توحید مفضَّل ، کتابی در خداشناسی منسوب به امام صادق علیه السلام . برای این کتاب اسامی دیگری نیز ذکر کرده اند. نجاشی آن را « کتاب فَکِّر: کتابٌ فی بدء الخلق و الحثّ علی الاعتبار » نامیده است (ص ٤١٦)، شاید به این دلیل که در آن عبارت «فکّر یا مفضّل » تکرار شده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٦، ص ٣٠٠). بعضی هم آن را کنزالحقائق و المعارف نامیده اند ( رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ٤٨٢).

در اینکه این کتاب نوشتة خود امام صادق علیه السلام نیست ، اختلافی وجود ندارد بلکه بحث در این است که آیا امام علیه السلام ، آن را بر مفضّل املا فرموده اند یا اینکه اثر خود مفضّل است که به امام نسبت داده است . بر فرض صحت املا، این سؤال مطرح است که آیا متن فعلی همان توحید مفضّل است یا نه . غالب علمای شیعه ، مفضَّل بن عمر جُعْفی را صحابی خاص امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام دانسته اند ( رجوع کنید به کلینی ، ج ٢، ص ٩٢، حدیث ١٦؛ مفید، ج ٢، ص ٢٠٨؛ طوسی ، ص ٢١٠؛ ابن شهر آشوب ، ج ٤، ص ٢١٩) و برخی از آنان ، ضمن اقامة دلیل در رد آرای تضعیف کنندگان ، به تأیید و توثیق وی پرداخته ( رجوع کنید به مامقانی ، ج ٣، بخش ١، ص ٢٣٨ـ ٢٤٢) و گفته اند که این کتاب املای امام صادق علیه السلام بر اوست (ابن طاووس ، ١٤١٧، ص ٥٠؛ تُستَری ، ج ١٤، ص ١٤٣ـ١٤٤). حتی بعضی تصریح کرده اند که اِهلیلَجه * ، اثر دیگر منسوب به امام صادق علیه السلام در خداشناسی ، را خود امام نوشته و سپس متن دستخط خود را در اختیار مفضّل گذاشته اند ولی توحید مفضّل املای امام بر مفضّل است (آقابزرگ طهرانی ، همانجا). برخی علمای رجال ، مانند نجاشی (ص ٤١٦)، این اثر را به مفضّل نسبت داده و اشاره کرده اند که به آثار وی چندان اعتنایی نیست و حتی برخی وی را از غالیانِ خطّابی شمرده اند.

در بارة سبب املای توحید مفضّل ، در روایتی از محمدبن سِنان به نقل از مفضّل چنین آمده است که مفضّل پس از شکست در مناظره ای با ابن ابی العوجاء زندیق ، نزد امام صادق علیه السلام رفت و امام طی چهار روز و در چهار جلسه ، یک دوره مباحث توحید و خداشناسی را به او تعلیم داد و از وی خواست که آن را بنویسد ( رجوع کنید به مجلسی ، ج ٣،ص ٥٧ ـ١٥١). برخی ، ازجمله تستری ، نیز این را صرفاً مناسبت و شأن املا دانسته اند و هدف اصلی از املا را تعلیم روش مجاب کردن زنادقة آن عصر، همچون ابن مُقَفّع ، ابوشاکر دیصانی و عبدالملک بصری و بویژه ابن ابی العوجاء ذکر کرده اند (مفضّل بن عمر، مقدمه ، ص ١٣ـ ١٤).

توحید مفضّل از چهار مجلس تشکیل شده که در هر یک حکمتهای بخشی از نظام خلقت بیان گردیده است . مجلس اول با اشاره به ابدی و ازلی بودن خداوند و درماندگی شکاکان و کافران و ملحدان از درک حکمت و تدبیر به کار رفته در آفرینش ، به مباحثی چون دلالت نظم موجود در عالم بر آفریننده ای حکیم و نیز بیان برخی حکمتهای موجود در آفرینش انسان و اعضا و جوارح او می پردازد. مجلس دوم ، برخی اسرار خلقت حیوانات زمینی و دریایی را بیان می کند و در مجلس سوم از اسرار و حِکَم کائنات و آفرینش آسمان و زمین و عوارض طبیعی سخن می رود. مجلس چهارم به بیان حکمت مصائب و سختیها و نیز مرگ و فنا اختصاص دارد ( رجوع کنید به مجلسی ، همانجا).

نام توحید مفضّل در فهرست کتابهای سیدبن طاووس آمده است ( رجوع کنید به کولبرگ ، ص ٣٦١ـ٣٦٢) و بنا بر توضیحات وی (١٤٠٩، ص ٩١)، آن کتاب ، ظاهراً همین است که در دسترس ماست . تاکنون هیچیک از علما وقوع تغییر و تحریفی را در متن

این کتاب گزارش نکرده است و کسی مدعی نشده که توحید مفضّل کنونی غیر از آن است که مفضّل بن عمر جعفی از قول امام صادق علیه السلام روایت نموده است ، بلکه سیرة آنان در نقل و ترجمه و شرح این اثر، نشان از اعتقاد به عدم تحریف و تغییر دارد. البته آقابزرگ طهرانی در الذریعه (ج ٤، ص ٤٨٢ـ ٤٨٣) به این نکته اشاره کرده که ظاهراً بخش دیگر توحید مفضّل ، در بیان احوال ملکوت اعلا را، که در دورة سیدبن طاووس شهرت و تداول چندانی نداشته ( رجوع کنید به ابن طاووس ، ١٤٠٩، همانجا)، شخصی به نام سیدمیرزاابوالقاسم ذهبی ، معاصر آقابزرگ ، یافته و تماماً در کتاب خود به نام تباشیرالحکمه آورده است . به سبب اهمیت خاص توحید مفضّل نزد علمای تشیع ، کسانی چون سیدبن طاووس (همانجا)، همراه داشتن آن را در سفر و مطالعه و تفکر در بارة آن را توصیه و بر آن تأکید نموده اند. مجلسی آن را ترجمه و شرح کرده و در بحارالانوار (ج ٣، ص ٥٧ ـ١٥١) نیز آورده است . علاوه بر او علمای دیگری نیز تاکنون به ترجمه و شرح و تحقیق در بارة توحید مفضّل پرداخته اند و حتی برخی ترجمة فارسی آن را به نظم کشیده اند. ظاهراً اولین ترجمة فارسی این اثر را شیخ فخرالدین ترکستانی که مقیم قم بوده ، در ١٠٦٥ به انجام رسانده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٩١، ٤٨٨؛ فکرت ، ص ١٥٠؛ حسینی اِشکَوَری ، ج ١، ص ١٣١).

نسخه های خطی متعددی از توحید مفضّل به جا مانده است که برخی از آنها در ایران (در کتابخانه هایی چون آستان قدس رضوی ، ملی و آیت اللّه مرعشی نجفی ) و برخی دیگر در خارج از ایران (از جمله در عراق ) نگهداری می شوند ( رجوع کنید بهحسینی اشکوری ، ج ١، ص ١٤٤؛ فکرت ، همانجا). آقابزرگ طهرانی ، بعضی از این نسخ را دیده است ( رجوع کنید به ١٤٠٣، ج ٤، ص ٩١). ظاهراً قدیمترین نسخة خطی این اثر، متعلق به ١٠٥٦ و به خط عبدالرزاق جیلانی است که در کتابخانة آیت اللّه گلپایگانی در قم نگهداری می شود ( رجوع کنید به عرب زاده ، ص ١٩٧). ترجمة مجلسی از این کتاب که در ١٠٩٤ به انجام رسیده بود، برای نخستین بار در ١٢٨٧ در ایران به چاپ رسید. از آن پس تاکنون ، متن و ترجمه ها و شروح متعددی از توحید مفضّل در ایران و عراق و مصر چاپ شده است ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ١٤٠٣، ص ٩١، ٤٨٢ـ ٤٨٣؛ همو، ١٣٧٣ ش ، ج ٢، ص ١٦٧؛ فاضل ، ج ٣، ص ١٥١٥).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، مصنفات شیعه : ترجمه و تلخیص الذریعة الی تصانیف الشیعة ، ج ٢، به اهتمام محمد آصف فکرت ، مشهد ١٣٧٣ ش ؛
(٣) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن طاووس ، الامان من اخطار الاسفار و الازمان ، قم ١٤٠٩؛
(٥) همو، کشف المحجة لثمرة المهجة ، چاپ محمد حسون ، قم ١٣٧٥ ش ؛
(٦) عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطی کتابخانة ملی ، تهران ١٣٤٣ـ ١٣٥٨ ش ؛
(٧) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، تهران ١٣٧٩ـ١٣٩١، ج ١٢ـ١٤: ملحقات ، تهران : مکتبة الصدر ، ( بی تا. ) ؛
(٨) احمد حسینی اشکوری ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی ، قم ١٣٥٤ـ١٣٧٦ ش ؛
(٩) محمدبن حسن طوسی ، کتاب الغیبة ، تهران ?( ١٣٩٨ ) ؛
(١٠) ابوالفضل عرب زاده ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة آیة اللّه العظمی گلپایگانی ( قدس سره )، قم ١٣٧٨ ش ؛
(١١) محمود فاضل ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة جامع گوهرشاد مشهد ، مشهد ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(١٢) محمد آصف فکرت ، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(١٣) اتان کولبرگ ، کتابخانة ابن طاووس و احوال و آثار او ، ترجمة علی قرائی و رسول جعفریان ، قم ١٣٧١ ش ؛
(١٤) کلینی ؛
(١٥) عبداللّه مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، چاپ سنگی نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
(١٦) مجلسی ؛
(١٧) مفضّل بن عمر، توحید مفضّل ، ترجمة محمدباقر مجلسی ، چاپ باقر بیدهندی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١٨) محمدبن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد ، با ترجمه و شرح هاشم رسولی محلاتی ، تهران ?( ١٣٤٦ ش ) ؛
(١٩) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ پرویز سلمانی /