پینس ، شلومو (سلیمان ) مورخ و محقق معاصر در تاریخ علم ، فلسفه و کلام اسلامی . در ١٢٨٧ش / ١٩٠٨ در خانواده ای یهودی در پاریس به دنیا آمد. دوران کودکی و نوجوانی را در روسیه ، انگلستان و آلمان گذرانید و سپس در دانشگاههای هایدلبرگ ، خبوا و برلین به تحصیل پرداخت . پس از اتمام تحصیلات از ١٩٣٧ تا ١٩٣٩ در مؤسسة علم و فن آوری دانشگاه پاریس تدریس کرد. از ١٩٥٢ استاد دانشگاه عبری اورشلیم شد و در ١٩٦١ در همانجا صاحب کرسی «فلسفة عمومی و فلسفة یهود» گردید. او در ١٩٧٧ بازنشسته شد و در ١٣٦٩ش / ١٩٩٠ درگذشت (پینس ، ١٩٩٧، مطالب روکش جلد؛ د. جودائیکا ، ذیل مادّه ).

پینس در مدت نیم قرن مطالعات و تحقیقات خود، آثار بسیاری در زمینه های تاریخ ، اعم از تاریخ علم ، فلسفه ، کلام و ادیان ، به زبانهای فرانسه و انگلیسی و گاه آلمانی و عبری نگاشت . نخستین اثرش ، رسالة دکتری او، در ١٩٣٦ با عنوان > پژوهشی دربارة اتمیسم اسلامی < به زبان آلمانی انتشار یافت . وی در این اثر که ادامة تحقیقات پرتسل و مابیلو بود، ضمن بررسی مفاهیم «جوهرفرد» و «جزءلایتجزا» در میان متکلمان مسلمان نشان داد که گر چه برخی از عناصر این فکر برخاسته از اتمیسم (ذرّیگری ) در ادیان هند است ، کلیّت آن مأخوذ از تفکر یونانی است . در این کتاب مؤلف برخی منابع چاپ نشدة کلام اسلامی را نیز معرفی کرده و آرا و افکار ابوبکر رازی را شرح داده است ( رجوع کنید به پینس ، ١٩٩٧، همانجا). این اثر را محمد عبدالهادی ابوریده در ١٣٦٥/١٩٤٦ به عربی با عنوان مذهب الذّرّة عندالمسلمین و علاقته بمذاهب الیونان و الهنود و میشائیل شوارتس در ١٩٩٧ به انگلیسی ( رجوع کنید به منابع ) ترجمه کرده اند. پینس بعدها تحقیقات دیگری نیز دربارة کلام اسلامی در قرون اولیه انجام داد ( رجوع کنید به پینس ، ١٩٧٩ـ١٩٩٧، ج ٣، ص ٦٢ـ١٩٢).

از دیگر تحقیقات پینس مقالاتی است که دربارة ابوالبرکات بغدادی نوشته و در آنها جنبه های مختلف فلسفة ابوالبرکات ، از جمله بحث زمان ، طبیعیات ، فنّ شعر و مابعدالطبیعه ، و تأثر او از جهان شناسی ابن سینا را بررسی کرده است ( رجوع کنید به همان ، ج ١).

وی همچنین دربارة انتقال علم و فلسفة یونان به عالم اسلام ، برخی متون یونانی که اصل آنها از میان رفته و تنها ترجمه های عربی آنها باقی است ، مقایسة تطبیقی برخی مفاهیم فلسفه یونان و اسلامی و آرای اسکندر افرودیسی و تأثیر آن درعالم اسلام تحقیقاتی کرده است ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ٣ـ ٣٢٨). پینس مقالاتی نیز دربارة فارابی ، متفکران اسماعیلی مذهب ، اخوان الصفا، ابن سینا، ابن رشد و ابن خلدون نوشته است ( رجوع کنید به همان ، ج ٣، ص ٢٥١ـ٢٦٢، ٢٩٢ به بعد). در این مقالات ، او مانند اغلب مستشرقان ، بیشتر به دنبال یافتن ریشه های فلسفة اسلامی در آرای یونانیان ، هندیان ، رومیان ، مسیحیان و یهودیان است (همان ، ج ٣، پیشگفتار استرومسا). وی در تحقیقات خود دربارة تاریخ علم ، نظریات دانشمندان مسلمانی چون ثابت بن قره ، ابن هیثم ، بیرونی و ابن باجه را مورد توجه قرار داده و بر اهمیت جایگاه تاریخی آنها تأکید کرده است ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ٣٢٩ به بعد). در خصوص فلسفه و کلام و تاریخ دین یهود نیز تحقیقاتی انجام داده است : ترجمة دلالة الحائرین ابن میمون به انگلیسی و مقدمة محققانه آن در باب منابع ابن میمون در تألیف این اثر و همچنین مقالاتی دربارة فیلسوفان یهودی قرون وسطای متأخر و حتی اسپینوزا از جملة این آثار است ( رجوع کنید به همان ، ج ٥).

مجموعة مقالات فرانسه و انگلیسی پینس در پنج مجلد در فاصلة سالهای ١٣٥٨ش / ١٩٧٩ تا ١٣٧٦ش / ١٩٩٧ منتشر شد. برخی مقالات او نیز به فارسی ترجمه و در مجلة معارف (دورة ١٣، ش ٢، مرداد ـ آبان ١٣٧٥؛
دورة ١٤، ش ٢، مرداد ـ آبان ١٣٧٦) و بخش دوم کتاب سه سنت فلسفی : گزارشی از فلسفه های هندی ، چینی و یهودی (قم ١٣٧٨ ش ) چاپ شده است .

منابع :

(١) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢, s.v. "Pines, Shlomo" (by Yehuda Landau and Arthur Hyman);
(٢) Shlomo Pines, The collected works of Shlomo Pines , Jerusalem ١٩٧٩-١٩٩٧;
(٣) idem, Studies in Islamic atomism , trans. from German by Michael Schwarz, ed. Tzvi Langermann, Jerusalem ١٩٩٧.

/ رضا پورجوادی /