تیره ، شهری در جنوب غربی آناطولی در بخش جنوبی درة کوچک مِندِرِس ، در ٦٧ کیلومتری جنوب شرقی ازمیر (عرض جغرافیایی َ٦٤ ْ٣٨ شمالی ، طول جغرافیایی َ٤٥ ْ٢٧ شرقی )، با ارتفاع ١٠٨ متر از سطح دریا که در اوایل تأسیس ترکیه شهری در امارت آیدین اوغوللری * بوده است .

شهر کنونی احتمالاً در محل آرکادیوپولیس (آرکادیا) باستانی قرار دارد که بعدها تِیره نامیده شد ( رجوع کنید به رمزی ، ص ١٠٤، ١١٤). این شهر در دوران حکومت امپراتوری روم شرقی ثیری (   p ¨u  ) و ثیریا (  â  p ¨u  ؛ قس دوکاس ، ص ٣٨، ٧٣، ٩٧، ١٠٩، ١٧٥، ١٩٦) نامیده می شده و در تاریخ نقش مهمی داشته است . ابن بطوطه از طریق بیرگه * به تیره رفت که در میان باغهای میوه و بوستانها و نهرها در سرزمین «سلطان بیرگه »، یعنی آیدین اوغوللری ، قرار گرفته بود ( رجوع کنید به ص ٣٠٣). رامون مونتانر ، وقایع نگار ماجراجوی کاتالونیایی ، نیز از تیره عبور کرد ( رجوع کنید به بخش ٢٥). در ٨٠٥ ـ٨٠٦، که تیمور به سمت شهر پیشروی کرد، ساکنان شهر به ازمیر گریختند ( رجوع کنید به دوکاس ، ص ٣٨، ٩٧، ١٠٩). پس از آنکه عثمانیها امیرنشین آیدین اوغوللری را در ٨٣٠ ضمیمة قلمرو خود کردند، تیره پایتخت سنجق این امیرنشین شد. این شهر بعدها در تاریخ اهمیت چندانی نداشت . تا قرن دهم ، ضرابخانه بود و گهگاه از آن به مناسبت وقوع شورشها یاد شده است ( رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٣٩٨، پانویس ، ج ٥، ص ٥٠، پانویس ). در تیره مرقد فقیه مشهور، عبداللطیف بن عبدالعزیزبن فرشته (وفات طبق سالنامة آیدین ، ١٣٠٢، ص ٢٣٩، سال ٧٩٩)، قرار دارد که مؤلف فرهنگ ترکی منظومی ( لغتِ فرشته اوغلو ) است که روزگاری رواج بسیار داشت ، همچنین صاحب شرح بر منارالانوار نَسَفی در اصول فقه است . او در آنجا، در مدرسه ای که نام او را بر خود دارد و هنوز دایر است ، تدریس می کرد ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «فرشته اوغلو»). تیره همچنین مولِد چندین مؤلف عثمانی بود، از جمله شیخ حیدربن سعداللّه و ملانصراللّه رومی ، و محلّ فعالیت قاضیهایی بود که در عرصة ادبیات مؤثر بودند (بابینگر، ص ١٤٦). چون شانی زاده ، مورخ و نویسنده ای با استعدادهای گوناگون ، عمر خود را در این شهر به پایان برد

از آن به عنوان تبعیدگاه نیز نام برده شده است ( رجوع کنید به همان ، ص ٣٤٦). در آن روزگار تیره را نمایندة ثیاتیره / تیاتیره (= آق حصار)، یکی از «هفت کلیسای آسیا» می دانستند. اولیا چلبی در سیاحت نامه اش (ج ٩، ص ١٥٩) تیره را وصف کرده است . ظاهراً شهر آثار باستانی ندارد، ولی باید اشاره کرد که نجیب پاشا،

حاکم بغداد، کتابخانه ای با ٣٢٥ ، ١ جلد کتاب (از جمله دست نویس شرح مذکور از فرشته اوغلو) به این شهر هدیه کرده بود.

تیره تا مبادله جمعیت یونانی ـ ترک ، پس از جنگ اول جهانی ، حدود ٠٠٠ ، ١٥ تن جمعیت داشت که عمدتاً یونانی بودند ( رجوع کنید به کوئینه ، ج ٣، ص ٥٠٨ به بعد) و بیشتر به فرش بافی و کشت انگور اشتغال داشتند.

تیرة امروزی حاکم نشینی از یک ایلچه (شهرستان ) در ایل (استان ) ازمیر است . جمعیت آن در حدود ١٩٧٠، ٠٠٠ ، ٢٨ تن ، و در ٢٠٠٤ حدود ٠٠٠ ، ٤٧ تن بود ( > فرهنگ جغرافیائی جهان < ، ذیل مادّه ).

منابع :
(١) ( ابن بطوطه ، رحلة ابن بطوطة ، بیروت ١٣٨٤/١٩٦٤ ) ؛
(٢) اولیاءچلبی ؛
(٣) مصطفی بن عبداللّه حاجی خلیفه ، جهان نما ، چاپ ابراهیم متفرقه ، استانبول ١١٤٥/١٧٣٢، ص ٦٣٦؛
(٤) ( شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه : تاریخ عمومی مفصّل ایران در دورة تیموریان ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٣٦ ش ، ج ٢، ص ٣٣٥ ) ؛
(٥) محمد عاشق ، مناظرالعوالم ، نسخة خطی کتابخانة وین ، گ ٢١٣ر؛

(٦) F. V. J. Arundel, Discoveries in Asia Minor , London ١٨٣٤;
(٧) idem, A visit to the Seven Churches of Asia , London ١٨٢٨;
(٨) Franz Babinger, Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke , Leipzig ١٩٢٧;
(٩) Karl Buresch, Aus Lydien , Leipzig ١٨٩٨, ٣٢, ١٦٥, ٢١٤;
(١٠) Vital Cuinet, La Turquie d'Asie, vol.٣, Paris ١٨٩٤;
(١١) [ EI ٢ , s.v. "Firishte-Oghlu" (by عmer Faruk Akدn)(;
(١٢) Joseph von Hammer-Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches , Graz ١٩٦٣;
(١٣) I A , s.v. "Tire" (by Besim Darkot);
(١٤) Charles Le Beau, Histoire du Bas-Empire , CIV , ٣٨, W. M. Ramsay, The historical geography of Asia Minor ;
(١٥) Stephanus Byzantinus , ed. Westermann, Leipzig ١٨٣٩, ٢٧٣;
(١٦) Franz Taeschner, Das anatolische Wegenetz nach osmanischen Quellen , Leipzig ١٩٢٤-١٩٢٦, I , ١٧٦, II , ٣٩;
(١٧) W. Tomaschek, " Zur histor. Topographie kleinasiens im Mittelalter", Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften zu Wien CXXIV/٨,٨,٣٤ ;
The World gazetteer: current population figures for cities, towns and places . ٢٠ July ٢٠٠٤. )Online]. Available: http://www.world-gazetteer. com/fr/fr-tr.htm(٢ Aug. ٢٠٠٤)].

/ ف . بابینگر ، تلخیص از ( د. اسلام ) /