تنکابنی ، حسین بن ابراهیم ، حکیم اشراقی شیعی در قرن یازدهم . در تنکابن به دنیا آمد. از شاگردان ملاصدرا (متوفی ١٠٥٠) و فیاض لاهیجی (متوفی ١٠٧٢) بود (افندی اصفهانی ، ج ٢، ص ٣٤؛ صدوقی سها، ص ٣١). پس از فراگیری علوم عقلی به تدریس و ترویج آرا و افکار ملاصدرا پرداخت ( منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران ، ج ٢، ص ٣٩٩ـ٤٠٠).

تنکابنی در ١١٠١ یا ١١٠٥ به حج رفت و در پی مناظره ای که در مکه در بارة خلافت امام علی علیه السلام داشت در حین طواف کعبه ، به اتهام اهانت به خانة خدا دستگیر و به حکم قاضی ، به تعزیر و اخراج از مکه محکوم شد. او بر اثر جراحات ناشی از تعزیر در بین راه مکه و مدینه ، درگذشت و ازینرو

برخی او را «شهید» دانسته اند. مدفن تنکابنی در جوار قبر

ابوذر غفاری (متوفی ٣٢) در رَبَذَه (در نزدیکی رابِغ ) است (آقابزرگ طهرانی ، ١٣٧٢ش ، ص ١٩٢؛ افندی اصفهانی ، همانجا؛ سمامی حائری ، ص ٩٤).

شیخ ابراهیم ، فرزند تنکابنی ، نیز از دانشمندان علوم نقلی بوده و با میرزا عبداللّه افندی اصفهانی ، مؤلف ریاض العلماء ، در اصفهان همدرس بوده است (افندی اصفهانی ، همانجا).

آشتیانی ( منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران ، ج ٢، ص ٣٩٩) آثار تنکابنی را تلخیص یا شرح آرای ملاصدرا دانسته است . آثار او اینهاست : ١) اثبات حدوث العالم . نسخ خطی این رساله در کتابخانه های آیت اللّه مرعشی ، مجلس شورای اسلامی و کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است و همراه با مشاعر ملاصدرا نیز چاپ شده است (حسینی اشکوری ، ج ١١، ص ١٤٠؛ حائری ، ج ٥، ص ٢٠٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١، ص ٨٩؛ دانش پژوه ، ج ٩، ص ٨٨١). ٢) حاشیه بر اثبات الواجب (جدید) جلال الدین دوانی . نسخه ای از آن ــ که در زمان مؤلف استنساخ شده ــ در گنجینة کتب خطی آیت اللّه مرعشی موجود است (حسینی اشکوری ، ج ١١، ص ١٣٩). ٣) حاشیه بر حاشیة خَفْری بر الاهیات شرح التجرید (افندی اصفهانی ، ج ٢، ص ٣٤ـ٣٥). ٤) شرح گلشن راز شیخ محمود شبستری (شاملو، ج ٢، ص ٥٠؛ صدوقی سها، ص ٣٢). ٥) رسالة فی وحدة الوجود مع کثرة تجلیاته . تنکابنی در این رساله از مسلک ملاصدرا پیروی کرده و کوشیده است که میان آرای صوفیه و حکیمان اشراقی و مشائی جمع و تقریب به وجود آورد. افندی اصفهانی (ج ٢، ص ٣٥) این رساله را با عنوان رسالة فی تحقیق وحدة الوجود و تجلیاته و تنزلاته ذکر کرده و سیدجلال الدین آشتیانی آن را در منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران (ج ٢، ص ٤٠٤ـ٤٠٩) چاپ کرده است . ٦) فی صنوف الناس . این رساله خلاصه ای از نظر ملاصدرا در بارة معاد است ( منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران ، ج ٢، ص ٣٩٩؛ کوربَن ، ص ٦٨) و در آن حشر انسانها را، برحسب درجات علم و عمل ، به شش صورت ترسیم کرده که با مراتب عالم (عالم جبروت یا لاهوت و عالم ملکوت یا مثال و عالم مُلک یا ناسوت ) مطابقت دارد. این رساله در کتاب منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران چاپ شده است (ج ٢، ص ٤٠١ـ٤٠٣؛ حائری ، ج ٥، ص ٢٠٤). ٧) تعلیقاتی بر کتاب شفا ی ابن سینا (افندی اصفهانی ، همانجا). ٨) رسالة فی شبهة الاستلزام و جوابها (دانش پژوه ، ج ٩، ص ٨٨٠). تمام آثار تنکابنی ، جز شرح گلشن راز ، به عربی است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٣) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماءوحیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ؛
(٤) امین ؛
(٥) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٥، تهران ١٣٤٥ش ؛
احمد حسینی اشکوری ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة عمومی حضرت آیة اللّه العظمی

(٦) مرعشی نجفی ، قم ١٣٥٤ـ١٣٧٦ش ؛
(٧) محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٩، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٨) محمدتقی دانش پژوه و علی نقی منزوی ، فهرست کتابخانة سپهسالار ، بخش ٥، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٩) محمد سمامی حائری ، بزرگان تنکابن ، قم ١٣٧٢ش ؛
(١٠) ولی قلی بن داودقلی شاملو، قصص الخاقانی ، چاپ حسن سادات ناصری ، تهران ١٣٧١ـ١٣٧٤ش ؛
(١١) منوچهر صدوقی سها، تاریخ حکماء و عرفاء متأخر بر صدرالمتألهین ، تهران ١٣٥٩ش ؛
(١٢) جورج طرابیشی ، معجم الفلاسفة ، بیروت ١٩٨٧؛
(١٣) هانری کوربن ، فلسفة ایرانی و فلسفة تطبیقی ، ترجمة جواد طباطبائی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران : از عصر میرداماد و میرفندرسکی تا زمان حاضر ، تهیه و تحقیق و مقدمه و تعلیق از جلال الدین آشتیانی ، ج ٢،

(١٤) قم ١٣٦٣ ش .

/ شمسی سیاح /