بَنّاخانه ، سازمان مسئول احداث بناهای سلطنتی و دولتی در دوران قاجار. در منابع تاریخی بارها به حرفه و عنوان افرادی اشاره شده است که وظیفة ساختن بناهای گوناگون سلطنتی و دولتی را بر عهده داشته اند، اما از نهاد مسئول این کار بندرت سخن به میان آمده است . در دورة خلفای اسلامی سازمانی به نام «مجلس البناء و المرمّة » وجود داشت که به کار باغبانان ، مهندسان ، فروشندگان مصالح ساختمانی و چوب ، نجّاران ، نقاشان و سایر کارگران رسیدگی می کرد و خود یکی از مجلسهای «دیوان نفقات بغداد» به شمار می رفت (متز، ج ١، ص ٩٦). در مصر قرن نهم نیز از منصب «شدّالعمائر» یاد شده است که صاحب آن وظیفة ساخت و تعمیر عمارتهای سلطانی را بر عهده داشت (قلقشندی ، ج ٤، ص ٢٢). در دورة اصلاحات غازان خان «دیوان عمارت » به امور نظام آبیاری ، راههای کاروانرو و ساختن مدرسه ، حمام ، کاروانسرا، دیوارهای قلعه ، خانقاه ، رباط و تهیة امکانات لازم برای کشاورزی می پرداخت ، و «دیوان عمارت خاصه » عهده دار احداث بناهایی بود که شخص سلطان به هزینة خود سفارش می داد (شمس منشی ، ج ٢، ص XXVII ـ ê XXV ).

به نظر می آید که همواره دو سازمان مستقل در زمینة ساختمان سازی فعالیت داشته اند: یکی به ساخت و تعمیر ساختمانهای خیریه و مصالح عمومی (مانند مدرسه ، حمام ) می پرداخته و دیگری عهده دار احداث بناهای متعلق به شاه بوده است . هزینة این دو سازمان از دو محل (بیت المال ، و خزانة شاهی ) تأمین می شد. اما استقلال این سازمانها همواره قابل تشخیص نیست ، مثلاً، مهندسانی که مسئول احداث عمارت و باغ برای تیمور بودند، برای تعمیر مساجد و خانقاههای شهرها و بنای رباطها و پل بستن بر روی نهرها نیز دستورهایی دریافت می کردند، اما روشن نیست که به کدام نهاد وابسته بوده اند (تیمور گورکان ، ص ١٧٨ـ٢١٢).

در دورة صفویه ، تعمیر عمارتها و باغهای شاهی اصفهان به عهدة وزیر دارالسلطنة اصفهان بود (نصیری ، ص ٤٨). در دورة گورکانیان هند (٩٣٢ـ١٢٧٥) نیز طراحی ساختمانهای سلطنتی را گروهی از مهندسان معمار به عهده داشتند که از «ناظر» دستور می گرفتند، و هزینة ساخت این بناها غالباً از خزانة سلطنتی تأمین می شد (کُخ ، ص ٩٦). در همین دوره از منصب دیگری با عنوان «شحنة العمارة » نیز نام برده شده است ؛
وی متصدی ساختن کاخها و سایر ابنیه بود (حسنی ، ص ٣٣٢). ظاهراً سازمان متصدی این قبیل کارها «دیوان العماره » نام داشت (همان ، ص ٣٤٠). با این حال ، گاه منابع به ساختمان سازی پادشاهان اشاره کرده اند بی آنکه از نهاد متصدی این وظایف سخن به میان آورند (خواندمیر، ص ٧٧ـ٨٧).

این نهاد که در دورة قاجاریه «بنّاخانه » نام گرفت ، از «بیوتات سلطنتی * » بود (مستوفی ، ج ١، ص ٤٠٧ـ ٤٠٨؛
اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧، ج ٣، ص ٢١١٥). بنّاخانه که گاه «ادارة بنائی دیوان اعلی » (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣، ص ٤٤) و گاه «معمارخانه » (همان ، ص ٣٩٦) خوانده می شد، در برخی موارد همراه با «فخّارخانه » به کار رفته است (همو، ١٣٦٣ـ١٣٦٧، ج ١، ص ٥٥٤، ج ٢، ص ١٢٨٩ـ١٢٩٠، ج ٣،ص ٢١١٥؛
همو ١٣٦٣، ص ٣٩٦). به نظر می رسد که وزارت فواید عامه متصدی ساختن ابنیه عمومی بوده و مصالح عمومی را بر عهده داشته است ، زیرا ایجاد راه آهن و احداث جاده ها و شاهراهها، پل و سد و احداث بناهای تازه و تعمیر بناهای قدیمی را این وزارت برعهده داشت (آدمیت ، ص ٢٠٩، پانویس ٢٨). و بناخانه سازمان مسئول احداث عمارتهای دلخواه شاه بود. آجر و گچ و آهک این بناها، به عنوان مالیات ، از عُشر محصول کوره پزخانه های تهران تأمین می شد. معمارباشی و معماران نیز مسئول نقشه کشی و کارفرمایی بودند و از دولت مواجب می گرفتند. اما مزد عمله و بنّا و سر عمله و نجار و هزینة یراق درها از خزانه پرداخت می شد. رئیس این سازمان ابتدا «بنّاباشی » نام داشت ، سپس به «وزیر ابنیه » یا «وزیر بنایی » تغییر عنوان داد (مستوفی ، همانجا؛
سپهر، ص ٢٥٢، ٣٢٠؛
صدیق الممالک ، ص ٣٤٢)؛
و نام «بنّاخانه » نیز به «وزارت بنایی » تغییر یافت ، و به صورت بخشی از وزارتخانه ها و ادارات دولتی در آمد (سپهر، ص ٤٥، ١٢٣؛
صدیق الممالک ، ص ٢١٧، ٣٢٥). این سازمان دارای مناصبی مانند مستوفی بنّاخانه یا مستوفیِ بنایی یا محاسب بنایی (سپهر، ص ١٩٠؛
صدیق الممالک ، ص ٢٥٩، ٢٧٥)، نایب اول وزارت بنایی (سپهر، ص ١٢٣)، معمارباشی ، معمار خاصه و مهندسان (اعتمادالسلطنه ، ١٣٥٧، ص ٢٤٢؛
همو، ١٣٦٣، ص ٤٥؛
مستوفی ، همانجا) بود که برخی از آنها مانند معمار و مهندس و بنا سابقه ای دیرینه دارند (برای آگاهی از ساخت و تعمیر عمارتها و متصدیان آنها رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣، ص ٨٢ـ١٢٥). پیش از دوران قاجار هزینة این کار غالباً بر دوش مالیات دهندگان بود و برای احداث ساختمانها از مردم بیگاری می گرفتند (بازورث ، ج ١، ص ١٤٠ـ١٤١)، اما گاه هزینة ساخت عمارتهای خاصه از خزانة مالیات و خزانة شاهی تأمین می شد. در دوران قاجار نیز گاه مالیاتهای فوق العاده و اقساط مالیاتی حاکمان به مصرف بنای این ساختمانها می رسید (مستوفی ، ج ١، ص ٣٩٤؛
«دستور شاه به علاءالدوله : تشکیل جلسة مسئولین تأسیسات عمارات دولتی و صدور احکام آنها و ارائه گزارش وصول مالیات از ولایات »، سند ش ٢٩٦٠٠٠١٦، ش فیش ٠٠٠١٠٠١٦، ش محل در آرشیو ١١٦آ١آر١؛
«دستور ناصرالدین شاه : تأمین تنخواه مورد نیاز جهت تعمیر عمارات سلطنتی ، معابر عمومی و باغات از اقساط امین السلطان »، سند ش ٢٩٦٠٠١٥٧١، ش فیش ٠٠٠٢٠٤٧٣، ش محل در آرشیو١٠٤آ٤آر١؛
«صورت مخارج پرداختی در عمارت سلطنتی دوشان تپه »، سند ش ٢٩٦٠٠٠١٧١٣، ش فیش ٠٠٠٢٠٦١٥، ش محل در آرشیو ٤٠٣آ٤آر١).

در قانون نامة عثمانی فصلی دربارة راهها و بناها (نظام الطرق و الابنیه ) آمده است که کارهای آنها را سازمانی به نام «ادارة الابنیة » یا «مجلس الابنیة » انجام می داد و در فصل دیگری به بناهایی اشاره شده که هزینة آنها از خزانة شاهی تأمین می شد ( الدستور ، ج ٢، ص ٧٤ـ ٧٨؛
٤٤١ـ٤٦٩).

منابع :
(١) علاوه بر اسناد مذکور در متن ، موجود در آرشیو سازمان اسناد ملی ایران ؛
(٢) فریدون آدمیت ، اندیشة ترقی و حکومت قانون : عصر سپهسالار ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ؛
(٤) همو، خلسه (خوابنامه ) ، چاپ محمود کتیرائی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٥) همو، المآثروالا´ثار، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) کلیفورد ادموند بازورث ، تاریخ غزنویان ، ترجمة حسن انوشه ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٧) تیمور گورکان ، تزوکات تیموری ، تحریر ابوطالب حسینی تربتی بفارسی ، آکسفورد١٧٧٣ ( افست تهران ١٣٤٢ ش ) ؛
(٨) عبدالحی حسنی ، الهند فی العهد الاسلامی ، حیدرآباد دکن ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٩) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، قانون همایونی (همایون نامه ) ، چاپ محمد هدایت حسین ، کلکته ١٣٥٩/١٩٤٠؛
(١٠) الدستور: ترجمه من اللغه الترکیة الی العربیة ، ترجمة نوفل افندی نعمة الله نوفل ، چاپ خلیل افندی خوری ، بیروت ١٣٠٣؛
(١١) عبدالحسین بن هدایت الله سپهر، مرآت الوقایع مظفری و، یادداشتهای ملک المورخین ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٢) محمدبن هندوشاه شمس منشی ، دستورالکاتب فی تعیین المراتب ، چاپ عبدالکریم علی اوغلی علیزاده ، مسکو ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١٣) ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ، منتخب التواریخ ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٤) احمدبن علی قلقشندی ، صبح الاعشی ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/١٩٦٣ ) ؛
(١٥) اِباکخ ، معماری هند در دورة گورکانیان ، ترجمة حسین سلطان زاده ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١٦) آدام متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری ، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٧) عبدالله مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه ، تهران ١٣٤١ـ١٣٤٣ ش ؛
(١٨) علی نقی نصیری ، القاب و مواجب دورة سلاطین صفویه ، چاپ یوسف رحیم لو، مشهد١٣٧٢ ش .

/ نادیا برگ نیسی /