دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٤٤
بهاءالدّین بغدادی ، محمّدبن مؤیّد، از دبیران و استادان ترسّل (= نامه نگاری دیوانی ) در قرن ششم . به گفتة حمداللّه مستوفی (ص ٦٦٨) او برادر کهتر شیخ مجدالدّین بغدادی * (بغدادکی ) خوارزمی ، عارف مشهور اواخر سدة ششم و آغاز سدة هفتم ، است . جامی (ص ٤٢٧) ضمن تأیید این سخن ، می گوید اصل خاندان آنان از بغداد است . خوارزمشاه از خلیفة بغداد تقاضای طبیب کرد و خلیفه ، پدر مجدالدین را فرستاد. بهاءالدین محمد، منشی علاءالدّین تَکِش خوارزمشاه (حک : ٥٦٨ـ٥٩٦) بود. بهاءالدین همراه شهاب الدین مسعود، حاجب بزرگ علاءالدین تکش ، و سیف الدین مردان شیر خوانسالار، برای مذاکره دربارة صلح نزد منگلی بیگ فرستاده شد. او آنان را مقید کرد و نزد سلطانشاه (متوفی ٥٨٩)، برادر تکش که با او مخالف بود، به مرو فرستاد و تا ٥٨٥ که بین دو برادر صلح شد در زندان بودند (جوینی ، ج ٢، ص ٢٣).
بهاءالدین بغدادی قبلاً نیز به سبب اختلاف با نظام الملک شمس الدّین مسعودبن علی هروی (متوفی ٥٩٦)، وزیر سلطان علاءالدین تکش خوارزمشاه ، زندانی شده بود (عوفی ، ج ١، ص ١٣٩). وی رسالة حبسیه اش را که نمونه ای عالی از نثر فارسی است ، به هنگام دومین حبس خود نوشت . پس از آزادی ، دوباره به خدمت علاءالدین تکش درآمد. عطاملک جوینی (ج ٢، ص ٢٨) می گوید در ٥٨٨ بهاءالدین در آزادوار با جدّ پدرم در حضور شاه مباحثه کرده است . بنابراین ، مطلب امین احمد رازی (ج ١، ص ١٠٦) دربارة تاریخ درگذشت او (٥٤٥) ـ که رضاقلیخان هدایت (ج ١، ص ٤٤٤) نیز آن را نقل کرده ـ اشتباه است ، و به احتمال قریب به یقین ، وی پس از ٥٨٨ درگذشته است .
از بهاءالدّین بغدادی کتاب التوسل الی الترسّل * باقی مانده که به اهتمام احمد بهمنیار و مقدمة محمد قزوینی در ١٣١٥ ش در تهران چاپ شده است . از او اشعار فارسی و عربی هم باقی مانده که در آنها از گرفتاریهای حبس و بند شکوه کرده است . عوفی (ج ١، ص ١٣٩ـ١٤٢)، ضمن تجلیل از او، یکی از قصایدِ فارسی او را به طور کامل و چند بیت از دو قصیدة دیگرش را آورده است . سعدالدّین وراوینی (ج ١، ص ٧) نیز او را ستوده و در مقدمة مرزبان نامه آورده که به رسالات بهاءالدّین توجه داشته است .
منابع :
(١) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٢) عبدالرحمان بن احمد جامی ، نفحات الانس ، چاپ محمود عابدی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) عطاملک بن محمد جوینی ، کتاب تاریخ جهانگشای ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٩١١ـ١٩٣٧، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٤) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥) سعدالدین وراوینی ، مرزبان نامه ، چاپ محمد روشن ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٦) محمدبن محمد عوفی ، لباب الالباب ، چاپ ادوارد براون و محمد قزوینی ، لیدن ١٩٠٣ـ ١٩٠٦؛
(٧) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش .
/ محمود مهدوی دامغانی /