دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٥٦
بهاءالدّین مرغینانی ، شاعر و دولتمرد قرن هفتم . اهل مرغینان بود که اکنون شهری است در جنوب استان فرغانة جمهوری ازبکستان ، به نام «مرغیلان » (رجوع کنید به د. ازبکستان ، ج ٧، ص ٢٠ـ٢٢).
بهاءالدّین در عصر استیلای مغول می زیست و به دادخواهی و راست گویی و پشتیبانی از مردم بی پناه شهرت داشت ( د. تاجیکی ، ج ١، ص ٣٩٥» > دایرة المعارف ادبیات و هنر تاجیک < ، ج ١، ص ٢٥٤). به سبب فضل و دانشی که داشت در حکومت یَیْسو (٦٤٥ـ٦٥٠)، نوادة چنگیز، به وزارت رسید (جوینی ، ج ١، ص ٢٢٩) اما به سعایت برخی از درباریان ، به دستور امیر حبش عمید، یکی از ملازمان چُغَتای پسر چنگیز، دربند شد (همان ، ج ١، ص ٢٣٠ـ٢٣١). در دوران اسارت هجوی برای حبش سرود (رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٢٣١) و به فرمان حبش او را در میان نمدی پیچیدند و آنقدر مالیدند تا جان سپرد (همانجا). جوینی (همانجا) سه رباعی از بهاءالدّین نقل کرده که نمونه ای از توان شاعری او است .
در برخی از مراجع (مثلاً هدایت ، ج ١، ص ٤٤٧؛ مدرّس تبریزی ، ج ١، ص ٢٩٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ٣، ص ١٠٣١) شاعری دیگر به نام بهاءالدّین مرغینانی (متوفی ٥٢٧) از روزگار خوارزمشاهیان ، مذکور است که قطب الدّین انوشتگین خوارزمشاهی (حک : ٤٩٠ـ٥٢٢) را مدح گفته و هدایت (ج ١، ص ٤٤٧ـ ٤٨٨) قصیده ای بیست بیتی از او نقل کرده است . آقابزرگ طهرانی (همانجا) از دیوان وی یاد کرده و نفیسی (ج ١، ص ١٧٣ـ١٧٤) این دو شاعر را یکی پنداشته است .
منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) عطاملک بن محمد جوینی ، کتاب تاریخ جهانگشای ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٩١١ـ١٩٣٧؛
(٣) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٤) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفّا، تهران ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ ش ؛
(٦) Ensiklopediya ¦yi adabiya ¦t va san ـ ati Ta ¦jik , I, Dushanbe ١٩٨٨;
(٧) Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Ta ¦jik , I, Dushanbe ١٩٧٨;
(٨) Uzbek Savet Ensiklopediyas i , Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠.
/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /