ـ ٧٣٠)، رجوع کنید به ابن‌بطوطه، ج ١، ص ٣٤٩؛
د. اسلام، ذيل «غازى چلبى»). برخى خلفا و سلاطين نيز در شنا مهارت داشتند، از جمله عبدالرحمان اول (داخل) اموى (حك : ١٣٨ـ١٧٢)، كه با بهره‌گرفتن از اين مهارت، خود را از دست تعقيب‌كنندگان عباسى نجات داد و سلسلۀ امويان را در اندلس بنيان گذارد (ذهبى، ج ٨، ص ٢٤٥؛
براى نمونه‌اى ديگر از فرار از دست دشمن با عبور از رود با شنا رجوع کنید به طبرى، ج ٦، ص ٤٠٧).

همچنين گفته شده كه شنا از علايق محمود اول، سلطان عثمانى (حك ١١٤٣:ـ١١٦٨)، بوده است (د.اسلام، ذيل «محمود»).

در حمامهاى دورۀ اسلامى، حوضچه‌هاى سنگى كوچك و گاه استخرهايى براى شنا مي‌ساختند كه مَغْطَس ناميده مي‌شد و آن را با آب سرد يا گرم پر مي‌كردند (رجوع کنید به حمام*؛
حوض*).

آثار مكتوب اسلامى درباره شنا چندان درخور توجه نيست، با اين حال اثرى عربى با عنوان غايةالسماحة فى تعليم‌السباحة علي‌التمام و الكمال، كه ظاهرآ در قرن يازدهم نوشته شده و به شمارۀ ١٨٥٧٢ در كتابخانۀ ملى تونس نگهدارى مي‌شود، اطلاعات مفصّلى دربارۀ شنا در نزد مسلمانان به‌دست مي‌دهد. اين كتاب را شخصى به نام خواجى شادى نگاشته كه از زندگى او اطلاعى در دست نيست، ظاهرآ از چركسيان يا تركانى بوده كه در قرن يازدهم مي‌زيسته است (سلامه، ص ٢٨٤ و پانويس ١٦ و ١٧). در اين كتاب شرايط، اصول، انواع و آداب شنا ذكر شده است. شرط نخست آمادگى بدن براى اين ورزش بوده است. توصيه شده كه فرد علاقه‌مند به تمرين شنا، از سه هفته تا حداقل يك هفته قبل از آغاز تمرينات، از برنامۀ غذايى معيّنى پيروى كند. مثلا از خوردن و آشاميدن از اول روز تا نزديكى زوال پرهيز كند تا غذايى كه در معده دارد، هضم شود. خوردن اندكى پسته و شكر نيز توصيه شده است (خواجى شادى، به نقل سلامه، ص ٢٨٤ـ٢٨٥). شناگر نبايد در آب خوردن افراط كند و از دويدن و پريدن و حمل اشياى سنگين و كشتى گرفتن و مجاورت با دود و غبار و استشمام بوهاى نامطبوع اجتناب ورزد (همانجا). ديوانگان يا كسانى كه به گرسنگى مفرط دچارند يا بيماران، به ويژه مبتلايان به گرفتگى قلب يا ضربان مفاصل يا سردرد يا چشم درد، نبايد به تمرين شنا بپردازند (همانجا). خواجى شادى (به نقل سلامه، ص ٢٨٥ـ٢٨٦)، با دقت و جزئي‌نگرى، انواع تنفس را در هنگام شنا شرح داده و تأكيد كرده است كه، به سبب دشوار بودن تنفس در آب، بايد قواعد و آداب و تمرينهاى ويژه‌اى براى تنفس شناگر درنظر گرفت. در غايةالسماحة، نام هفده نوع شنا ذكر شده كه چهار نوع آن با آنچه در حكايت ابي‌القاسم (رجوع کنید به همانجا) در قرن چهارم آمده، يكسان است و معلوم مي‌شود كه برخى از اين اصطلاحات، هشت قرن در زبان و ادب عربى رواج داشته است (سلامه، ص ٢٨٦، پانويس ٢٨).

شادى، حركات لازم براى هر يك از انواع اين شناها را به دقت توضيح داده (براى نمونه رجوع کنید به سلامه، ص ٢٨٧ـ٢٨٩) و نوشته كه شناگر ماهر كسى است كه آب را درهم مي‌شكند، اما شناگر ناشى آب را متموج و متلاطم مي‌سازد، از اين‌رو به مبتديان توصيه كرده است كه تا حد امكان، بدن خود را شُل كنند و هماهنگى دستها و پاها را با بدن حفظ كنند و از صرف نيروى بيش از اندازه بپرهيزند (رجوع کنید به سلامه، ص ٢٨٩).

اين ويژگى، يعنى سبك رفتارى در هنگام شنا و نيز نترسيدن از آب، از نقاط قوّت شناگران دانسته شده است (رجوع کنید به گلچين معانى، ص ٢٢). شنا از ورزشهايى است كه، همچون رقص، در آن تمام اعضاى بدن به كار گرفته مي‌شود (رسائل اخوان‌الصفا، ج ١، ص ٢٨٣).

در ادوار گوناگون، مربيانى شنا را آموزش مي‌دادند (رجوع کنید به جبرتى، ج ٣، ص ٥٦٥؛
حجيه، ص ١٤٠ـ١٤٢). مخصوصآ در شهرهايى چون بغداد كه رودى بزرگ از ميان آن مي‌گذشت، دانستن شنا براى ساكنان بسيار مهم بود. مردم فرزندان ده تا پانزده ساله خود را به مربيان شنا مي‌سپردند. اين مربيان در بغداد غالبآ از يهوديان بودند. مربيان شنا، از چوب نخل، تخته‌هايى تهيه مي‌كردند و آنها را با طناب بر پشت و شكم كودك مي‌بستند تا به واسطۀ سبكى چوب، كودك بر سطح آب بماند. در خشكى نوآموز را با حركات دست و پا در شنا آشنا مي‌كردند. پس از مدتى او را وارد آب مي‌كردند و به‌تدريج كه مهارتش افزايش مي‌يافت، چوبهاى كمكى را يكي‌يكى برمي‌داشتند. در نهايت، كودك مي‌توانست بدون كمك چوبها، مسافت كوتاهى شنا كند تا كم‌كم در شنا ورزيده شود (همان، ص ١٤٠ـ١٤١). براى مربى شنا اجرت معيّنى مي‌پرداختند كه گاهى اجناسی بود که هديه داده می شد. پدر و مادر و بستگان كودك در كنار رود حاضر مي‌شدند و كودك در حضور آنها و مربىِ خود، شنا مي‌كرد. پس از موفقيت كودك، در كنار رود جشن كوچكى مي‌گرفتند و دستمزد مربى را مي‌پرداختند (همان، ص ١٤١ـ١٤٢).

در تعبير خواب، شنا كردن در دريا را دليل بر رواشدن حاجتِ علمى و شنا در خشكى را دليل بر حبس و تنگى، و شنا به پشت را دليل بر توبه و بازگشت از معصيت دانسته‌اند (نابلسى، ص ٢٤١ـ٢٤٢).

منابع :
(١) ابن‌بطوطه، رحلة، چاپ على منتقر كتانى، بيروت، ١٣٩٥/١٩٧٥ ؛
(٢) ابن‌جوزى، المنتظم، چاپ محمد و مصطفى عبدالقادر عطا و نعيم زرزور، بيروت، ١٤١٢/١٩٩٢ ؛
(٣) ابن‌سعد، طبقات، چاپ زاخاو؛
(٤) ابن‌قتيبه، عيون‌الاخبار، قاهره ١٣٤٣/١٩٢٥ ؛
(٥) ابن‌كثير، البدايه، چاپ دارالفكر، ١٣٥١/١٩٣٢ ؛
(٦) ابن‌مطهر ازدى، حكاية ابي‌القاسم بغدادى، چاپ قاسم محمد رجب، بغداد، (بي‌تا.)، افست از روى چاپ هايدلبرگ، ١٩٠٢؛
(٧) جاحظ، البيان والتبيين، بيروت، ١٩٦٨ ؛
(٨) جبرتى، عجائب الآثار، چاپ بيروت، دارالجيل، (بي‌تا.)؛
(٩) عزيز جاسم حجيه، بغداديات، تصوير للحياة الاجتماعية و العادات البغداد خلال مائة عام، بغداد، ١٩٦٧ ؛
(١٠) ذهبى، سير اعلام النبلاء، چاپ شعيب ارنوؤط، بيروت، ١٤٠٢/١٩٨٢ ؛
(١١) مسائل اخوان‌الصفا، قم، ١٤٠٥؛
(١٢) عبدالحميد سلامه، الرياضة البدنية عندالعرب، تاريخها، انواعها، آدابها، (تونس، ١٩٨٣)؛
(١٣) سيوطى، الباحة فى السباحة، چاپ احمد عبداللّه باجور، قاهره، ١٤٢٦/٢٠٠٥؛
(١٤) همو، الدرر المنثور، چاپ عبدالرزاق مهدى، بيورت، ١٤٢١/٢٠٠١ ؛
(١٥) شهر آشوب در شعر فارسى، چاپ احمد گلچين معانى و پرويز گلچين معانى، تهران، ١٣٨٠ش؛
(١٦) طبرى، تاريخ، چاپ محمدابوالفضل ابراهيم، عسقلانى، الاصابة فى تمييز الصحابة، قاهره، ١٣٢٨؛
(١٧) ابوعبداللّه محمدبن اسحق‌بن عباس فاكهى مكى، اخبار مكة، چاپ عبدالملك‌بن عبداللّه‌بن دهيش، مكه، ١٤١٩/١٩٩٨ ؛
(١٨) عبدالحى كتانى، التراتيب الادارية، بيروت، (بي‌تا.)؛
(١٩) آدام متز، تمدن اسلامى در قرن چهارم، ترجمه عليرضا ذكاوتى قراگزلو، تهران، ١٣٦٤ش؛
(٢٠) عبدالغنى نابلسى، تعطير الانام فى تعبير المنام، دمشق ـ بيروت، ١٤١٢/١٩٩١ ؛

(٢١) EI٢, s.vv. "Gha¦zi¦ C§elebi", (by: Cl. Cahen);
(٢٢) "H¤amma¦m", (by: J. Sourdel Thomine & A. Louis";
(٢٣) "Mah¤mu¦d", (by : Mu¦ni¦r Aktepe).

/ نگار ذيلابى/

تاریخ انتشار اینترنتی:

٠٢/٠٢/١٣٨٨