چِنیوت (چینیوت) ، شهرى تاریخى در ایالت شهرستان فیصل‌آباد، در بخش (ضلع) جهنگ، در استان (ایالت) پنجاب پاكستان. چنیوت در شمال شهرستان فیصل‌آباد واقع است. اسلام‌آباد در شمال و لاهور در مشرق و فیصل‌آباد در چهل كیلومترى جنوب چنیوت قرار دارد. رود چناب در شمال و مغرب آن جارى است. شهر رَبْوه، مركز پیروان فرقه قادیانى، نزدیك چنیوت است (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه ٣٢؛> نقشه پنجاب<؛ حاج سیدجوادى، ج ١، ص ٢٥٧).

به دلیل وجود رود چناب در نزدیكى شهر، اقتصاد آن مبتنى بر كشاورزى و باغدارى است. از قدیم، صنایع‌دستى چوبى (مانند معرق و منبت و مشبك) این شهر معروف بوده، به طورى كه به خارج از كشور صادر شده است (حاج‌سید جوادى، ج ١، ص ٢٥٧ـ٢٥٨؛ رحمانى، ص ٢٠٦). مركز عمده صنایع‌دستى پنجاب، شهر چنیوت است كه زری‌كاریهاى ظریف آن روى لباس، پارچه و وسایل منزل، در پاكستان شهرت دارد(حافظ‌نیا، ص ٩٧). اهالى چنیوت عمدتآ به زبان اردو و پنجابى صحبت می‌كنند (رجوع کنید به حكمت،ص ١٠؛ فرزین‌نیا، ص ١٣ـ١٤). شهر چنیوت از شمال‌شرقى، از طریق بزرگراه، به لاهور و اسلام‌آباد مرتبط می‌شود (>رجوع کنید به نقشه پنجاب<).

از مهم‌ترین آثار تاریخى و فرهنگى شهر، كه معمارى آن آمیزه‌اى از شیوه هندى، ایرانى و اسلامى است، شاهی‌مسجد یا مسجد وزیرخان است. این مسجد در دوره شاه‌جهان تیمورى (١٠٣٧ـ ١٠٦٨)بنا شد (بكّرى، ج٣،ص١٦ـ١٧؛حاج‌سیدجوادى، ج ١، ص ٢٥٨؛ رحمانى، ص ٢٠٤). مقبره حفیظ‌اللّه‌خان، كاخ عمر حیات، مزار محمد بخش سهارن، و مزار مائی‌دولت بی‌بى و قلعه ریختى یا خشتى كه در زمان اكبرشاه ساخته شده‌اند، از دیگر بناهاى آن است (حاج سیدجوادى، ج ١، ص ٢٥٧ـ٢٥٨، ٢٦٨ـ٢٦٩، ٢٧١، ٢٧٣؛ قاسم محمود، ذیل مادّه؛ براى بناهاى دیگر رجوع کنید به حاج‌سیدجوادى، ج ١، ص ٢٧٤ـ٢٧٧). معماران مشهور چنیوت در ساخت بناى تاج‌محل*، نقش بسیار مهمى داشته‌اند (حاج سیدجوادى، ج ١، ص ٢٥٨).

پیشینه. نام چنیوت در منابع به صورت جروب، چنروت، چنوت (رجوع کنید به بكّرى، ج ٣، ص ٧، ١٥)، جهنوت، چهنوت (صمصام‌الدوله شاهنوازخان، ج ٢، ص ٤٤١ و پانویس ٢) و چندنوت (علّامى، ج ٢، ص ٣٨) ضبط شده است.

به روایتى، این شهر را قبیله‌اى قدیمى به نام چندن بنا كرده یا زنى به نام رانى چندان، همسر یكى از فرمانروایان، خانه‌اى ساخته است كه چندون وت یا چندنیوت (خانه چندن) نامیده شده كه به مرور به چنیوت بدل گردیده است (د. اردو، ذیل مادّه؛
حاج سید جوادى، ج ١، ص ٢٥٨).

ظاهرآ در سال ٩٤ كه محمدبن قاسم، سردار اموى، پنجاب* را فتح كرد، چنیوت نیز به تصرف او درآمد. تیمور در سال ٨٠٠، با تسخیر پنجاب، بدون خون‌ریزى بر چنیوت تسلط یافت. پس از وى، چنیوت تحت نفوذ جانشینانش بود (بابر، ج١، ص٣٥٤).

در ٨٧٦، باربَك شاه، حاكم پنجاب، موفق شد حاكم چنیوت را كه از جانب سلطان حسین قطب‌الدین، حكومت این شهر را بر عهده داشت، شكست دهد و بر چنیوت مسلط شود (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). در ٩٢٥، ظهیرالدین بابر* آنجا و چند شهر دیگر را تسخیر نمود اما به سپاه خود دستور داد آنها را غارت و ویران نكنند، زیرا این منطقه مدتى زیر نفوذ جدش تیمور بود (رجوع کنید به بابر، ج١، ص٣٥٢ـ٣٥٤). به این ترتیب، چنیوت تحت تسلط تیموریان هند درآمد. بعد از وفات اورنگ‌زیب (١١١٨)، در سراسر شبه‌قاره هرج و مرج و درگیرى آغاز شد. چنیوت نیز در در طول نیمه دوم قرن دوازدهم، مورد حمله درانیها و غارتگرى سیكها* قرار گرفت و ویران شد. در ١١٧٧، احمدشاه ابدالى آنان‌را شكست داد و چنیوت تحت تسلط شاه عالم بهادر شاه اول*، فرزند اورنگ‌زیب، درآمد، اما به دلیل ضعف شاه‌عالم و خودمختارى دولتهاى ایالتى، چنیوت نیز زیر سلطه دولتهاى خودمختار ایالتى قرار گرفت (سجان‌راى، ص ٨٧). در ١٢٦٤/ ١٨٤٧، نراین سینگ، سپهسالار سیكها، به چنیوت آسیب بسیارى وارد ساخت. سال بعد، این شهر نیز همچون دیگر مناطق پنجاب*، تحت‌تسلط انگلیسیها قرار گرفت و پس از تشكیل كشور پاكستان در ١٣٢٦ش/ ١٩٤٧، چنیوت جزو جمهورى پاكستان شد.

نواب سعداللّه‌خان، از اشخاص برجسته فرهنگى در زمان شاه جهان تیمورى، خدمات زیادى براى پرورش و شناساندن هنرمندان چنیوت كرد. وى علاوه بر مسجد، مدرسه، حمام و بازار ساخت (بكّرى، ج ٣، ص ٨، ١٦ـ١٧؛
كنبو، ج ٣، ص ٢٩٧؛
صمصام‌الدوله شاهنوازخان، ج ٢، ص ٤٤١).

منابع :
(١) اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور ١٣٨٤ـ١٤١٠/ ١٩٦٤ـ١٩٨٩، ذیل «چنیوت» (از بزمى انصارى)؛
(٢) بابر، امپراتور هند، بابرنامه، چاپ مانو ایزی‌نینك، كیوتو ١٩٩٥ـ١٩٩٦؛
(٣) فریدبن معروف بَكَّرى، ذخیرةالخوانین، چاپ معین‌الحق، كراچى ١٩٦١ـ١٩٧٤؛
(٤) كمال حاج سیدجوادى، میراث جاودان: سنگ‌نبشته‌ها و كتیبه‌هاى فارسى در پاكستان، اسلام‌آباد ١٣٧٠ـ١٣٧١ش؛
(٥) محمدرضا حافظ‌نیا، «موقعیت اجتماعی‌واقتصادى پنجاب در پاكستان»، فصلنامه تحقیقات جغرافیائى، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٥)؛
(٦) علی‌اصغر حكمت، سرزمین‌هند، تهران١٣٣٧ش؛
(٧) انجم‌رحمانى، پنجاب تمدنى و معاشرتى جائزه، لاهور ١٩٩٨؛
(٨) سجان‌راى، خلاصة التواریخ، چاپ خان‌بهادر ظفرحسن‌خان، دهلى ١٩١٨؛
(٩) صمصام‌الدوله شاهنوازخان، مآثرالامرا، كلكته ١٨٨٨ـ١٨٩١؛
(١٠) ابوالفضل‌بن مبارك علّامى، آئین اكبرى، چاپ سنگى لكهنو ١٨٩٢ـ١٨٩٣؛
(١١) زیبا فرزین‌نیا، پاكستان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، ١٣٧٦ش؛
(١٢) سیدقاسم محمود، انسائیكلوپیدیا پاكستانیكا، لاهور ( ١٩٩٧)؛
(١٣) محمدصالح كنبو، عمل‌صالح، الموسوم به‌شاه‌جهان‌نامه، ترتیب و تحشیه غلام یزدانى، چاپ وحید قریشى، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛

(١٤) EI٢, s. v. "Ciniot" (by A. S. Bazmee Ansari);
(١٥) Map of Panjab, scale: ١:١,٠٠٠,٠٠٠, Lahore: Ferozsons, ٢٠٠٠;
(١٦) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥.

/ شكیل اسلم‌بیگ /