دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٧٠١
جعفربن قدامه ، ادیب و شاعر قرن سوم و چهارم. كنیهاش ابوالقاسم و نام جدّ وی زیاد بود (یاقوت حموی، ج ٢، ص ٧٨٨). از زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست. سال تولدش در منابع ذكر نشده است. صفدی (متوفی ٧٦٤؛
ج ١١، ص ١٢٥) سال وفات جعفر را ٣٠٨ یا ٣٠٩ و یاقوت حموی (متوفی ٦٢٦؛
همانجا) مرگ او را در جمادیالا´خره ٣١٩ ثبت كرده و افزوده است كه در ٣١٠، پس از تبعید علیبن عیسی وزیر (متوفی ٣٣٤) به یمن، جعفر در باره آن ابیاتی سرود. یاقوت حموی (ج ٢، ص ٧٨٩) شش بیت از این شعر را نقل كرده است. زركلی (ج ٢، ص ١٢٦) و كحّاله (ج ٣، ص ١٤٢) نیز سال وفات جعفر را ٣١٩ ذكر كردهاند.
ابنندیم (ص ١٩٤) جعفربن قدامه را از نویسندگان به نسبت پركار نام برده كه «صد صفحه» از او بر جای مانده است. خطیب بغدادی (ج ٨، ص ١١٠) جعفر را به فراوانی ادب و پیشوایی نویسندگان ستوده و صفدی (ج ١١، ص ١٢٤) او را دارای آثاری دانسته است؛
اما، در هیچ یك از منابع، نام كتابی از جعفربن قدامه ذكر نشده است، فقط ابنبلخی (ص ١٧٠) تألیف كتابالخراج را به او نسبت داده است كه در صحت آن تردید هست، چون در منابع دیگر، این كتاب به قدامه بن جعفر * (متوفی ٣٣٧) نسبت داده شده است ( رجوع کنید به تاریخ سیستان ، ص ١١؛
یاقوت حموی، ج ٥، ص ٢٢٣٥).
مشایخ او را ابوالعیناء ضریر (متوفی ٢٨٣)، حمادبن اسحاق موصلی (متوفی ٢٦٧)، محمدبن عبداللّه مالك خزاعی و مبرّد (متوفی ٢٨٦)، دانستهاند ( رجوع کنید به خطیب بغدادی، همانجا؛
یاقوت حموی، ج ٢، ص ٥٩٥، ٧٨٨؛
صفدی، همانجا). مهمترین راوی جعفر، ابوالفرج اصفهانی (متوفی ٣٥٦) بود كه، ضمن شرححال ابراهیمبن المُدَّبر، هفت روایت از جعفر نقل كرده ( رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ج ٢٢، ص ١٥٧ـ١٨٧) و در جاهای دیگر نیز روایاتی از او نقل نموده است ( رجوع کنید به ج ١٠، ص ٢٨٠ـ٢٨١). به گفته سیدمحسن امین (ج ٤، ص ١٣٦)، جعفربن قدامه پدرِ قدامه بن جعفر نیست، زیرا شرححال نویسان قدامه بن جعفر را فردی مسیحی دانستهاند كه به واسطه مكتفی (حك : ٢٨٩ـ ٢٩٥)، خلیفه عباسی، مسلمان شده بود ( رجوع کنید به ابن ندیم، ص ١٤٤؛
یاقوت حموی، ج ٥، ص ٢٢٣٥)؛
اما، در هیچ منبعی به مسیحی بودن جعفربن قدامه اشاره نشده و ابوالفرج اصفهانی (همانجاها) اخبارِ او را به گونهای آورده است كه راوی مسلمان از مسلمانِ دیگر میآورد. ابنندیم (همانجا) و یاقوت حموی (همانجا) در شرححال قدامه بن جعفر ذكر كردهاند كه پدرش شخص مهمی نبوده و دانشی نداشته، حال آنكه همین شرححالنویسان جعفربن قدامه را از مشایخ كاتبان دانستهاند.
منابع:
(١) ابنبلخی؛
(٢) ابنندیم؛
(٣) ابوالفرج اصفهانی؛
(٤) امین؛
(٥) تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، تهران: زوار، [? ١٣١٤ ش (؛
(٦) خطیب بغدادی؛
(٧) خیرالدین زركلی، الاعلام، بیروت ١٩٨٩؛
(٨) صفدی؛
(٩) عمررضا كحّاله، معجمالمؤلفین، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ) بیتا. ]؛
(١٠) یاقوت حموی، معجمالادباء، چاپ احسان عباس، بیروت ١٩٩٣.
/ محمود مهدوی دامغانی /