دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٢٦
بل ، گرترود مارگریت لوسین ØŒ بانوی جهانگرد، سیاستمدار، باستان شناس Ùˆ نویسندة انگلیسی . در چهارده ژوئیة ١٨٦٨ در واشنگتن هال ØŒ دورهام ØŒ به دنیا آمد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٥Ø› > Ùرهنگ زندگینامه ای وبستر < ØŒ ذیل مادّه ). پدر ÙˆÛŒ سر هیو بل بود (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ ص ١٢). در کودکی مادرش را از دست داد ( ایرانیکا ØŒ ذیل مادّه ). در ١٨٨٥ به کالج لیدی مارگارت هال در آکسÙورد وارد Ùˆ دو سال بعد با رتبة نخست در رشتة تاریخ Ùارغ التØصیل شد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ همانجا). در بهار ١٣٠٩/ ١٨٩٢ Ú©Ù‡ شیوع وبا در تهران در اوج خود بود (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٧)ØŒ بل همراه خانوادة دایی ناتنی خود سر Ùرانک لاسلز ØŒ وزیرمختار انگلیس در تهران ØŒ به ایران آمد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٤٨Ù€٥٤ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٥) Ùˆ بلاÙاصله به تکمیل آموخته های خود در زبان Ùارسی پرداخت Ú©Ù‡ پیشتر در انگلستان الÙبا Ùˆ مقدمات آن را همراه اطلاعاتی در تاریخ ادبیات ایران از استادان خود، استانلی Ùˆ استرانگ ØŒ ÙراگرÙته بود (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٦Ø› طاهری ØŒ ص ٣٢٤). در ایران آموزگار او، شیخ Øسن نامی بود Ú©Ù‡ Ùردریش روزن (١٨٥٦Ù€ ١٩٣٥) نیز نزد او Ùارسی آموخته بود ( ایرانیکا ØŒ همانجا)
Ùˆ بل بارها علاقه Ùˆ اØترام خود را به این مرد Ùرهیخته بیان داشته است (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٧٤Ù€٨٠). پس از اقامتی کوتاه در ایران ØŒ گرترود بل به اروپا بازگشت Ùˆ بین ١٨٩٣Ù€١٨٩٩ به آلمان ØŒ ایتالیا، سوئیس Ùˆ Ùرانسه سÙر کرد ( د.ا.د.ترک ØŒ ذیل ماده ). در اوایل قرن چهاردهم / در آستانة سدة بیستم ØŒ ÙˆÛŒ به جهان عرب علاقه مند شد Ùˆ در ١٣١٧/١٨٩٩ به بیت المقدس رÙت Ùˆ به آموختن زبان عربی پرداخت (همانجا) Ùˆ بر آن تسلط کامل یاÙت . در ربیع الاول ١٣١٨/ ژوئن ١٩٠٠ØŒ بل به سوریه Ùˆ جبل دروز سÙر کرد Ùˆ در Ùاصلة ١٩٠٢Ù€١٩٠٣
به هند، جاوه ØŒ برمه ØŒ چین ØŒ ژاپن Ùˆ آمریکا رÙت . در ١٣٢٣/١٩٠٥ بار دیگر به خاورمیانه بازگشت Ùˆ پس از سیاØتی در Ùلسطین Ùˆ سوریه از مسیر انطاکیه Ùˆ اسکندرون راهی آناطولی شد.
در این سÙر دربارة کلیساهای بازمانده از دورة روم شرقی پژوهشهای باستان شناسانه ای انجام داد. در ١٣٢٧/ ١٩٠٩از Øلب به سوی جنوب رÙت Ùˆ پس از دیدار از قصر اÙخَیْضÙردر غرب Ùرات ØŒ باردیگر مطالعات خود را دربارة کلیساهای باستانی خاورمیانه ØŒ بویژه کلیساهای نسطوری ØŒ Ù¾ÛŒ گرÙت (همانجا). در ١٣٣١/١٩١٣ در سÙری دشوار Ùˆ خطرناک به صØرای نجد وارد شد Ùˆ تا منطقة Øایل پیش رÙت (بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط ØŒ ص Ù‡ ) Ùˆ با سران عشایر منطقه مذاکراتی کرد ( د. ا. د. ترک ØŒ همانجا)ØŒ اما اکتشاÙات باستان شناسی ÙˆÛŒ ناتمام ماند ( ایرانیکا ØŒ همانجا).
با آغاز جنگ اول جهانی ØŒ بل Ùعالانه به سود انگلستان وارد عرصة پرآشوب سیاست خاورمیانه شد. نخست ØŒ مدتی در جبهة غرب در بولونی پرستاری کرد ( د. ا. د. ترک ،همانجا)ØŒ سپس در Ù…Øرم ١٣٣٤/ نوامبر ١٩١٥ØŒ با دعوت دیوید هوگارت برای همکاری با «دÙتر اطلاعات عرب » درقاهره (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ ص ١٣)ØŒ Ùصل جدیدی در Ùعالیتهای او آغاز شد. در ١٩ ربیع الاول ١٣٣٤/٢٦ ژانویة ١٩١٦ به ستاد Ú©Ù„ پرسی کاکس در بصره پیوست Ùˆ همراه او در ١٣٣٥/ ١٩١٧ به بغداد رÙت (بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط ØŒ همانجا؛ همو، ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ همانجا؛ عقیقی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٥). ÙˆÛŒ همکاری خود را با جانشینان کاکس ØŒ هنری دابْس (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ همانجا) Ùˆ آرنولد ویلسن ( بریتانیکا ØŒ ذیل ماده )ØŒ در سمت منشیگری سیاسی ادامه داد ( > Ùرهنگ زندگینامه ای وبستر < ØŒ همانجا) Ùˆ در ١٩١٩ به Ú©Ù†Ùرانس ØµÙ„Ø Ù¾Ø§Ø±ÛŒØ³ اعزام شد. در بازگشت به بغداد به پیروی از سیاست انگلستان ØŒ جنبشهای ملی بین النهرین را با هد٠تجزیة عثمانی Øمایت کرد Ùˆ در به قدرت رسیدن شاخة ابن رشید خاندان هاشمیان Ùˆ شخص Ùیصل (ØÚ© : ١٣٤٠Ù€١٣٥٢) درعراق بسیار مؤثر بود (ادموندز، ص ٤١٧Ø› > Ùرهنگ زندگینامه ای وبستر < Ø› بریتانیکا، همانجاها)ØŒ تا جایی Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ به درجة سرهنگی رسید (لوتسکی ØŒ ص ٣٥٦) Ùˆ نام گرترود بل مانند لورنس با تشکیل دولتی عربی قرین شد Ùˆ از او به عنوان «خالق » (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ ص ١٢Ù€١٣) Ùˆ «خاتون »و «ملکة بی تاج » عراق (زرکلی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١٥Ø› عقیقی ØŒ همانجا) یاد کردند.
پس از تشکیل دولت عراق Ùˆ Ùروکش کردن نسبی تب Ùˆ تابهای سیاسی در منطقه ØŒ بل باردیگر به علایق پیشین خودروی آورد Ùˆ بویژه باستان شناسی را زمینة اصلی Ùعالیت خود قرار داد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ ص ١٣). اوکه در ١٣٣٧/ ١٩١٨ تلاش خود را بر بنیانگذاری موزه ای ملی در بغداد آغاز کرده بود، در ١٣٠٥ Ø´ / ١٩٢٦ با تکمیل کار بنای موزه ØŒ در آن استقرار یاÙت ( ایرانیکا ØŒ همانجا). اودر مقام مسئول ادارة باستان شناسی عراق ØŒ بسیاری از پژوهشگران از آن جمله هرتسÙلد Ùˆ ادوارد چیرا را در جستجوهایشان Ú©Ù‡ به Ú©Ø´Ùیات باستان شناسی مهمی منجر شد، یاری رساند (ادموندز، ص ١٨١ØŒ ٣١٢Ù€٣١٣). ÙˆÛŒ اصرار داشت Ú©Ù‡ اشیای کش٠شده ØŒ در عراق باقی بماند Ùˆ بدین ترتیب موزة ملی عراق صاØب مجموعة گرانبهایی از آثار باستان شناسی شد ( بریتانیکا ØŒ همانجا).
گرترود بل در ٢١ تیر ١٣٠٥/ ١٢ ژوئیة ١٩٢٦ØŒ در بغداد درگذشت (زرکلی Ø› بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط Ø› بریتانیکا ØŒ همانجاها) Ùˆ با اینکه آثار ضع٠و بیماری از مدتها پیش در او آشکار شده بود (ادموندز، ص ١٤٧)ØŒ برخی مرگ او را قتل به دلایل سیاسی Ùˆ بعضی خودکشی قلمداد کردند ( د. ا. د. ترک ØŒ همانجا). جنازة بل در گورستان مسیØیان بغداد به خاک سپرده شد (بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط ØŒ همانجا).
از گرترود بل آثار با ارزشی برجا مانده است . نخستین اثر او کتاب Ú©Ù… Øجم اما زیبای > سÙرنامه ØŒ تصویرهایی از ایران ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…Ø³Ø§Ùرت < است Ú©Ù‡ در ١٣١٠Ù€١٣١١/ ١٨٩٣ نوشت Ùˆ یادگار سÙر ÙˆÛŒ به ایران Ùˆ تأثیری است Ú©Ù‡ این سرزمین بر ÙˆÛŒ نهاد. گرچه نویسنده خود ارزش ادبی چندانی برای این یادداشتها قائل نبود (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٥) Ùˆ تنها به شرط آن Ú©Ù‡ نامش بر پشت جلد نباشد با انتشار آن در ١٣١٢/ ١٨٩٤ مواÙقت کرد (طاهری ØŒ ص ٣٢٦)ØŒ این اثر با استقبال روبرو شد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٧) Ùˆ سالها بعد (١٣٠٧ Ø´ / ١٩٢٨) با مقدمة سودمند دنیس راس با عنوان کوتاهتر > تصویرهایی از ایران < Ùˆ در ١٣٢٦ Ø´ / ١٩٤٧ با مقدمة آرتور آربری به چاپ رسید (همان ØŒ مقدمة آربری ،همانجا). این کتاب در ١٣٦٣ Ø´ با ترجمة Ùارسی بزرگمهر ریاØÛŒ در تهران منتشر شد ( رجوع کنید به منابع ). اثر دیگر او ترجمة گزیده ای از غزلیات ØاÙظ است . ÙˆÛŒ با مطالعة ترجمة جوستین هانتلی مَکارتی در ١٨٩٣ØŒ به اشعار ØاÙظ Ùˆ ترجمة آن ترغیب شد Ùˆ پس از آشنایی عمیقتر با زبان Ùارسی Ùˆ مشورت با استاد خود، آرتور استرانگ ØŒ کارش را آغاز کرد. این ترجمه Ú©Ù‡ در ١٨٩٧ منتشر شد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٧Ø› بریتانیکا ØŒ همانجا) هنوز پس از گذشت سالها Ùˆ ترجمه های متعدد از اشعار ØاÙظ ØŒ به Ù„ØÙ† Ùˆ Ø±ÙˆØ Ø´Ø¹Ø± خواجه نزدیکتر Ùˆ یکی از زیباترین برگردانهای انگلیسی غزلیات ØاÙظ است (طاهری ØŒ ص ٣٢٣Ù€٣٢٩Ø› غنی این ترجمه را با متن اصلی مطابقت کرده است ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٠٥Ù€ ٣١٨). با وجود لط٠ادبی ØŒ توضیØات Ùˆ Øواشی بل ØŒ بویژه در مسائل مذهبی ØŒ خالی از اشکال نیست (طاهری ØŒ ص ٣٢٧ØŒ ٣٤٧)Ø› گرچه به Ú¯Ùتة
راس مقدمة او بر این اثر، با اطلاعات مهمی دربارة تاریخ آل مظÙر هنوز اهمیت تاریخی بسزایی دارد (طاهری ØŒ ص ٢٩١). > اشعاری از دیوان ØاÙظ < در چاپ نخست ØŒ ترجمة سی غزل Ùˆ در چاپ بعدی ترجمة ٤٣ غزل را در بر داشت .
این کتاب در ١٣٤٠ Ùˆ ١٣٦٥ Ø´ در تهران با خط خوش Ùˆ مصور به چاپ رسید (رادÙر، ص ٢٦٧ØŒ ٣٠٦ØŒ ٣٠٨). > اشعاری از دیوان ØاÙظ < آخرین یادگار «بخش زندگی ایرانی » ÙˆÛŒ است (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة آربری ØŒ همانجا). در ١٣٢٥/ ١٩٠٧ اولین اثر پرÙروش او > بیابان Ùˆ کشتزار < منتشر شد Ú©Ù‡ Øاوی اطلاعات تاریخی ØŒ جغراÙیایی Ùˆ قوم شناسی گرانبهایی دربارة سوریه است (بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط ØŒ همانجا). در ١٩٠٦Ù€ ١٩٠٧ یادداشتهای سÙر ÙˆÛŒ به آناطولی در مجموعه ای از شش مقاله با عنوان «در یادداشتهایی دربارة سÙری ازطریق کلیکیه Ùˆ Ù„Ùکائونیا» در > مجلة باستان شناسی < پاریس به چاپ رسید ( د. ا. د. ترک ØŒ همانجا). در ١٣٢٧/١٩٠٩ پس از دیدار از قصر اÙخیضر در چهل کیلومتری کربلا ( دانشنامة ایران Ùˆ اسلام ØŒ ذیل «اخیضر»)ØŒ مهمترین اثرباستان شناسی خود را با عنوان > کاخ Ùˆ مسجد اخیضر < نوشت Ú©Ù‡ در ١٣٣٣/ ١٩١٤ منتشر شد ( > Ùرهنگ زندگینامه ای وبستر < ØŒ همانجا). در همان سال٠دیدار از اخیضر (١٩٠٩) همراه سرویلیام رَمزی به کاوشهای باستان شناسی در آسیای صغیر پرداخت Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Ø¢Ù† در اثر Øجیم Ùˆ مصوّر > هزار Ùˆ یک کلیسا < آمده است Ú©Ù‡ با امضای او Ùˆ سر رمزی منتشر شد ( ایرانیکا Ø› د. ا. د. ترک ØŒ همانجاها). اثر دیگری از او نیزدر ١٣٢٩/ ١٩١١ منتشر شد ( > Ùرهنگ زندگینامه ای وبستر < ØŒ همانجا). در ١٣٣٥/ ١٩١٧ > عرب بین النهرین < Ùˆ در ١٣٠٠ Ø´ / ١٩٢١ گزارش رسمی او از اوضاع اداری Ùˆ
مؤسسات مدنی عراق Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø±ÙˆÛŒØ¯Ø§Ø¯Ù‡Ø§ÛŒ مهمی Ú©Ù‡ به تشکیل دولت عراق منجر شد Ùˆ نویسنده شخصاً شاهد Ùˆ صاØب نقشی کلیدی در آن بود، با عنوان > بررسی مؤسسات مدنی بین النهرین < در ده Ùصل منتشر شد. شش Ùصل این اثر در ١٣٢٨ Ø´ / ١٩٤٩ در بیروت به عربی ترجمه Ùˆ چاپ شد Ùˆ آخرین ترجمة عربی آن همراه با توضیØات جعÙر خیاط در ١٣٥٠ Ø´ / ١٩٧١ به چاپ رسید (بل ØŒ ١٩٧١ØŒ مقدمة خیاط ØŒ ص ج ØŒ د؛ رجوع کنید به منابع ).
پس از مرگ بل ØŒ مادرخواندة او قسمتی از نامه های بسیار ÙˆÛŒ را Ú©Ù‡ به سبب Ù„ØÙ† دلپذیر Ùˆ صمیمانه Ùˆ آگاهیهای بسیار دربارة خاورمیانه شهرت داشت ØŒ در دو جلد (١٣٠٨Ùˆ ١٣٢٦ Ø´ / ١٩٢٧ Ùˆ ١٩٤٧) منتشر کرد (بل ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ مقدمة راس ØŒ ص ٨Ø› بریتانیکا Ø› ایرانیکا Ø› د.ا.د.ترک ØŒ همانجاها).
در ١٣٦٤ Ø´ / ١٩٨٥ Ùهرست مجموعة عکسهای او از سÙرهایش در ترکیه ØŒ شامات ØŒ عراق Ùˆ ایران از سوی بخش باستان شناسی دانشگاه نیوکاسل با عنوان > Ùهرست بایگانی عکسهای گرترود بل < منتشر شد ( آینده ØŒ ص ٥٤٩). این عکسها جزو مجموعة کتابها Ùˆ مدارک اوست Ú©Ù‡ خواهرش لیدی السا ریچموند به دانشگاه کینگز نیوکاسل اهدا کرده بود (طاهری ØŒ ص ٣٢٥Ø› د. ا. د. ترک ØŒ همانجا)ØŒ Ùˆ همو> نامه های نخستین < بل را در ١٩٣٧ در لندن به چاپ رساند ( ایرانیکا ØŒ همانجا).
تا همین اواخر Ø´Ø±Ø Øال مدوّنی از این زن جسور Ùˆ با ذوق جز زندگینامه ای کوتاه نوشتة راس Ùˆ آربری ( رجوع کنید به منابع ) در دست نبود، اما در ١٩٥٦ØŒ ١٩٥٨ Ùˆ ١٩٦١ کتابهایی دربارة زندگی او منتشر شد ( ایرانیکا ØŒ همانجا).
منابع : آینده ØŒ سال ١٨ØŒ Ø´ ٧Ù€١٢ (مهر Ù€ اسÙند ١٣٧١)Ø› سیسیل جی ادموندز، کردها، ترکها، عربها ØŒ ترجمة ابراهیم یونسی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› گرترود بل ØŒ تصویرهائی از ایران ØŒ ترجمة بزرگمهر ریاØÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، Ùصول من تاریخ العراق القریب ØŒ ترجمه Ùˆ Øواشی جعÙر خیاط ØŒ ( بی جا ) ١٩٧١Ø› دانشنامة ایران Ùˆ اسلام ØŒ زیر نظر اØسان یارشاطر، تهران ١٣٥٤Ù€١٣٧٠ Ø´ ØŒ ذیل «اخیضر» (از لوئی ماسینیون )Ø› ابوالقاسم رادÙر، ØاÙظ پژوهان Ùˆ ØاÙظ پژوهشی ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› خیرالدین زرکلی ØŒ الاعلام ØŒ بیروت ١٩٨٦Ø› ابوالقاسم طاهری ØŒ سیر Ùرهنگ ایران در بریتانیا، یا، تاریخ دویست سالة مطالعات ایرانی ØŒ تهران ١٣٥٢ Ø´ Ø› نجیب عقیقی ØŒ المستشرقون ØŒ قاهره ١٩٨٠Ù€١٩٨١Ø› قاسم غنی ØŒ یادداشتهای دکتر قاسم غنی ØŒ چاپ سیروس غنی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› ولادیمیر لوتسکی ØŒ تاریخ عرب در قرون جدید ØŒ ترجمة پرویز بابایی ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø›
Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bell, Gertrude" (by G. Michael Wickens); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia , s.v."Bell, Gertrude"; TDVIA , s.v. "Bell, Gertrude Lowthian" (by Semavi Eyice); Webster's biographical dictionary , Springfield ١٩٨٠.
/ اÙسانه منÙرد /