دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤١٩
بصیر ، ابوعلی Ùضل بن جعÙربن Ùضل بن یونس انباری Ú©ÙˆÙÛŒ نخعی کاتب ØŒ شاعر Ùˆ مترسّل نابینای شیعی (Ø ١٦٠Ù€ ٢٥٨). در Ú©ÙˆÙÙ‡ در خاندانی ایرانی به دنیا آمد Ú©Ù‡ از انبار بدانجا Ú©ÙˆÚ† کرده Ùˆ در Ù…Øلة قبیلة بنی نَخَع ساکن Ùˆ از طریق ولاء * بدیشان وابسته شده بودند (مرزبانی ØŒ ١٣٧٩ØŒ ص ١٨٥Ø› امین ØŒ ج ٨ØŒ ص ٣٩٧). سامرائی (١٤٠٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٤) تاریخ ولادت او را در دهة هشتم از سدة دوم Øدس زده است ØŒ لیکن با توجّه به قصیدة ÙˆÛŒ در Ù…Ø¯Ø Ùضل برمکی ØŒ ولادتش را در Øدود ١٦٠ Ù…ÛŒ دانند ( دایرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ ذیل «ابوعلی بصیر»). در تاریخ ÙˆÙات ÙˆÛŒ نیز اختلا٠است . مرزبانی ÙˆÙات او را در ٢٥١ØŒ همزمان با آشوبهای داخلی Øکومت عباسیان دانسته است ØŒ اما وجود شعری از او Ú©Ù‡ خلاÙت معتّز را تبریک Ú¯Ùته ØŒ این قول را Ù†ÙÛŒ Ù…ÛŒ کند. در این میان قول ابن Øجر عسقلانی (ج ٤ØŒ ص ٤٣٨) مبنی بر Ùوت او در ابتدای خلاÙت معتمد (٢٥٦Ù€٢٧٩) با گزارشی از ابن قتیبه (ج ٣ØŒ ص ٩٨) Øاکی از زنده بودنش در Øدود ٢٥٦ ( Ú©Ù‡ سال تولد امام زمان است ) تأیید Ù…ÛŒ شود. او را به سبب نابینایی «ضریر» (نابینا) Ùˆ به علّت تیزهوشی Ùˆ زیرکی (Ùˆ یا از باب تسمیة الشی باسم ضدّه رجوع کنید به Ùیشر، ص ٤٣٠) «بصیر» لقب داده اند، زیرا از خردسالی Ú©Ù‡ پدر را از دست داده بود، سرودن شعر را آغاز کرد (جاØظ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥ØŒ پانویس ١Ø› مرزبانی ØŒ ١٣٧٩ØŒ همانجا؛ مبرد، ج ١ØŒ ص ١٤Ø› ابن معتز، ص ٣٩٨Ø› یاقوت Øموی ØŒ ١٣٥٥Ù€ ١٣٥٧ØŒ ج ١٣ØŒ ص ١٨٠Ù€١٨١Ø› قس دایرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ همانجا؛ د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل «بصیر»). Ú†Ù‡ در منابع ØŒ Ú†Ù‡ در اشعار خود ÙˆÛŒ به علّت Ùˆ زمان نابیناییش اشاره نشده است Ø› اما برخی از تشبیه های او Øاکی از آن است Ú©Ù‡ از رنگها تصوری نداشته است ( رجوع کنید به ابشیهی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٩٢Ù€٢٩٣Ø› سامرائی ØŒ ١٤٠٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٤Ù€ ١٤٥Ø› امین ØŒ همانجا)Ø› ازینرو یا کور مادرزاد بوده Ùˆ یا در خردسالی ØŒ پیش از پیدایش تصوّر رنگ در ذهنش ØŒ نابینا شده است . با این Øال ØŒ به ØªØµØ±ÛŒØ Ø®ÙˆØ¯ او در اشعارش ØŒ از همگنان بینای خویش عقب نمانده Ùˆ پیشگام ایشان Ùˆ Øتّی بزرگترین شاعر زمان خود نیز گردیده است (مسعودی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٢Ø› ابشیهی Ø› سامرایی ØŒ ١٤٠٧Ø› امین ØŒ همانجاها).
بصیر در قطعه سرایی ØŒ Ù…ÙŽØ«ÙŽÙ„ پردازی ØŒ نادره گویی ØŒ اØاطه بر شعر جاهلی Ùˆ اسلامی Ùˆ نقد شعر استاد بود. بیش از همه مدØیّه ØŒ هجائیّه Ùˆ شکوائیّه Ù…ÛŒ سرود (مرزبانی ØŒ ١٣٨٥ØŒ ص ٤٣٤Ù€ ٤٣٦Ø› ابن رشیق ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٨) Ùˆ گاه به وص٠طبیعت ØŒ Ù…Øیط اطرا٠و چهره ها Ùˆ منشهای اطراÙیان Ù…ÛŒ پرداخت (راغب اصÙهانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٧٥Ø› ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢١١Ø› ثعالبی ØŒ التمثیل ØŒ ص ٩١Ø› همو، الاعجاز ØŒ ص ٢٦٣). به آل علی Ùˆ اهل بیت علیهم السلام عشق Ù…ÛŒ ورزید Ùˆ به Ø´Ùاعت ایشان Ùˆ اصل تولّی Ùˆ تبرّی ایمان داشت ØŒ چنانکه برای خاندان پیامبر اکرم مدیØÙ‡ هایی پرشور سروده Ùˆ در آنها بخصوص مضمونهای کلامی شیعی والایی به کار برده است (مرزبانی ØŒ ١٣٧٩ØŒ همانجا؛ صÙدی ØŒ ص ٢٢٥Ø› ابن Øجرعسقلانی ØŒ همانجا؛ ابن شهر آشوب ØŒ ١٣٧٩ØŒ مناقب ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤١٢Ø› امین ØŒ ج ٨ØŒ ص ٣٩٧).
به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ بصیر تØت تأثیر گرایش مذهبی عمومی قبیلة بنی نخع به تشیع بوده است Ú©Ù‡ رجال شیعی برجسته ای چون کمیل بن زیاد، مالک اشتر Ùˆ ابراهیم بن مالک از آن قبیله برآمده اند (زرکلی ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٤). بعلاوه ØŒ با تکیه بر گزارش ابن قتیبه (همانجا) از شعر او در تهنیت مولود یکی از اÙراد خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم Ú©Ù‡ نام مولود را Ù…Øمد گذاشته بوده است ØŒ Ù…Øتمل دانسته اند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ نخستین شاعری بوده Ú©Ù‡ میلاد امام مهدی علیه السلام را در Øضور امام Øسن عسکری علیه السلام به ایشان تهنیت Ú¯Ùته است Ùˆ گویا از همین روست Ú©Ù‡ ابن شهرآشوب ÙˆÛŒ را از شاعران پرهیزکار یا تقیه کنندة شیعه شمرده است (١٣٨٠ØŒ ص ١٥٢Ø› همو، ١٣٧٩ØŒ همانجا؛ دایرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ همانجا). پرهیزکاری ØŒ راستگویی ØŒ بزرگمنشی ØŒ Ùراخوانی خود Ùˆ خانواده به پارسایی Ùˆ نبردن Øاجت به لئیمان ØŒ در خانه ای Ù…Øقّر با بلند همّتی زیستن Ùˆ تن دادن به مشقت سÙر Øج با وجود نابینایی (ثعالبی ØŒ خاص ØŒ ص ١٢٦Ø› همو، اللطائ٠، ص ٩٥Ù€٩٦Ø› همو، الاعجاز ØŒ ص ٢٦٢Ø› مسعودی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٣Ø› عسکری ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢١Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ همانجا) اØتمال٠«رÙت Ùˆ آمد ( ÙˆÛŒ ) به دیرهای کنار شهر Ùˆ عیاشی Ùˆ هرزگی » را ثعالبی ØŒ ثمار ØŒ ص ٢٦٨Ù€٢٦٩Ø› شابشتی ØŒ ص ٢٤٨Ù€٢٤٩) اگر منتÙÛŒ نسازند، بی Ú¯Ùتگو کمرنگ Ù…ÛŒ کنند.
بصیر پس از بالندگی شخصیتش ØŒ در ٢١٨ یعنی ابتدای خلاÙت معتصم عباسی ØŒ Ú©ÙˆÙÙ‡ را به قصد بغداد ترک Ú¯Ùت (صÙدی ØŒ همانجا؛ زرکلی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٤٧)Ø› سپس در ٢٢٢ Ú©Ù‡ معتصم پایتخت خلاÙت را به سامرا منتقل کرد، ÙˆÛŒ نیز به آنجا رÙت . بصیر ضمن Ù…Ø¯Ø ØªÙ‚ÛŒÙ‘Ù‡ آمیز خلÙا Ùˆ درباریان ØŒ با دشمنان سر سخت اهل بیت ØŒ از جمله علی بن جَهم Ùˆ سعیدبن ØÙمید Ùˆ معلّی بن ایّوب Ùˆ ابن سعدان ØŒ بسختی در Ù…ÛŒ اÙتاد Ùˆ با اشعار گزنده آنان را هجو Ù…ÛŒ کرد (مسعودی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٧٠ØŒ ٨٤Ø› راغب اصÙهانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٥Ø› علاق ØŒ ص ١٦٦Ø› سامرائی ØŒ ١٤٠٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٢Ù€٢٧٣ØŒ ٢٧٩Ù€٢٨٠Ø› ثعالبی ØŒ ثمار ØŒ ص ١٦٤). ÙˆÛŒ گاه مناسبتهای تاریخی مهمّی را در قصاید خود وارد کرده Ú©Ù‡ به شعر ÙˆÛŒ تا Øدودی ارزش تاریخی داده است (مثلاً رجوع کنید به ابن قتیبه Ø› مسعودی ،همانجاها؛ یاقوت Øموی ØŒ ١٣٩٩ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٣Ù€ ١٤٤). سروده هایی نیز از بصیر در Ù…Ø¯Ø ÙØªØ Ø¨Ù† خاقان (مقتول در ٢٤٧) Ùˆ نوه اش ØŒ عبیدالله (متوÙÛŒ ٢٦٣) وجود دارد Ú©Ù‡ بایستی به مناسبت منصوب شدن بصیر به شغل کتابت دیوان زمام (بازرسی امور اداری Ùˆ مالی ) Ùˆ تشکر از ایشان سروده شده باشد ( مبرد، همانجا؛ Øصری ØŒ جمع ØŒ ص ٢٤٧Ù€ ٢٤٨Ø› همو، زهر ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨١Ù€٣٨٢Ø› ابن رشیق ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٠Ù€١٢١Ø› ابن شجری ØŒ ص ١١٧Ù€ ١١٨).
بصیر کاتبی بلیغ نیز بوده است ØŒ به طوری Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ را همردی٠نویسندگان بزرگی چون عبدالØمید، ابن مقÙّع Ùˆ جاØظ دانسته اند Ùˆ گویند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ سجع پردازی را نمی پسندیده است . چند نمونه از رسائل ÙˆÛŒ موجود است Ú©Ù‡ موضوعهایی چون اعتذار، شکر، هجا، اخوانیات Ùˆ ظریÙÙ‡ گویی را در بردارد (ابن معتز، ص ٣٩٨Ù€٣٩٩Ø› ابن ندیم ،ص ١٣٧ØŒ١٣٩Ø› مسعودی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٢Ù€٦٣Ø› Ø®Ùاجی ØŒ ص ٢٠٦Ø› صَÙوَت ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٤٤ Ù€ ١٤٥). مجموعة رسائل Ùˆ دیوان اشعار بصیر از بین رÙته است ØŒ اما سامرائی آنها را، تا Øدّ ممکن ØŒ از مآخذ استخراج Ùˆ در کتاب شعراء عباسیون Ùˆ نیز در مقاله ای چاپ شده در مجلّة المورد (ج ١ØŒ ص ١٤٩Ù€١٧٩) گردآورده است .
منابع : علاوه بر قرآن Ø› اØمدبن Ù…Øمدابشیهی ØŒ المستطر٠ÙÛŒ Ú©Ù„ ÙÙ† مستظر٠، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ لسان المیزان ØŒ ج ٤ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٣٠Ø› ابن رشیق ØŒ العمدة ÙÙ† Ù…Øاسن الشعر Ùˆ آدابه Ùˆ نقده ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، بیروت ١٤٠١/ ١٩٨١Ø› ابن شجری ØŒ کتاب الØماسة ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٤٥Ø› ابن شهرآشوب ØŒ معالم العلماء ØŒ چاپ Ù…Øمد صادق آل بØرالعلوم ØŒ نج٠١٣٨٠/ ١٩٦١Ø› همو، مناقب آل ابی طالب ØŒ ج ٤ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ( ١٣٧٩ ) Ø› ابن قتیبه ØŒ کتاب عیون الاخبار ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن معتز، طبقات الشعراء ØŒ چاپ عبدالستار اØمد Ùراج ØŒ قاهره ١٣٧٥/ ١٩٥٦Ø› ابن ندیم ØŒ کتاب الÙهرست ØŒ چاپ رضا تجدّد، تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› علی بن Øسین ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ کتاب الاغانی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…Øسن امین ØŒ اعیان الشیعة ØŒ چاپ Øسن امین ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› عبدالملک بن Ù…Øمد ثعالبی ØŒ الاعجاز والایجاز ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، التمثیل والمØاضرة ØŒ چاپ عبدالÙØªØ§Ø Ù…Øمد Øلو، قاهره ١٣٨١/١٩٦١Ø› همو، ثمار القلوب ØŒ قاهره ( بی تا. ) Ø› همو، خاص الخاص ØŒ چاپ Øسن امین ØŒ بیروت ١٩٦٦Ø› همو، اللطائ٠والظرائ٠والیواقیت ÙÛŒ بعض المواقیت ØŒ قاهره ١٣٢٤Ø› عمروبن بØر جاØظ ØŒ رسائل الجاØظ ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ قاهره ١٣٨٤Ø› ابراهیم بن علی Øصری ØŒ جمع الجواهر ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ قاهره ١٣٧٢/ ١٩٥٣Ø› همو، زهرالا´داب Ùˆ ثمرالالباب ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ قاهره ١٣٧٢/ ١٩٥٣Ø› عبدالله بن Ù…Øمد Ø®Ùاجی ØŒ سرّالÙَصاØÙŽØ© ØŒ چاپ عبدالمتعال صعیدی ØŒ قاهره ١٣٧٢/١٩٥٣Ø› دایرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ù€ ØŒ ذیل «ابوعلی بصیر» (نوشتة اØمد بادکوبة هزاوه )Ø› Øسین بن Ù…Øمد راغب اصÙهانی ØŒ Ù…Øاضرات الادباء Ùˆ Ù…Øاورات الشعراءوالبلغاء ØŒ بیروت ١٩٦١Ø› خیرالدین زرکلی ØŒ الاعلام ØŒ بیروت ١٩٨٦Ø› یونس اØمد سامرائی ØŒ «اشعار ابی علی البصیر»، المورد ØŒ ج ١ØŒ Ø´ ٣Ù€٤ (١٣٩٢/١٩٧٢)Ø› همو، شعراء عبّاسیّون ØŒ ج ٢ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› خلیل بن ایبک صÙدی ØŒ نَکت الهÙمیان ÙÛŒ Ù†Ùکَت٠العÙمیان ØŒ قاهره ١٣٢٩/١٩١١Ø› اØمد زکی صَÙوَت ØŒ جمهرة رسائل العرب ÙÛŒ عصور العربیّة الزاهرة ØŒ قاهره ١٣٩١/١٩٧١Ø› Øسن بن عبدالله عسکری ØŒ دیوان المعانی ØŒ چاپ اØمد سلیمان معرو٠، دمشق ١٩٨٤Ø› Øسین ØµØ¨ÛŒØ Ø¹Ù„Ø§Ù‚ ØŒ الشعراءالکتاب ÙÛŒ العراق ØŒ بیروت ١٩٧٥Ø› Ù…Øمدبن یزید مبرد، الکامل ØŒ چاپ Ù…Øمدامین
دالی ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› Ù…Øمدبن عمران مرزبانی ØŒ معجم الشعراء ØŒ چاپ عبدالستار اØمد Ùراج ØŒ قاهره ١٣٧٩/١٩٦٠Ø› همو، Ø§Ù„Ù…ÙˆØ´Ù‘Ø ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ مصر ١٣٨٥/١٩٦٥Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ یوس٠اسعد داغر، بیروت ١٣٨٥Ù€١٣٨٦/١٩٦٥Ù€١٩٦٦ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم الادباء ØŒ مصر ١٣٥٥Ù€ ١٣٥٧/ ١٩٣٦Ù€ ١٩٣٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، معجم البلدان ØŒ بیروت ٣٩٩/١٩٧٩Ø›
EI ٢ , s.v." A l-Bas   ¤ r" (by J. W. Fدck); A. Fischer, "Arab. bas   ¤ r`scharfsichtig' per antiphrasin=`blind'", ZDMG , LXI (١٩٠٧).
/ غلامرضا جمشیدنژاد اول /