خرقان، برجها ، خرقان، برجها دو برج آرامگاهى از دوره سلجوقيان در خرقانِ قزوين. اين دو بنا در يك كيلومترى دهكده حصار قوشه امام يا حصار ارمنى، از توابع خرقان غربى و در فاصله ٢٩ مترى از يكديگر قرار دارند (ورجاوند، ص ٣١٥، ٣٣٥؛ زنده ‌دل، ص ٥٨).

تا اوايل دهه ١٣٤٠ش، براساس كتيبه‌هاى ضريحهاى چوبىِ هر دو مقبره (متعلق به دوره صفويه، ٩٦٤)، بناها را آرامگاه فرزندان امام موسى‌كاظم عليه‌السلام، حديده‌خاتون و محمد مى‌دانستند (رجوع کنید بهگلريز، ج ١، ص ٩٦٤؛ ورجاوند، ص ٣٤٥)؛ اما در بررسيهاى استروناخ روشن شد كه اين برجها آرامگاه دو تن از تركان سلجوقى به نامهاى ابوسعيد بيجار پسر سعد و ابومنصور ايلتاى‌تى پسر تكين‌اند (استروناخ و يانگ، ص ٣٥٤؛ پيرنيا، ١٣٧١ش، ص ٢٦٩؛ براى اطلاع از اختلاف ضبط اسامى رجوع کنید به پيرنيا، ١٣٧١ش، ص٢٧٠؛ ورجاوند، ص٣٤٢).

براساس كتيبه گنبدِ برج شرقى (برج قديمى)، اين بنا در ٤٦٠ احداث شده و معمار آن محمدبن مكرالزنجانى القبه بوده و براساس كتيبه سردر برجِ غربى (برج جديد)، بنا در ٤٨٦ ساخته شده و معمار آن ابوالمعالى‌بن مكرالزنجانى بوده است (ورجاوند، ص ٣٢٧، ٣٤٢)؛ احتمالا معمار هر دو برج يك نفر بوده است (رجوع کنید به استروناخ و يانگ، همانجا؛ بزرگ‌نيا، ص ٤٢). تا قبل از ١٣٤٧ش، قسمتى از پايه‌هاى بنابر اثر سيلاب زير قشر رسوبات قرار داشت كه روستاييان آن را به شكل ابتدايى تعمير كردند (ورجاوند، ص ٣١٧، ٣١٩). پس از آن، برجها بارها در ١٣٥٣ش، ١٣٦٩ش، ١٣٧٠ش و از ١٣٧١ تا ١٣٧٣ش مرمت شدند (رجوع کنید به مركز اسناد و مدارك ميراث فرهنگى، ١٣٨٣ش؛ سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران، ص ١٢٩). هر دو برج خرقان در فهرست آثار ملى ايران به ثبت رسيده است (پازوكى طرودى و شادمهر، ص ٢٦٤).

برج قديمى (شرقى). اين بناى هشت ضلعى از آجر پخته و با ارتفاع حدود پانزده و قطر يازده متر ساخته شده است (مشكوتى، ص ٢٣٠). ستونهاى مدورى در هشت گوشه آن قرار دارد و به جز دو ستونى كه درون آنها پله‌هاى مارپيچ تعبيه شده است و قطر بيشترى دارند، بقيه ستونها به يك اندازه‌اند. پلكانها به غلامْگردشىِ مابين دو پوشه گنبد راه مى‌يابند. مدخل برج در ضلع شمالى قرار دارد. ضخامت ديوارها ٦٠ سانتيمتر و پوشش تزيينى آجرى روى آنها ٢١ سانتيمتر است. در تمام اضلاع هشت‌گانه، دو ستونچه مدور تزيينى چسبيده به ستونهاى بزرگ ديده مى‌شود كه تا اواسط اضلاع امتداد يافته و قوس تيزه‌دارى نيز روى آنها ساخته شده است (استروناخ و يانگ، ص ٣٥٥؛ ورجاوند، ص ٣١٥، ٣١٧، ٣١٩). قاب و تزيينات آجرى داخل طاق‌نماهاى هر ضلع، طرح و نقش ويژه‌اى دارند. ضلعى كه ورودى برج در آن قرار دارد، تزيينات بيشترى از جمله كتيبه دارد كه در قسمت بالاى ساقه گنبد قرار گرفته است (ورجاوند، ص ٣٢٥ـ٣٢٧). همچنين، آجركارى سردر ورودى به شيوه خفته و راسته به شكل گل و بوته است و در داخل طاق‌نماى آن از كلمه اللّه براى تزيين استفاده شده است. به جز دو ستون كه آجركارى مشابه دارند تزيينات بقيه ستونها متفاوت است (استروناخ و يانگ، ص ٣٦٠ـ٣٦١).

گنبد دو پوسته است ولى دو پوسته آن كاملا در نيم‌رخ هم قرار ندارند (اتينگهاوزن و گرابار، ص ٢٨٣). پوسته داخلى گنبد سالم است و با خيز و انحناى مناسبى به كمك طاق‌نماها و كاربندى شانزده‌گانه‌اى بالاى هشت ضلعى بنا قرار گرفته، اما از پوسته خارجى گنبد چيزى باقى‌نمانده است (ورجاوند، ص ٣١٩).

فضاى هشت ضلعى داخل آرامگاه سكويى به ارتفاع سى سانتيمتر در دور تا دورِ آرامگاه دارد. در وسط هر ضلع، طاق‌نمايى با قوس تيزه‌دار ديده مى‌شود. روى ديوارها، كاربنديها و زير گنبد آثارِ نقاشى ديوارى (فرسك) وجود دارد كه در نوع خود حائز اهميت است. طاق‌نماها در قسمت بالا داراى حاشيه‌اى برجسته‌اند و در قسمت پايين آنها طاق‌نماى ديگرى به رنگ آبى ديده مى‌شود. در قسمت بالاى طاق‌نماها، قابهاى بيضى شكلى با شعاع خورشيد در اطراف آنها ديده مى‌شود كه داخل آنها نقوش طاووس نر با چترى به شكل بادبزن، ستاره‌هاى شش يا هشت‌پر، دو طاووس در مقابل يكديگر، يا دو طاووس كه گردنهاى بلندشان به هم پيچيده، نقاشى شده است. در حد فاصل هر دو طاق‌نما نيز نقش تجريدى درخت انار با دو پرنده در دو طرف‌آن ديده‌مى‌شود (همان،ص٣٣١؛ شريف‌زاده،ص٨٤ـ ٨٥).

تزيينات سطح داخلى گنبد شامل نقوش تزيينى با تلفيق خط كوفى است كه در داخل كاربنديها با رنگ سبز و آبى ايجاد شده است (شريف‌زاده، همانجا). قبلا ضريح كوچك منبت‌كارى شده‌اى كه قسمتى از آن آسيب ديده بود درون برج قرار داشت (گلريز، ج ١، ص ٩٦٤).

برج جديد (غربى). ارتفاع اين بنا حدود ٥٥ سانتيمتر بيشتر از برج شرقى است (رجوع کنید به ورجاوند، ص ٣٣٥؛ آگاهى‌نامه سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران، ش ٢٤، آذر ١٣٥٦، ص ٢١). اين برج فقط يك پلكان مارپيچ دارد و سطح خارجى گنبد آن، مانند برج قبلى، داراى رگه‌هاى برجسته آجرى است (ورجاوند، همانجا). اين بنا از نظر تزيينات با برج قديمى تفاوت چشمگيرى دارد كه بيشتر ناشى از نماسازى اضلاع و سردر ورودى است. در نماسازى اضلاع هشت‌گانه، حاشيه كم عرض آجرچينى شده‌اى از پايين تا بالا امتداد دارد و ستونچه‌هاى تزيينى و قوس تيزه‌دار روى آنها مانند بناى اول است. حاشيه قوسهاى تزيينى به جز اضلاع دوم و هشتم (از چپ به راست با فرض شماره يك براى ضلع ورودى) كه با آجركارى ظريف برجسته‌اى تزيين شده‌اند، در بقيه اضلاع ساده است. اضلاع هشت‌گانه در جهت طولى با يك رگه برجسته آجرى به دو قسمت تقسيم شده‌اند. در قسمت زيرين، سه طاق‌نماى تزيينى با قوس شكنجى برجسته ساخته شده كه هر يك داخل قابى مستطيلى قرار گرفته است. در قسمت بالايى طرحهاى متنوعى به چشم مى‌خورد (همان، ص ٣٣٥، ٣٣٨ـ٣٣٩؛ زمرشيدى، ١٣٦٧ـ١٣٧٠ش، ج ١، ص ٥). ضلعى كه ورودى بنا در آن قرار دارد، از نظر تزيينات با ساير اضلاع و همچنين با ضلع ورودى بناى اول تفاوت دارد. در اين ضلع، بين ستونهاى مدور و رگه آجرچينىِ برجسته چهارچوب، فاصله‌اى ايجاد شده و داخل آن تزيين شده است. قوس طاق‌نماى اين ضلع از اضلاع ديگر كوتاه‌تر است و در بالاى قوس و زير كتيبه ساقه گنبد، كتيبه قرآنى كار شده است (ورجاوند، ص ٣٤٠، ٣٤٢ـ٣٤٣). داخل اين برج، محرابى با تزيينات آجرى و قوسى شكنجى ساخته شده است (همان، ص ٣٤٥؛ آگاهى‌نامه سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران، همانجا). فضاى داخلى آرامگاه فاقد پوشش گچى و نقاشى ديوارى است و ديوارها سراسر آجرچينى ساده دارند (همان، ص ٣٤٣). دور تا دور و روى ساقه گنبد، مانند برج قديمى، هشت حاشيه پهن با نقوش هندسى دارد كه زير آنها كتيبه قرآنى به خط كوفى مشاهده مى‌شود (همان، ص ٣٣٥). ضريح داخل اين برج هم‌اندازه ضريح برج قديمى و بدون تزيينات بود و فقط در حاشيه بالاى آن نام دوازده امام با خط نسخ حكاكى شده بود (گلريز، همانجا).

به عقيده برخى، ساخت مقابر خرقان در فضاى خارج از شهر به سبك تركان سلجوقى و تقليد از چادرهاى صحرانشينى بوده است (رجوع کنید به هيلن برند، ص ٢٧٥؛ غروى، ص ١٢٠ـ١٢١). از نظر معمارى گنبد، اولين نمونه‌هاى گنبدهاى نار (پيازى و نيم‌كره) و قديمى‌ترين گنبدهاى دو پوسته گسسته (ميان تهى) در اين برجها ديده مى‌شود (پيرنيا،١٣٨٠ش، ص ١٦٣، ١٧٥). گره‌چينى و نقوش هندسى در آجركارى دوره سلجوقى، در مقابر خرقان به كمال رسيده است (زمرشيدى، ١٣٦٥ش، ص ٢٧؛ نجيب اوغلو، ص ١٣٧). در برجهاى خرقان، حدود ٢٥ نوع آجركارى تزيينى با استفاده از طرحهاى مختلف مانند حصيرى، جناغى، خفته راسته، گره مربع سرمه‌دان، مربع پا باريك و چهار ترنجى وجود دارد (كيانى و همكاران، ص ١٦؛ اتينگهاوزن و گرابار، ص٢٨٨؛ زمرشيدى، ١٣٦٥ش، ص ٢٢٤ـ٢٢٥). آجركارى برجهاى خرقان كه حاكى از مهارت سازندگان آن است، اين بنا را يكى از چشمگيرترين بناهاى قرن پنجم كرده است (جونز، ص ١٦١؛ شريف‌زاده، ص ٨٤). نقوش به كار رفته در اين بنا نيز قابل تأمل‌اند، از جمله نقش طاووس كه در بناها و پارچه‌هاى دوره آل‌بويه نيز به كار رفته است (استروناخ و يانگ، ص ٣٦٦).

منابع :
(١)علاوه بر مشاهدات مؤلف؛
(٢) ديويد استروناخ و كايلر يانگ، «سه آرامگاه برجى‌از دوران سلجوقى»، ترجمه مجيد ورهرام،مجله بررسيهاى تاريخى، سال٤، ش ٥ و ٦ (آذر ـ اسفند ١٣٤٨)؛
(٣) زهره بزرگ‌نيا، معماران ايران از آغاز دوره اسلامى تا پايان دوره قاجار، تهران ١٣٨٣ش؛
(٤) ناصر پازوكى طرودى و عبدالكريم شادمهر، آثار ثبت شده ايران در فهرستآثار ملى: از ٢٤/٦/١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٥) محمدكريم پيرنيا، آشنايى با معمارى اسلامى ايران: ساختمانهاى درون‌شهرى و برون‌شهرى، تدوين غلامحسين معماريان، تهران ١٣٧١ش؛
(٦) همو، سبك‌شناسى معمارى ايرانى، تدوين غلامحسين معماريان، تهران ١٣٨٠ش؛
(٧) حسين زمرشيدى، كاشيكارى ايران، تهران ١٣٦٧ـ١٣٧٠ش؛
(٨) همو، گره‌چينىدرمعمارى‌اسلامىوهنرهاى دستى، تهران ١٣٦٥ش؛
(٩) حسين زنده‌دل، استان قزوين، تهران ١٣٧٧ش؛
(١٠) سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران، كارنامه دهسال خدمت سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران وابسته بوزارت فرهنگ و هنر، گردآورنده: محمود مهران، ]تهران ١٣٥٥ش[؛
(١١) عبدالمجيد شريف‌زاده، ديوارنگارى در ايران: زند و قاجار در شيراز، تهران ١٣٨١ش؛
(١٢) مهدى غروى، آرامگاهدرگسترهفرهنگ‌ايرانى، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٣) محمديوسف كيانى، فاطمه كريمى، و عبداللّه قوچانى، مقدمه‌اى بر هنر كاشيگرى ايران، تهران ١٣٦٢ش؛
(١٤) محمدعلى گلريز، مينودر، يا، باب‌الجنه قزوين، ]قزوين [١٣٦٨ش؛
(١٥) مركز اسناد و مدارك ميراث فرهنگى، ١٣٨٣ش.

Retrieved Jan. ١٩,٢٠١٠, from http://www.ichodoc.ir/ scripts/wxis.exe;

نصرت‌اللّه مشكوتى، فهرست بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران، ]تهران [١٣٤٩ش؛
(١٦) گلرو نجيب‌اوغلو، هندسه و تزيين در معمارى اسلامى : طومار توپقاپى، ترجمه مهرداد قيومى بيدهندى، تهران ١٣٧٩ش؛
(١٧) پرويز ورجاوند، سرزمين قزوين، تهران ١٣٤٩ش؛
(١٨) Richard Ettinghausenand Oleg Grabar, The art and architecture of Islam: ٦٥٠-١٢٥٠, Harmondsworth, Engl. ١٩٨٧.
(١٩) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning,Edinburgh١٩٩٤.
(٢٠) Dalu Jones,"The elements of decoration:surface, pattern and light", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, ١٩٨٤.
/ عبدالكريم عطارزاده /