جانور/ جانورشناسی (٣) ز) بندپایان‌. بنا به‌ گفته‌ ماكس‌ واكن‌ و كینزلباخ‌ (١٩٨٧) در ایران‌ دوازده‌ جنس‌ عقرب‌ از دو خانواده‌ وجود دارند. جنسهای‌ Androctonus ، Buthotus ، Compsobuthus ، Orthocirus ، و Scorpion در سراسر خاورمیانه‌ یافت‌ می‌شوند. Mesobuthus به‌طور عمده‌ در آسیای‌ مركزی‌ پراكنده‌ است‌. برخی‌ جنسهای‌ بومی‌ خانواده‌ Buthidae نیز در ایران‌ یافت‌ می‌شدند اما بررسی‌ آنها تا ١٣٦٦ ش‌/ ١٩٨٧ به‌ پایان‌ نرسیده‌ بود، و فقط‌ Kraepelinia و Liobuthus توصیف‌ شده‌ بودند. Hemiscopius در جنوب‌ ایران‌، شرق‌ و جنوب‌ عربستان‌، دماغه‌ افریقا و جزیره‌ سوكوترا یافت‌ می‌شود. مؤلفان‌ دریافتند كه‌ عقربهای‌ شمال‌ افریقا و خاورمیانه‌ تا رود سند از نظر خانواده‌ و جنس‌ تا حد زیادی‌ همگون‌ هستند؛ با این‌ حال‌ در جنوب‌، عموماً در طول‌ خطی‌ از داكار تا جیبوتی‌ در افریقا خط‌ تمایز واضحی‌ به‌چشم‌ می‌خورد. عقربها یك‌ ویژگی‌ اصلی‌ صحرایی‌ ـ سندی‌ دارند و در طول‌ مرز شمالی پراكندگی‌شان‌ از ویژگیهای‌ مدیترانه‌ای‌ ـ اروپایی‌ تأثیر پذیرفته‌اند؛ در شمال‌شرقی‌ گونه‌های‌ Mesobuthus متعلق‌ به‌ آسیای‌ مركزی‌، جانوران‌ اولیه‌ سندی‌ ـ صحرایی‌ را تحت‌الشعاع‌ قرار می‌دهد. تفاوتهای‌ اقلیمی‌ و تقسیم‌بندی‌ گسترده‌ به‌زیرگونه‌ها تا حدودی‌ ناشی‌از خشكی‌ بی‌وقفه‌ فزاینده‌ خاورمیانه‌ و در نتیجه‌ انزوای‌ جمعیتها ( ی‌ جانوری‌ ) است‌، ولی‌ الگوی‌ پراكنش‌ جنسها بی‌تردید ناشی‌ از عوامل‌ دیرین‌ جغرافیایی‌ است‌.

ح‌) حشرات‌. مروری‌ كوتاه‌ بر گروه‌ كوچك‌ مگسان‌ گردن‌ماری‌ ( Raphidioptera ؛ اچ‌. آسپوك‌ ، ١٩٨٧) نشان‌ می‌دهد كه‌ تنها چهارگونه‌ از این‌ حشره‌ در ایران‌ وجود دارد كه‌ دوگونه‌ آن‌ بومی‌اند. از آنجا كه‌ آنها منحصراً درختی‌اند، تنها در مناطق‌ جنگلی‌ البرز یافت‌ می‌شوند. Raphidioptera ی‌ خاورمیانه‌ از نظر جنس‌ با جنسهای‌ جنوب‌شرقی‌ اروپا خویشاوندند، درحالی‌ كه‌ جنسهای‌ افغانستان‌ با جنسهای‌ آسیای‌ مركزی‌ خویشاوندی‌ دارند. راسته‌ به‌طور كلی‌، از نظر پراكنش‌ تقریباً منحصراً هام‌شمالگانی‌ است‌. ١٠٨گونه‌ تاربالیان‌ (Trichoptera) در ایران‌ وجود دارد كه‌ بنا به‌ نظر مالیكی‌ (١٩٨٧) خویشاوندی‌ آشكاری‌ با گونه‌های‌ اروپایی‌ دارند، در حالی‌ كه‌ شصت‌ گونه‌ افغانستان‌ با گونه‌های‌ شبه‌قاره‌ هند خویشاوندند. تاربالیان‌ هر دو كشور در برخی‌ گونه‌ها با آسیای‌ مركزی‌ اشتراك‌ دارند.

لارسن‌ (١٩٨٧) در تحلیل‌ جغرافیای‌ زیستی‌ پروانه‌های‌ عربستان‌ و خاورمیانه‌ تنها پروانه‌های‌ جنوب‌ ایران‌ (فارس‌، بوشهر، و بلوچستان‌) را مورد توجه‌ قرار داده‌ است‌. تنها در این‌ منطقه‌ ١١٣ گونه‌ وجود دارد كه‌ نسبت‌ ٨٩ گونه‌ (٧٩%) دیرین‌ شمالگانی‌ است‌، گرچه‌ بسیاری‌ از آنها به‌ ارتفاعات‌ بالاتر مجموعه‌ زاگرس‌ منحصرند؛ تنها سه‌گونه‌ افریقایی‌ ـ گرمسیری‌اند. این‌ وضع‌ در عمان‌ در دیگر سوی‌ خلیج‌فارس‌، دقیقاً معكوس‌ می‌شود. در آنجا ٣٠% پروانه‌ها افریقایی‌ ـ گرمسیری‌، و تنها ١٥% دیرین‌ شمالگانی‌اند. چهارگونه‌ ایرانی‌، شرقی‌اند، نُه‌ گونه‌ بیابان‌زی‌ ، و هفت‌گونه‌ دیرین‌ ـ گرمسیری‌ اند.

نومان‌ الگوهای‌ پراكنش‌ جنسی‌ منفرد از بید روزگرد، Zygaena ، را در خاورمیانه‌ و نزدیك‌ بررسی‌ كرد. این‌ جنس‌ بزرگ‌ دیرین‌ شمالگانی‌ در این‌ منطقه‌ در پنجاه‌ گونه‌ نمود یافته‌ و ازاین‌رو برای‌ بررسی‌ پراكنش‌ مناسب‌ است‌. تاریخ‌ حیات‌ گونه‌ها به‌ پراكندگی‌ گیاهانی‌ بستگی‌ دارد كه‌ كرمینه‌ها از آنها تغذیه‌ می‌كنند و روابط‌ بوم‌شناختی‌شان‌ را به‌ سه‌ نوع‌ مهم‌ می‌توان‌ تقسیم‌ كرد: درختی‌، بیابان‌زی‌، و كوهی‌. نمونه‌هایی‌ از هریك‌ را می‌توان‌ در ایران‌ یافت‌: گونه‌های‌ درختی‌ در البرز و زاگرس‌، بیابان‌زی‌ در مناطق‌ استپی آرتمیزیا ـ گونی‌ ، و كوهی‌ در ارتفاعات‌ خشك‌ كوههای‌ البرز و شمال‌غربی‌ زاگرس‌.

ط‌) مناطق‌ جانوری‌. اندرسون‌ (١٩٦٨) سیزده‌ منطقه‌ جانوری‌ را در ایران‌، بر اساس‌ جغرافیای‌ طبیعی‌، آب‌ و هوا، و پراكنش‌ سوسمارها ترسیم‌ كرده‌ است‌. این‌ طرح‌ را به‌طور كلی‌ به‌ همه‌ جانوران‌ می‌توان‌ تعمیم‌ داد، گرچه‌ مؤلفان‌ دیگر ممكن‌ است‌ مناطق‌ را بسته‌ به‌ پراكندگی‌ دیگر گروهها، به‌ گونه‌ای‌ متفاوت‌ طبقه‌بندی‌ كنند. برای‌ مثال‌ پراكنش‌ ماهیها و دیگر جانداران‌ آبهای‌ شیرین‌، بیشتر بنا به‌ نظامهای‌ آبریز ترسیم‌ می‌شود، در حالی‌كه‌ حیوانات‌ دارای‌ آزادی‌ حركت‌ بیشتر (به‌خصوص‌ پرندگان‌ غیرگنجشك‌)، برخی‌ حشرات‌ بالدار، و بسیاری‌ از پستانداران‌ به‌ لحاظ‌ موقعیت‌ طبیعی‌ نسبت‌ به‌ خزندگان‌، دوزیستان‌، ماهیها، نرم‌تنان‌ خاك‌زی‌ و بندپایان‌ محدودیت‌ كمتری‌ دارند.

فلات‌ مركزی‌. حوضه‌ آبریز داخلی‌ این‌ فلات‌ كاملاً درون‌ مرزهای‌ ایران‌ و در محاصره‌ كوهها قرار دارد. گرچه‌ برخی‌ گونه‌ها كمابیش‌ در سراسر این‌منطقه‌ داخلی‌ حركت‌می‌كنند، دیگر گونه‌ها به‌ زیستگاههای‌ خاصی‌، از قبیل‌ شیب‌ كوهها، دشتهای‌ شنی‌، دشتها و شیبهای‌ ماسه‌ای‌، و گودالهای‌ نمك‌ منحصرند یا با انواع‌ خاصی‌ از پوشش‌ یا گونه‌های‌ گیاهی‌ مرتبط‌اند.

حوضه‌ آبریز ارومیه‌. جانوران‌ كوهستانی‌ آن‌ منطقه‌ فلات‌ایران‌ كه‌ دریاچه‌ ارومیه‌ آن‌ را زهكشی‌ می‌كند، با جانوران‌ شرق‌ مدیترانه‌، ماورای‌ قفقاز، و آناطولی‌ شباهت‌ دارند. دیگر گونه‌ها عموماً جانوران‌ این‌ فلات‌اند، اما از لحاظ‌ گونه‌ها و زیرگونه‌ها متمایزند.

حوضه‌ آبریز سیستان‌. با منظور كردن‌ این‌ بخش‌ از حوضه‌ آبریز هلمند در درون‌ مرزهای‌ ایران‌، گونه‌هایی‌ به‌ جانوران‌ كشور افزوده‌ می‌شود. جانوران‌ این‌ حوضه‌ به‌طور عمده‌ به‌ جانوران‌ فلات‌ ایران‌ شباهت‌ دارند، هرچند كه‌ برخی‌ گونه‌ها با گونه‌های‌ بیابانهای‌ شرقی‌ و منطقه‌ آرال‌ ـ خزر مشترك‌ هستند. اندرسون‌ (١٩٦٨) دریافت‌ كه‌ اكثر گونه‌های‌ سوسمارها به‌ دو گروه‌ پایه‌ تعلق‌ دارند، كه‌ گستره‌ پراكندگیشان‌ تمام‌ فلات‌ ایران‌ است‌ كه‌ اساساً در ارتفاعات‌ یافت‌ می‌شوند، و گونه‌ای‌ بومی‌، سازگار با شن‌ هلمند، كه‌ شباهتهایی‌ با انواع‌ موجود در فلات‌ دارد.

منطقه‌ خزری‌. این‌ منطقه‌ شیبهای‌ شمالی‌ البرز، خصوصاً ارتفاعات‌ پست‌ترِ پوشیده‌ در جنگلهای‌ جنوب‌ خزر (هیركانیا)، و منطقه‌ باریك‌ ساحلی‌ را در بر می‌گیرد. جانوران‌ این‌ منطقه‌ با جانوران‌ اروپای‌ مدیترانه‌ای‌ و ماورای‌ قفقاز خویشاوندند، و معدودی‌ عناصر آرال‌ ـ خزری‌ در امتداد ساحل‌ غربی‌ شمال‌ رود ارس‌ یافت‌ می‌شود. خویشاوندی‌ با جانوران‌ آرال‌ ـ خزر در اطراف‌ گرگان‌ و سفیددژ وجود دارد.

دشت‌ خوزستان‌ و ساحل‌ خلیج‌فارس‌. جانوران‌ این‌ منطقه‌، كه‌ به‌ لحاظ‌ جغرافیایی‌ امتداد دشت‌ بین‌النهرین‌ است‌، با جانوران‌ زمینهای‌ پست‌ عراق‌ و شمال‌ عربستان‌ خویشاوندی‌ نزدیك‌ دارند. با این‌ حال‌ به‌ نظر می‌رسد كه‌ حوضه‌ دجله‌ به‌ عنوان‌ مانعی‌ برای‌ برخی‌ آرایه‌ها عمل‌ كرده‌ است‌. جانوران‌ به‌طور یكنواخت‌ پراكنده‌ نشده‌اند، برخی‌ از گونه‌ها فقط‌ در دشتهای‌ مرطوب‌تر ساحلی‌ دیده‌ می‌شوند. گونه‌های‌ این‌ منطقه‌ را، به‌ استثنای‌ معدودی‌، می‌توان‌ صحرایی‌ ـ سندی‌ نامید.

بلوچستان‌ و ساحل‌ مكران‌. در جانوران‌این‌ منطقه‌ دو عنصر اصلی‌ وجود دارد، عنصری‌ ایرانی‌ متشكل‌ از گونه‌های‌ گسترده‌ فلات‌، كه‌ بسیاری‌ از آنها در اصل‌ به‌ زمینهای‌ ناهموار و چین‌خورده‌ بلوچستان‌ منحصر می‌شوند؛ و عنصری‌ صحرایی‌ ـ سندی‌ كه‌ به‌طور عمده‌ به‌ منطقه‌ ساحلی‌ منحصر می‌شود. غربی‌ترین‌ حدود برای‌ بسیاری‌ از گونه‌های‌ دسته‌ اخیر، بندر لنگه‌ است‌. در ایران‌، اساساً در بلوچستان‌ و مكران‌ است‌ كه‌ معدودی‌ عناصر شرقی‌، گونه‌های‌ گسترده‌ با مقاومت‌ بوم‌شناختی‌ وسیع‌، وجود دارند. گودال‌ بزرگ‌ جازموریان‌، یك‌ حوضه‌ آبریز پست‌ داخلی‌، در محاصره‌ كوههاست‌ و زمین‌ آن‌ دارای‌ رسوبهای‌ گسترده‌ ماسه‌ بادرُفتی‌ است‌. جانوران‌ این‌ منطقه‌ به‌طور كامل‌ شناخته‌ نشده‌اند، اما برخی‌ گونه‌های‌ بومی‌ در آنجا یافت‌ می‌شوند.

تركمن‌ صحرا. بخشهای‌ كوچكی‌ از این‌ دشتهای‌ پست‌ در گوشه‌ شمال‌شرقی‌ایران‌، در سه‌گوش‌ باریكی‌ در شرق‌ خزر، میان‌ ساحل‌ و كوهها واقع‌ است‌. اندرسن‌ دریافت‌ كه‌ كمتر از نیمی‌ از سوسمارهارا می‌توان‌واقعاً آرالی‌ ـ خزری‌ شمرد و بقیه‌، گونه‌هایی‌ از فلات‌ ایران‌ یا در اصل‌ منحصر به‌ شیب‌ كوهها هستند.

دشت‌ مغان‌. بخشی‌ از این‌ منطقه‌ كه‌ رود ارس‌ آن‌ را زهكشی‌ می‌كند، در شمالی‌ترین‌ بخش‌ آذربایجان‌ ایران‌ واقع‌ شده‌ است‌، و در آن‌ گونه‌هایی‌ خویشاوند با گونه‌های‌ مدیترانه‌ای‌ و قفقاز و نیز با گونه‌های‌ فلات‌ ایران‌ یافت‌ می‌شوند.

زاگرس‌. این‌ رشته‌كوه‌ طویل‌ هم‌ مانعی‌ میان‌ فلات‌ ایران‌ و زمینهای‌ پست‌ بین‌النهرین‌ است‌ و هم‌ دالانی‌ برای‌ پراكنش‌ عناصر جانوری‌ شمال‌ به‌ سوی‌ جنوب‌. متأسفانه‌، با وجود اینكه‌ محدوده‌ جنوبی‌ بسیاری‌ از گونه‌های‌ شمالی‌ مشخص‌ است‌ اطلاعات‌ جانورشناختی‌ موجود بسیار كلی‌ است‌. تعدادی‌ از گونه‌ها نیز بومی‌ این‌ كوهها هستند. شناخته‌شده‌ترین‌ گونه‌ها، گونه‌های‌ گردنه‌های‌ كم‌ارتفاع‌ هستند، گونه‌هایی‌ كه‌ به‌طور گسترده در آسیای‌ جنوب‌غربی‌ به‌سر می‌برند و به‌طور گسترده‌ در ارتفاعات‌ مختلف‌ در زمینهای‌ پست‌ و كوهستانها پراكنده‌اند.

دامنه‌های‌ غربی‌ زاگرس‌. این‌ منطقه‌ نیز مورد بررسی‌ نسبتاً اندكی‌ قرار گرفته‌ است‌. گونه‌های‌ این‌ منطقه‌ گرچه‌ با گونه‌های‌ خود زاگرس‌ و زمینهای‌ پست‌ بین‌النهرین‌ اشتراكاتی‌ دارند، ولی‌ گونه‌های‌ بومی‌ در این‌ منطقه‌ وجود دارند كه‌ بدان‌ ویژگی‌ منحصر به‌ فرد می‌دهند. برخی‌ گونه‌ها با گونه‌های‌ ارتفاعات‌ عربستان‌، و برخی‌ دیگر با گونه‌های‌ بلوچستان‌ و سند نزدیك‌ترین‌ خویشاوندی‌ را دارند. اندرسن‌ دریافت‌ كه‌ در میان‌ سوسمارها، گونه‌های‌ ایرانی‌ خالص‌ وجود ندارند، و از این‌ نظر این‌ منطقه‌ با بلوچستان‌، كه‌ گونه‌های‌ صرفاً ایرانی‌ عنصر مهمی‌ در آن‌ هستند، تفاوت‌ بسیار دارد.

البرز. جانوران‌ این‌ حوزه‌ از دو بخش‌ كاملاً مشخص‌ تشكیل‌ شده‌ است‌: جانوران‌ دامنه‌های‌ خشك‌ جنوبی‌ (كه‌ در مبحث‌ فلات‌ مركزی‌ ذكر شد) و جانوران‌ دامنه‌های‌ شمالی‌ بسیار مرطوب‌تر جنگلی‌ (مذكور در مبحث‌ منطقه‌ خزری‌). گونه‌های‌ اندك‌شماری‌ بین‌ هر دو منطقه‌ رفت‌ و آمد می‌كنند و معدودی‌ در امتداد قله‌های‌ كوتاه‌تر به‌ سر می‌برند. به‌علاوه‌ معدودی‌ آرایه‌های‌ بومی‌ از این‌ كوهها وصف‌ شده‌ است‌.

كُپِت‌داغ‌. جانوران‌ چین‌خوردگیهای‌ كوهستانی‌ خشك‌تر، در امتداد مرز ایران‌ و تركمنستان‌ در شرق‌ البرز، در سمت‌ ایران‌ اصلاً مطالعه‌ نشده‌ است‌. یكی‌ از دلایل‌ این‌ امر آن‌ است‌ كه‌ جاده‌هایی‌ كه‌ از مرز عبور می‌كنند از غرب‌ و شرق‌ كوهها می‌گذرند. دره‌ نسبتاً پست‌ اترك‌ دو چین‌خوردگی‌ عمده‌ كوهها را تقسیم‌ می‌كند و جانورشناسان‌ به‌ندرت‌ به‌ آنجا سفر كرده‌اند. در این‌ منطقه‌ چندین‌ آرایه‌ بومی‌ یافت‌ می‌شود.

جزایر خلیج‌فارس‌. اطلاع‌ از جانوران‌ این‌ جزایر، كه‌ بیشتر آنها نزدیك‌ به‌ ساحل‌ ایران‌ قرار دارند، ناقص‌ است‌، اما به‌ نظر می‌رسد كه‌ نشان‌دهنده‌ گروه‌ صحرایی‌ ـ سندی‌ باشد.

انواع‌ زیستگاهها. اندرسون‌ (١٩٦٨) در تحلیل‌ سوسمارها بر اهمیت‌ جولانگاه‌ برای‌ وجود گونه‌های‌ خاص‌ تأكید كرده‌ است‌؛ او همچنین‌ رابطه‌ میان‌ انواع‌ اقلیم‌ و پراكنش‌ سوسمارها را مورد توجه‌ قرار داد. هرینگتن‌ (١٩٧٧) كتاب‌ > راهنمای‌ پستانداران ایران‌ < را بر پایه‌ ٣١ گونه‌ زیستگاه‌ تنظیم‌ كرد. اگرچه‌ طرح‌ هرینگتن‌ در طبقه‌بندی‌ تنوع‌ قابل‌توجه‌ شرایط‌ بوم‌شناختی‌ ایران‌ مفید است‌، بیشتر پستاندارانی‌ كه‌ به‌ عنوان‌ نمونه‌ ذكر شده‌اند، مقاومت‌ بوم‌شناختی‌ بسیار بیشتری‌دارند و در زیستگاههای‌بسیار متنوعی‌ یافت‌ می‌شوند. به‌علاوه‌، تصاویر او و نوشته‌های‌ مربوطه‌ تركیبی‌ از انواع‌ زیستگاهها و مناطق‌ جغرافیایی‌ كلی‌تر شامل‌ چندین‌ زیستگاه‌ را نشان‌ می‌دهند. لی‌، در بررسی‌ پستانداران‌، مناطق‌ جغرافیایی‌ مورد تحقیق‌ از سوی‌ گروه‌ اكتشافی‌ استریت‌ در ١٣٤١ـ١٣٤٢ ش‌/١٩٦٢ـ١٩٦٣ را توصیف‌، و نسبت‌ به‌ هرینگتن‌ انواع‌ زیستگاهها را دقیق‌تر وصف‌ كرده‌ است‌.

اسكات‌ ( رجوع كنید به د. ایرانیكا ، ذیل‌ "Birds in Iran" ) هشت‌ نوع‌ زیستگاه‌ مهم‌ را برای‌ پرندگان‌ در ایران‌ مشخص‌ كرد: بیابانی‌ و نیمه‌بیابانی‌، استپهای‌ نیمه‌خشك‌ حاشیه‌ كویر و تپه‌ها، كوههای‌ مرتفع‌، جنگلها و بیشه‌زارها، زمینهای‌ پست‌ و گرم‌ جنوب‌، نواحی‌ بارانی‌، زیستگاههای‌ سواحل‌ خلیج‌ فارس‌ و مكران‌، و جزایر دور از ساحل‌.

منابع‌:
(١) درك‌ ا. اسكات‌، حسین‌ مروج‌ همدانی‌، و علی‌ ادهمی‌ میرحسینی‌، پرندگان‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٥٤ ش‌؛
(٢) استیون‌ اندرسون‌، كلید شناسایی‌ مارمولكهای‌ ایران‌ ، ترجمه‌ ی‌. سیرانی‌، تهران‌ ١٣٥٦ ش‌؛
(٣) سایمون‌ جرویس‌ رید، فهرست‌ پیشنهادی‌ اسامی‌ پرندگان‌ ایران‌ ، تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، ١٣٣٧ ش‌؛
(٤) محمود لطیفی‌، مارهای‌ ایران‌ ، تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛

(٥) M.Abai,"List of Cerambycidae family in Iran", Entomologie et phytopathologie appliquإes (Tehran) ٢٨, ١٩٦٩, ٤٧-٥٤;
(٦) B.E. Allus, A bibliography on the vertebrate fauna of Iraq and neighbouring countries , Baghdad ١٩٥٤-١٩٥٥;
(٧) S.C. Anderson, "Amphibians and reptiles from Iran", in Proceedings of the California Academy of Sciences , ser. ٤, ٣١ (١٢), ١٩٦٣, ٤١٧-٤٩٨;
idem, "Zoogeographic analysis of

(٨) the lizard fauna of Iran", in The Cambridge history of Iran , vol. ١, ed. W.B. Fisher, Cambridge ١٩٦٨, ٣٠٥-٣٧١;
(٩) idem, "Preliminary key to the turtles, lizards and amphisbaenians of Iran", Fieldiana. zoology , ٦٥ (١٩٧٤), ٢٧-٤٤;
(١٠) idem, "Synopsis of the turtles, crocodiles, and amphisbaenians of Iran", in Proceedings of the California Academy of Sciences , ser, ٤, ٤١ (٢٢), ١٩٧٩, ٥٠١-٥٢٨;

(١١) N. Annandale, ed., Report on the aquatic fauna of Seistan , Calcutta ١٩١٩-١٩٢١;
(١٢) N. Annadale and S.L.

(١٣) Hora, "The fishes of Seistan", in ibid, ١٥١-١٩١;
C. Arambourg, "Sur des poissons fossiles de Perse", in

(١٤) Comptes rendus hebdomadaires des sإances de l , Acadإmie des sciences , ٢٠٩ (٢٤), ١٩٣٩, ٨٩٨-٨٩٩;
(١٥) idem, "Les poissons oligocهnes de l , Iran", Notes et mإmoires sur le Moyen-Orient , ٨ (١٩٦٧), ٩-٢٤٧;
(١٦) C. Arambourg and U. Aspخck, "Untersuchungen دber die Raphidiopteran- Fauna des Iran", Zeitschrift der Arbeitsgemeinschaft عsterreichischer Entomologen , ٢٢ (١٩٧٠), ٨٩-٩٥;
(١٧) N.B. Armentrout, "The fishes of Iran: a preliminary checklist", (manuscript) Bandar Enzeli, ١٩٦٩;
(١٨) idem, "The freshwater fishes of Iran", Ph.D. diss., Oregon State University, Corvallis, ١٩٨٠;
H. Aspخck, "The Raphidioptera of the world. a review of present knowledge", in J. Gepp,

(١٩) H. Aspخck, and H. Hخlzel, eds., Recent research in neuropterology. Proceedings of the ٢nd International Symposium on Neuropterology, Hamburg... , Graz ١٩٨٦, ١٥-٢٩;
(٢٠) idem, "The Raphidioptera of the Middle East: a review (Insecta: Neuropteroidea)", in F.Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelback, eds., Proceedings of the Symposium on the Fauna and Zoogeography of the Middle East , Wiesbaden ١٩٨٧, ٢٨;
(٢١) U. Aspخck, "Die Raphidiopteran der Erde: Eine zoogeographische Analyse (Insecta: Neuropteroidea), " Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft fدr allgemeine und angewandte Entomologie , ٣ (١٩٨١), ١٧١-١٧٣;
(٢٢) idem, "The Berothidae (Neuropteroidea: Planipennia) of the Middle East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٦٠-١٧٣;
(٢٣) I. Baran, B. Coad, and M. Kuru, Zoologische Bibliographie der Tدrkei: Pisces, Amphibia, Reptilia , Heidelberg ١٩٨٦;
(٢٤) J.Baraud,"Contribution ب la faune de l , Iran ١٠. Colإoptهres Scarabaeoidea", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n. s. ٤(١٩٦٦), ٩١٥-٩٢٥;
(٢٥) K. H. Batanouny, Natural history of Saudi Arabia: a bibliography , I, Jidda ١٩٧٨;
(٢٦) G. Ya. Be §-Bienko and L. L. Mishchenko, Saranchevye fauny SSSR i sopredel , nykh stran , Moscow ١٩٥١;
(٢٧) ed. and tr. as Locusts and Grasshoppers of the USSR and adjacent countries , Jerusalem ١٩٦٣- ١٩٦٤;
D. Benyamini, "The zoogeography of the Butterflies (Lepidoptera, Rhopalocera) of Israel and Nearby

(٢٨) areas", in Y. Yom-Tov and E. Tchernov, eds., The zoogeography of Israel: the distribution and Abundance at a zoogeographical crossroad , Dordrecht ١٩٨٨, ٣٠٩-٣٢٤;
(٢٩) L. S. Berg, "Presnovodnye ryby Irana i sopredelnychstran, "Trudy Zoologicheskogo Instituta Akademii Nauk SSSR (Leningrad) ٨ (١٩٤٩), ٧٨٢-٨٥٨;
(٣٠) tr.as Freshwater fishes of the USSR and adjacent countries , Jerusalem ١٩٤٨-١٩٤٩;
(٣١) W. T. Blanford, Eastern Persia: an account of the Journeys of the Persian Boundary Commission, ١٨٧٠-٧١- ٧٢, II: The zoology and geology , London ١٨٧٦;
(٣٢) P. Bonadona, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٨. Colإoptهres Anthicidae", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s., ٦(١٩٧٠), ٣٧٩-٣٨٣;
(٣٣) R. Bott, "Potamidae (Crustacea, Decapoda) aus Afghanistan, west Asien und dem Mittelmeerraum (Eine Revision der Untergattung Potamon spp.)", Videnskabelige Meddelelser fra Dansk Naturhistorisk Forening , ١٣٠ (١٩٦٧), ٧-٤٣;
(٣٤) R. O. Brinkhurst and B. G. M. Jamieson, Aquatic Oligochaeta of the world , Edinburgh ١٩٧١;
(٣٥) R. L. Burgess, A. Mokhtarzadeh, and L. Cornwallis, A preliminary bibliography of the natural history of Iran , Pahlavi University College of Arts and Sciences, Science Bulletin, ١, ١٩٦٦;
(٣٦) W.Bدttiker, "Zoological survey of Saudi Arabia", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٢٩-٤٠;
(٣٧) W. bدttiker, W. Wittmer, and F. Krupp, eds., Fauna of Saudi Arabia , Basel ١٩٧٩- ;
(٣٨) L. Cernosvitov, "Oligochaeta from various parts of the world: Iran, Egypt, Palestine, Turkestan", in Proceedings of the Zoological Society , ser, B/٣ (٣-٤), ١٩٤٢, ١٩٧-٢٣٦;
(٣٩) B. W. Coad, "A provisional annotated check-list of the freshwater fishes of Iran", Journal of the Bombay Natural History Society , ٧٦ (١٩٧٩), ٨٦-١٠٥;
(٤٠) idem, "Environmental change and its impact on the freshwater fishes of Iran", Biological conservation (Barking, U.K.) ١٩/١ (١٩٨٠), ٥١-٨٠;
(٤١) idem, "Zoogeography of the freshwater fishes of Iran", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٢١٣-٢٢٨;
(٤٢) S. Cramp and K. E. L. Simmons, eds., The birds of the western Palearctic , Oxford ١٩٧٧-١٩٨٠;
(٤٣) G. B. Corbet, The mammals of the Palaearctic region: a taxonomic review , London ١٩٧٨, suppl., London ١٩٨٤;
(٤٤) J. W. N. Cumming, "Birds of Seistan, being a list of birds shot or seen in Seistan by members of the Seistan Arbitration Mission ١٩٠٤-١٩٠٥", Journal of the Bombay Natural History Society, ١٦ (١٩٠٥), ٦٨-٦٩٩;
(٤٥) R. Damoiseau, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٣. Colإoptهres Bostrychidae", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s.٥ (١٩٦٩), ١٤٣-١٤٤;
(٤٦) A. F. De Blase, The bats of Iran: systematics, distribution, ecology , Fieldiana: Zoology, n.s. ٤, Chicago ١٩٨٠;
(٤٧) F. De Filippi, Note di un viaggio in Persia nel ١٨٦٢, Milan ١٨٦٥;
(٤٨) J.Delهve, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٩. Colإoptهres Dryopoidea", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٦(١٩٧٠), ٧٠١-٧٠٣;
(٤٩) P. Dispons and A. Villiers, "Contributions ب la faune de l , Iran ٢: Hإmiptهres Reduviidae", Annales de la Sociإtإ entomologique , n.s. ٣(١٩٦٧), ١٠٦٧-١٠٨٥;
(٥٠) J. A. Douglas, Contributions to Persian paleontology , London ١٩٢٧-١٩٢٩;
(٥١) W. Eckweiler and P. Hofmann, "Checklist of Iranian butterflies", Nachrichten des entomologischen Vereins Apollo , suppl. ١(١٩٨٠), ١-٢٨;
(٥٢) C. E. von Eichwald, Reise auf dem Caspischen Meere und in den Caucasus, unternommen in den Jahren ١٨٢٥-١٨٢٦ , Stuttgart ١٨٣٤-١٨٣٧;
(٥٣) idem, Fauna Caspio-Caucasica , St. Petersburg ١٨٤١;
J. Eiselt and

(٥٤) J. F. Schmidtler, "Froschlurche aus dem Iran unter Berدcksichtungen ausseriranischer Populations-gruppen", Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien , ٨٢ (١٩٧٣), ٣٨٧-٤٢٢;
(٥٥) EIr , s.vv. "A ¦hu ¦. I: the gazelle in Iran to day" (by B. P. O , Regan), "Amphibians" (by S. C. Anderson), "Birds in Iran" (by Derek A. Scott), "Chinkara" (by Khushal Habibi);
(٥٦) C. ـrard and R. D. Etchإcopar, Contribution ب l , إtude des oiseaux d , Iran. Rإsultats de la mission Etchإcopar ١٩٦٧ , Mإmoires du Musإum national d , histoire naturelle, n.s. A٦٦, ١٩٧٠;
(٥٧) H. Field et al ., Bibliography on southwestern Asia , Coral Gables, Fla. ١٩٥٣- ١٩٦٢, suppls., Coral Gables, Fla., ١٩٦٨-١٩٧٢;
(٥٨) L. Fishelson, "Biogeography and ecology of the Acridofauna of Israel and neighboring countries (Acridoidea, Orthoptera)", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٢٤-١٤٧;
(٥٩) S. G. Gmelin, Reisedurch Russland zur Untersuchung der drei Natur- Reiche , III: Reise durch das nخrdliche Persien in den Jahren ١٧٧٠, ١٧٧١ bis April ١٧٧٢ , St. Petersburg, ١٧٧٤, IV: Reise von Astrachan: ungleichen zweite Persiche Reise in den Jahren ١٧٧٢ und ١٧٧٣, bis im Frدhling ١٧٧٤, Nebst den Leben des Verfassers , ed. P. S. Pallas, St. Petersburg ١٧٨٤;
(٦٠) F. A. Harrington, Jr., A guide to the mammals of Iran , Tehran ١٩٧٧;
(٦١) C. J. O. Harrison, An atlas of the birds of the western Palearctic , Princeton, N.J., ١٩٨٢;
(٦٢) H. Heinzel, R. Fitter, and J. Parslow, The birds of Britain and Europe with North Africa and the Middle East , London ١٩٧٢;
(٦٣) A. Hoffman, "Contributions ب la faune de l , Iran. ٦. Colإoptهres Curculionidae et Bruchidae", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ١٤٥-١٥٤;
(٦٤) P. A. D. Hollom et al., Birds of the Middle East and North Africa , Vermillion, S.D. (١٩٨٨);
F. Huإ and R. D. Etchإcopar, Les oiseaux du Proche

(٦٥) et du Moyen Orient , Paris ١٩٧٠;
(٦٦) D. Jay, Annotated bibliography on locusts in southwestern Asia , ed. H. Field, Chicago ١٩٧٠;
(٦٧) S. H. Jervis Read, "Ornithology", in Camb. Hist. Iran , ibid, ١٩٦٨, vol.١, ٣٧٢-٣٩٢;
(٦٨) Z. Kaszab, "Contribution ب la faune de l , Iran ٨. Colإoptهres Meloidae", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ٧٤٩-٧٧٦;
(٦٩) P.L.Kramp, "Medusae of the Iranian Gulf", Videnskabelige Meddelelser fra Dansk Naturhistorisk Forening i Kjobenhavn , ١١٨ (١٩٥٦), ٢٣٥- ٢٤٢;
(٧٠) F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., Proceedings of the Symposium on the Fauna and Zoogeography of the Middle East , TAVO Beihefte A٢٨, Wiesbaden ١٩٨٧;
(٧١) H. Kumerloeve, "Die Sجugetiere (Mammalia) der Tدrkei. Die Sجugetiere (Mammalia) Syriens und des Libanon", Verخffentlichungen der Zoologishen Staatssammlung Mدnchen , ١٨(١٩٧٥), ٦٩-٢٢٥;
(٧٢) T.B.Larsen, "Biogeographical aspects of Middle Eastern and Arabian butterflies", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds, ibid, ١٩٨٧, ١٧٨-١٩٩;
(٧٣) P. Lastovka and L. Matile, "Contribution la faune de l Iran ١٦. Diptهres Mycetophilidae des Provinces Caspiennes ٢. Genre Mycetophila", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٥(١٩٦٨), ٦٨١-٦٨٦;
(٧٤) D. M. Lay, A study of the mammals of Iran , Fieldiana: zoology ٥٤, Chicago ١٩٦٧;
(٧٥) A.E. Leviton et al ., Handbook to Middle East amphibians and reptiles , Oxford ١٩٩٢;
(٧٦) H. Malicky, "Die Kخcherfliegen (Trichoptera) des Iran und Afghanistans", Zeitschrift der Arbeits gemeinschaft عsterreichischer Entomologen , ٣٨ (١٩٨٦), ١-١٦;
(٧٧) idem, "A survey of the caddisflies (Insecta: Trichoptera) of the Middle East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١٧٤-١٧٧;
(٧٨) Z. Matic, "Contributo alla conoscenza dei Lithobiidae dell , Iran (Chilopoda, Lithobiomorpha)", Fragmenta Entomologica , ٦ (١٩٦٨), ٨٧-١١٤;
(٧٩) L. Matile, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٤: Diptهres Mycetophilidae des provinces caspiennes", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٥(١٩٦٩), ٢٣٩-٢٥٠;
(٨٠) E. Mإnإtriإs, Catalogue raisonnإ des objets de zoologie recueillis dans un voyage au Caucase et jusqu , aux frontiهres actuelles de la Perse , St. Petersburg ١٨٣٢;
(٨١) A. Mesghali, "Phlebotominae (Diptera) of Iran ٣: Studies on sandflies in the areas of Bandar Abbas and Jask (littoral areas of Hormuz Strait and sea of Oman)", Bulletin de la Sociإtإ pathologie exotique , ٥٨ (١٩٦٥), ٢٣٩-٢٧٦;
٨٢- X.de Misonne, Analyse zoogإographique des mammifهres de l , Iran , Mإmoires de l , Institut royal des sciences naturelles de Belgique ٥٩, ١٩٥٩, ١-١٥٧;
(٨٣) idem, "Mammals", in Camb. Hist. Iran , ibid, ١٩٦٨, vol.١, ٢٩٤-٣٠٤;
(٨٤) Z. Moubayed, N. Giani, and E. Martinez- Ansemil, "Distribution of aquatic Oligochaeta and Aphanoneura in the Near East", in F.Krupp, W.Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٨٠-٩٠;
(٨٥) C. M. Naumann, "Distribution patterns of Zyaena moths in the Near and Middle East (Insecta: Lepidoptera, Zygaenidae), in ibid, ٢٠٠-٢١٢;
(٨٦) S. Navai, "Ceratopogonidae (Diptera) of Iran V. Culicoides from Mazanderan", Mosquito news (New Brunswick, N. J.), ٣٠/١ (١٩٧٠), ٦-٨;
(٨٧) J. Niethammer, "Rodent distribution in the Middle East", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kin ¤zelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٣١٨-٣٢٩;
(٨٨) A. M. Nikol , ski §, "On three new species of reptiles collected by Mr. A. N. Zarudny in eastern Persia in ١٩٠١", Annales du Musإe zoologique de l , Acadإmie impإriale de science (St. Petersburg), ٨(١٩٠٣), ٩٥-٩٨ [in Russian(;
(٨٩) idem, "Reptiles and amphibians collected by Mr. A. N. Zarudny in Persia in ١٩٠٣-٠٤", Annales du Musإe zoologique de l , Acadإmie impإriale de science (St.Petersburg), ١٠(١٩٠٧), ٢٦٠-٣٠١ )in Russian];
(٩٠) S. I. Ognev, Zveri vostochno  §Evropyiseverno  §Azii , III: Zveri SSSR i prelezhashchikh stran , Moscow ١٩٢٨;
(٩١) tr. as Mammals of the U. S. S. R. and adjacent countries , Jerusalem ١٩٦٣;
(٩٢) G. A. Olivier, Voyage dans l , Empire Othoman, l , Egypte et la Perse , Paris ١٨٠٧;
(٩٣) P. S. Pallas, Zoographia Ross-Asiatica , St. Petersburg ١٨١١-١٨٤٢;
(٩٤) K. Paludan, "Zur Ornis des Zagrosgebietes, W. Iran, "Journal fدr Ornithologie , ٨٦(١٩٣٨), ٥٦٢-٦٣٨;
(٩٥) H. Perrin, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٧. Colإoptهres Curculionidae", Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٦(١٩٧٠), ٣٥٩-٣٦٦;
(٩٦) F. Pierre, "Contribution ب la faune de l , Iran ١٢.ـtude إcologique et biogإographique des Tenebrionides pimeliine s. nov. de rإgions dإsertiques et semi-dإsertiques de l , Iran," Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n.s. ٤(١٩٦٨), ٩٩٧-١٠٣٦;
(٩٧) H. D. Radcliffe, "List of the birds of Baluchistan, part II", Journal of the Bombay Natural History Society , ٢٤ (١٩١٦), ١٥٦-١٦٩;
(٩٨) G. Radjabi, "Contribution ب la connaissance de la faune de Buprestides de l , Iran," Entomologie et Phytopathologie appliquإes (Tehran), ٢٧ (١٩٦٨), ٦٩-٧٩;
(٩٩) A. Rafyi, A. A. Nainy, and H. Rak, "Les espهces de mites rencontrإs en Iran", Journal of Veterinary Faculty, University of Tehran , ٢٣ (١٩٦٧), ٣٨-٤٥;
(١٠٠) K. H. Rechinger, Flora lranica: Flora des iranischen Hochlandes und der umrahmenden Gebirge. Persien, Afghanistan, Teile von West- Pakistan, Nord-Iraq. Azerbeidjan, Turkmenistan , Graz ١٩٦٤- ;
(١٠١) W. Richter and E. Shدz, "ZoArbeiten des Stuttgarter Museums دber Iran (Bibliographie)," Stuttgarter Beitrجge zur Naturkunde , ٢٢ (١٩٥٩), ١-٨;
(١٠٢) E. Rivalier, "Contribution ب la faune de I , Iran ٥. Colإoptهres Cicindelidae," Annales de la Sociإtإ entomologique de France , n. s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٩٩-١١٠٢;
(١٠٣) G. Roth, "Data on the distribution and faunal history of the genus Theodoxus in the Middle East (Gastropoda: Neritidae)", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ٧٣-٧٩;
(١٠٤) M.A.G.Saadati, "Taxonomy and distribution of the freshwater fishes of Iran", M. S. thesis, Colorado State University, Fort Collins ١٩٧٧;
(١٠٥) F.Schmid, "Trichoptهres d , Iran," Beitrage zur Entomologie , ٩ (١٩٥٩), ٢٠٠- ٢١٩, ٣٧٦- ٤١٢,٦٨٣-٦٩٨,٧٦٠-٧٩٩;
١٠٦- W.Schneider,"The genus Pseudagrion Selys,١٨٧٦ in the Middle East-A zoogeographic outline (Insects. Odonata. Coenagrionidae)", in F. Krupp, W. Schneider, and R.Kinzelbach, eds., ibid, ١٩٨٧, ١١٤-١٢٣;

(١٠٧) E. Schدz, Die Vogelwelt des sدdkaspischen Tieflandes , Stuttgart ١٩٥٩;
F. Starmدller, "Ein weiteres Beitrag

(١٠٨) zur Wassermollusken des Iran", Sb. عsterreichischer Akademie der Wissenschaften , Math.-nat. Kl., Abt. ١/٧, ١٩٦٥, ١٧١-١٨٤;
(١٠٩) J.Thإrond, "Contribution ب la faune de l , Iran ٤: Colإoptهres Histeridae," Annales de la Sociإtإ entomologique , n. s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٩٣-١٠٩٧;
(١١٠) C. B. Ticehurst, et al., "Birds of the Persian Gulf islands", Journal of the Bombay Natural History Society , ٣٩ (١٩٢٥), ٧٢٥-٧٣٣;
(١١١) M. Vachon, "Liste des scorpions connus en ـgypte, Arabie, Israel, Liban, Syrie, Jordanie, Turquie, Irak, Iran", Toxicon , ٤ (١٩٦٦), ٢٠٩-٢١٨;
(١١٢) M.Vachon and R.Kinzelbach, "On the taxonomy and distribution of the scorpions of the Middle East", in F. Krupp, W. Schneider, and R. Kinzelbach, eds, ibid, ١٩٨٧, ٩١-١٠٣;
(١١٣) C. Vaurie, The birds of the Palearctic fauna. a systematic reference , London ١٩٥٩-١٩٦٥;
(١١٤) A. Villiers, "Contribution la faune de l , Iran I. Colإoptهres Cerambycidae," Annales de la Sociإtإ entomoloqique de France , n.s. ٣(١٩٦٧), ٣٢٧-٣٧٩;
(١١٥) E.Wagner, "Contribution ب la faune de l , Iran ٧.Hإmiptهres(pro parte)", ibid, n.s. ٤(١٩٦٨), ٤٣٧-٤٥٣;
(١١٦) H. Weidner, "Die Termiten von Afghanistan, Iran und Irak (Isoptera)", in Abhandlungen und verhandlungen des Naturwissenschaftliche Vereins in Hamburg , ٤, ١٩٥٩, ٤٣-٧٠;
(١١٧) F.Werner,"Reptilien und Gliedertiere aus Persien", in Festschrift zum ٦٠. Geburtstage von Professor Dr. Embrik Strand , II, Riga ١٩٣٦, ١٩٣- ٢٠٤;
(١١٨) W. Wittmer, "Contribution ب la faune de l , Iran ٣: Colإoptهres Malachiidae," Annales de la Sociإtإ entomologique , n.s. ٣ (١٩٦٧), ١٠٨٧-١٠٩١;
(١١٩) N. A. Zarudny, "Verzeichnis der Vخgel Persiens," Journal fدr Ornithologie , ٥٩ (١٩١١), ١٨٥-٢٤١;
(١٢٠) M. Zohary, on the geobotanical structure of Iran , Bulletin of the Resource Council of Israel ١١ D Suppl., ١٩٦٣ (with map);
(١٢١) idem, Geobotanical foundations of the Middle East ,Stuttgart١٩٧٣.

/ استیون‌ اندرسون‌ ( د. ایرانیكا ) /

ی‌) جانوران‌ انقراض‌یافته‌ و در معرض‌ انقراض‌ ایران‌. در یك‌ قرن‌ گذشته‌، جانوران‌ ایران‌ همچون‌ بسیاری‌ از كشورهای‌ دیگر در معرض‌ انقراض‌ بوده‌اند. این‌ وضع‌ تا حد زیادی‌ ناشی‌ از شكار زیاد آنها بوده‌ است‌ اما چرای‌ بی‌رویه‌ و از بین‌ بردن‌ جنگلها و بیشه‌ها و در نتیجه‌ تخریب‌ زیستگاهها و طبیعت‌، ویران‌ كننده‌تر و در بیشتر اوقات‌ جبران‌ ناپذیرتر بوده‌ است‌. این‌ عوامل‌ در انقراض‌ و یا آسیب‌پذیر شدن‌ مهره‌داران‌ و بی‌مهرگان‌، هر دو، دخیل‌ بوده‌ است‌ اما مهره‌داران‌ هم‌ به‌ دلیل‌ ساختار خاص‌ فیزیكی‌ آنها و هم‌ به‌ دلیل‌ اینكه‌ شناخت‌ تأثیر آنها در زندگی‌ بشر قدیمی‌تر است‌، بیشتر محلّ توجه‌ بوده‌اند.

یك‌) جانوران‌ انقراض‌یافته‌. از مهم‌ترین‌ جانوارن‌ انقراض‌ یافته‌ ایران‌ می‌توان‌ از شیر ایرانی‌ نام‌ برد كه‌ در قرن‌ گذشته‌ از بین‌النهرین‌ تا قسمت‌ غربی‌ استان‌ فارس‌ دیده‌ می‌شد. به‌ نوشته‌ فیروز (ص‌٣٥٩ـ٣٦٠) بیشترین‌ جمعیت‌آن‌ در بیشه‌هاو جنگلهای‌ خوزستان‌ (مخصوصاً در سواحل‌ رودهایی‌ مانند كارون‌) و در قسمتهای‌ جنگلی‌ فارس‌، نظیر دشت‌ ارژن‌ بوده‌ است‌. لیارد در بیش‌ از صد و پنجاه‌ سال‌ پیش‌ از شیرهای‌ فراوان‌ در ناحیه‌ رامهرمز و كنار رود كارون‌ یاد می‌كند ( رجوع كنید بهفیروز، ص‌ ٣٦٠). نزدیك‌ به‌ چهار دهه‌ پس‌ از این‌ تاریخ‌، ظل‌السلطان‌، فرزند ناصرالدین‌شاه‌ قاجار ــ كه‌ قطعاً نقش‌ مهمی‌ در آسیب‌ رساندن‌ به‌ جانوران‌ ایران‌ داشته‌ است‌ ــ در خاطراتش‌ (تاریخ‌ تنظیم‌: ١٣٢٣) نوشته‌ است‌: «در دشت‌ ارژن‌ به‌ قریب‌ ده‌ هزار جمعیت‌ از اطراف‌ جمع‌ كرده‌ به‌ جرگه‌ شكار شیر رفتیم‌. آنچه‌ سعی‌ و زحمت‌ بود كشیدیم‌. جز یك‌ شیر ماده‌ و دو بچه‌اش‌ و یك‌ شیر نر بزرگی‌ كه‌ طایفه‌ كشكولیها زدند، به‌ قرب‌ چهل‌ پنجاه‌ گراز شكار شد. دیگر چیزی‌ شكار نشد. من‌ به‌ هیچ‌ وجه‌ یك‌ تفنگ‌ هم‌ خالی‌ نكردم‌. خیلی‌ افسرده‌ شدم‌ از این‌ سفر ( كه‌ ) به‌ كازرون‌ رفتم‌» (ج‌ ١، ص‌ ٣١٣ـ٣١٤). به‌ نوشته‌ فیروز (ص‌ ٣٦١) طبق‌ گزارشی‌ در ١٢٩٥ ش‌، «ده‌ سال‌ است‌ یا بیشتر كه‌ شیر در این‌ قسمت‌ دنیا دیده‌ نشده‌»، ولی‌ در ١٣٠٩ ش‌، گروهی‌ از مهندسان‌ امریكایی‌ وجود شیر را در ارتفاعات‌ بالای‌ دزفول‌ گزارش‌ كردند. سرانجام‌ آخرین‌ گزارش‌ از مشاهده‌ شیر ایرانی‌ در اول‌ خرداد ١٣٢١، از یك‌ نقشه‌بردار هندی‌ قشون‌ انگلیس‌ و در ٦٥ كیلومتری‌ شمال‌غربی‌ دزفول‌ بوده‌ است‌. از دیگر جانوران‌ انقراض‌یافته‌ ایران‌ می‌توان‌ به‌ ببر ایران‌ موسوم‌ به‌ ببر خزر یا ببر مازندران‌ یا ببر هیركانی‌ اشاره‌ كرد كه‌ در گذشته‌ از قفقاز، سواحل‌ دریای‌ خزر و خراسان‌ تا شمال‌ افغانستان‌ به‌ بخشهای‌ جنگلی‌ رود جیحون‌ و سواحل‌ دریاچه‌های‌آرال‌ و بالخاش‌ در آسیای‌ مركزی‌ پراكنش‌ داشت‌ ( رجوع كنید به همان‌، ص‌ ٣٦٢). در منابع‌ تاریخی‌ آمده‌ است‌ كه‌ از ببر هیركانی‌ در نمایشهای‌ روم‌ باستان‌ برای‌ مبارزات‌ پهلوانان‌ استفاده‌ می‌شده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع كنید بهپلینیوس‌ ، ج‌ ٣، كتاب‌ ٨، ص‌ ٤٩ـ٥١). ظل‌السلطان‌ از یكی‌ از شكارهای‌ بزرگش‌ در میان‌كاله‌ از شكار كردن‌ ٣٥ ببر، ١٨ پلنگ‌، ٦٣ گاو و گاومیش‌، ١٥٠ مرال‌ (مارال‌) و شش‌ هزار قرقاول‌ یاد كرده‌ است‌ ( رجوع كنید به ج‌ ١، ص‌ ١٤٢). براساس‌ اطلاعات‌ موجود، ظاهراً آخرین‌ بار ببر ایران‌ در ١٣٣٢ ش‌ در نزدیكی‌ منطقه‌ میان‌كاله‌ دیده‌ و شكار شد. مهم‌ترین‌ علل‌ انقراض‌ این‌ پستاندار ارزشمند، شكار بی‌رویه‌ آن‌ و سپس‌ از بین‌ رفتن‌ زیستگاههای‌ آن‌ بوده‌ است‌ ( رجوع كنید به فیروز، ص‌ ٣٧١ـ٣٧٤). جمعیت‌ زیاد ببرها در حدود یك‌ قرن‌ پیش‌ ــ تا حدی‌ كه‌ در یك‌ شكار، آن‌ هم‌ فقط‌ در یك‌ منطقه‌، ٣٥ قلاده‌ از آنها كشته‌ می‌شده‌ است‌ ــ و از طرفی‌ انقراض‌ آنها به‌ فاصله‌ زمانی‌ كمتر از یك‌ قرن‌، سرعت‌ فزاینده‌ انقراض‌ جانوران‌ و تخریب‌ طبیعت‌ ایران‌ را نشان‌ می‌دهد.

دو) جانورانِ در معرض‌ خطر انقراض‌ و آسیب‌پذیر. بر اساس‌ آمار سرشماری‌ حیات‌ وحش‌، در فاصله‌ دو سرشماری‌ سالهای‌ ١٣٥٦ ش‌ و ١٣٨٠ ش‌، حدود ٩٠% از شمار حیات‌ وحش‌ در ایران‌ كاسته‌ شده‌ است‌. این‌ آمار تكان‌دهنده‌ حكایت‌ از آن‌ دارد كه‌ روند رو به‌ رشد اضمحلال‌ طبیعت‌ در ایران‌ كه‌ از ابتدای‌ قرن‌ حاضر آغاز شده‌ است‌ طی‌ سه‌ دهه‌ گذشته‌ نه‌ تنها كاهش‌ نیافته‌ بلكه‌ ابعاد گسترده‌تری‌ نیز پیدا كرده‌ است‌ ( رجوع كنید بهكرمی‌، ص‌ ١٦). در > «فهرست‌ سرخِ گونه‌های‌ در معرض‌ تهدید اتحادیه‌ جهانی‌ حفاظت‌ طبیعت‌ و منابع‌طبیعی‌» < در ١٣٨٣ ش‌/ ٢٠٠٤، از ١٥١ گونه‌ در معرض‌ تهدید در ایران‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌. از مهم‌ترین‌ این‌ جانوران‌ در رده‌ پستانداران‌ عبارت‌اند از: حشره‌خور شوش‌ ، حفّار ایرانی‌ (قویاً در معرض‌ انقراض‌)، چندگونه‌ از خفاشها، شاه‌ روباه‌ ، روباه‌ شنی‌ ، یوزپلنگ‌ (زیرگونه‌ ایرانی‌)، گربه‌ شنی‌، سیاه‌ گوش‌ ، گربه‌ پالاس‌ ، پلنگ‌ (زیرگونه‌ ایران‌، افغانستان‌ و تركمنستان‌)، كفتار ، شنگ‌ معمولی‌ ، خرس‌ سیاه‌ (زیرگونه‌ ایرانی‌)، برخی‌ از دلفینها ، پُرپُز بی‌باله‌ ، گورخر ایرانی‌ ، گوزن‌ زرد ، آهو ، پازن‌ ، قوچ‌ وحشی‌ ، فُك‌ خزر ، دوپای‌ فیروز (قویاً در معرض‌ انقراض‌)، وُل‌ كرمان‌ (بلوچستان‌؛
رجوع كنید بهماسیكوت‌ ، ٢٠٠٤؛
اتحادیه‌ جهانی‌ حفاظت‌ طبیعت‌ و منابع‌ طبیعی‌ ، ٢٠٠٤؛
فیروز، جاهای‌ متعدد). شاید هم‌ اكنون‌ پستاندارانی‌ كه‌ بیش‌ از همه‌ محلّ توجه‌ باشند، یوزپلنگ‌ و گورخر ایرانی‌اند. از ١٣٢٦ ش‌/ ١٩٤٧ به‌ بعد، با از بین‌ رفتن‌ سه‌ یوزپلنگ‌ به‌ دست‌ حاكم‌ ایالت‌ كوروای‌ هندوستان‌، سرعت‌ انقراض‌ این‌ حیوان‌ بیشتر شد و سرانجام‌ در سرزمین‌ هند منقرض‌ گردید. اكنون‌ بیش‌ از بیست‌ سال‌ است‌ كه‌ ایران‌ آخرین‌ پناهگاه‌ یوزپلنگ‌ آسیایی‌ در دنیا به‌ شمار می‌رود و از این‌رو این‌گونه‌ را با نام‌ یوزپلنگ‌ ایرانی‌ می‌شناسند. تعداد یوزپلنگها در ایران‌

تا پیش‌ از جنگ‌جهانی‌دوم‌ در حدود چهارصد قلاده‌ بوده است‌، از آن‌ پس‌ با ورود جیپ‌ و تسهیل‌ شكار آهو ــ طعمه‌ مورد علاقه‌ یوزپلنگ‌ ــ و كاهش‌ جدّی‌ آهوان‌، جمعیت‌ یوزها كاهش‌ یافت‌. اما در ١٣٣٥ ش‌ و ١٣٣٨ ش‌ به‌ ترتیب‌ آهو و یوز تحت‌ حفاظت‌ قرار گرفتند. در اواسط‌ دهه‌ ١٣٥٠ ش‌، تعداد یوزها بین‌ دویست‌ تا سیصد قلاده‌ تخمین‌ زده‌ شد.

از آن‌ پس‌ با تخریب‌ زیستگاهها و شكار بی‌رویه‌ آهوها، جمعیت‌ یوز سیر نزولی‌ پیدا كرد. در سال‌ ١٣٨٣ ش‌ جمعیت‌ این‌ حیوان‌، حدود پنجاه‌ قلاده‌ تخمین‌ زده‌ شد كه‌ به‌ بیابانهای دشت‌ كویر در نیمه‌ شرقی‌ كشور محدود گردیده‌ است‌ ( رجوع كنید بهفرهادی‌نیا، ص‌ ١٨).

جمعیت‌ گور ایرانی‌ نیز در سالهای‌ اخیر بسیار كاهش‌ یافته‌ و در معرض‌ خطر انقراض‌ قرار دارد. از زمان‌ تشكیل‌ كانون‌ شكار و سازمان‌ حفاظت‌ محیط‌ زیست‌، یعنی‌ در دهه‌ ١٣٥٠ ش‌، جمعیت‌ گور ایرانی‌ رو به‌ فزونی‌ رفت‌. در سرشماری‌ ١٣٤٩ ش‌ در منطقه‌ توران‌ (در استان‌ سمنان‌)، جمعیت‌ گورخر، ششصد تا هفتصد رأس‌ تخمین‌ زده‌ شد و تا اواسط‌ دهه‌ ١٣٥٠ ش‌ این‌ رقم‌ به‌ دو هزار رأس‌ افزایش‌ یافت‌، اما پس‌ از آن‌ به‌ علت‌ عدم‌ توجه‌ به‌ حفاظت‌ این‌گونه‌، جمعیت‌ آن‌ به‌ تدریج‌ كمتر شده‌ است‌. از زیستگاههای‌ فعلی‌ گور ایرانی‌، منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ توران‌ و منطقه‌ بهرام‌گور (در استان‌ فارس‌) است‌ (درودیان‌، ص‌ ١٨). با اقدامات‌ اداره‌ حفاظت‌ محیط‌ زیست‌، جمعیت‌ این‌گونه‌ رو به‌ افزایش‌ است‌ و برای‌ نمونه‌، جمعیت‌ آن‌ در مناطق‌ حفاظت‌ شده‌ شاهرود با ٨% افزایش‌ به‌ ٣٠٤ رأس‌ رسیده‌ است‌ ( رجوع كنید به«سرشماری‌ زمستانه‌ وحوش‌»، ص‌ ١٨).

از پرندگانِ در معرض‌ خطر انقراض‌ و یا آسیب‌پذیر پلیكان‌ پاخاكستری‌ ، فلامینگوی‌ كوچك‌ ، اردك‌ بلوطی‌ ، دال‌ پشت‌ سفید ، عقاب‌ تالابی‌ ، عقاب‌ شاهی‌ ، دلیجه‌ كوچك‌ ، بالابان‌ ، سیاه‌ خروس‌ ، درنای‌ سیبری‌ ، هوبره‌ ، گلاریول‌ بال‌ سیاه‌ و برخی‌ دیگر از گونه‌ها قابل‌ ذكرند ( رجوع كنید به اتحادیه‌ جهانی‌ حفاظت‌ طبیعت‌ و منابع‌ طبیعی‌، ٢٠٠٤). درنای‌ سیبری‌ (درنای‌ سفید) از مهم‌ترین‌ پرندگان‌ در معرض‌ خطر انقراض‌ است‌. این‌ پرنده‌ مهاجر در جذب‌ گردشگران‌ علاقه‌مند به‌ حیات‌ وحش‌ ایران‌ نقش‌ مهمی‌ دارد و اگر از خطر انقراض‌ نجات‌ یابد می‌تواند سالیانه‌ تعداد زیادی‌ جهانگرد پرنده‌ دوست‌ را به‌ ایران‌ بكشاند ( رجوع كنید به بختیاری‌، ص‌ ١٨).

از خزندگانِ در معرض‌ خطر انقراض‌ در ایران‌، لاك‌پشت‌ سبز ، لاك‌پشت‌ عقابی‌ ، لاك‌پشت‌ مهمیزدار ، لاك‌پشت‌ آسیایی‌ و همچنین‌ لاك‌پشت‌ فراتی‌ به‌ عنوان‌ تنها گونه‌ خانواده‌ لاك‌پشتهای‌ سه‌چنگالی‌ در خور ذكرند. همچنین‌ تمساح‌ تالابی‌ (كروكودیل‌ تالابی‌)، كه‌ خوشبختانه‌ به‌ دلیل‌ اعتقادات‌ بومی‌های‌ سیستان‌ و بلوچستان‌، علی‌رغم‌ پوست‌ ارزشمندش‌، از خطر انقراض‌ رسته‌ است‌. گونه‌هایی‌ از راسته‌ سوسمارها و برخی‌ از مارها از قبیل‌ افعی‌ لطیفی‌ ، افعی‌البرزی‌ و افعی‌ خالدار نیز در معرض‌ آسیب‌ هستند ( رجوع كنید به فیروز، ص‌١٣٨ـ ١٣٩؛
اتحادیه‌ جهانی‌ حفاظت‌ طبیعت‌ و منابع‌ طبیعی‌، ٢٠٠٤).

از دوزیستان‌ نیز سمندر غارزی‌ ، سمندر ایرانی‌ و گونه‌های‌ سمندر كوهستانی‌ در معرض‌ تهدیدند و برخی‌ از ماهیان‌ نیز نظیر كوسه‌ دجله‌ ، تاس‌ماهی‌ روس‌ ، شیپ‌ دریای‌ خزر ، تاس‌ماهی‌ ایران‌ ، ازون‌برون‌ ، فیل‌ ماهی‌ دریای‌ خزر (بِلوگا)، سگ‌ماهی‌ غارزی‌ (منحصر به‌ یك‌ غار در لرستان‌) و برخی‌ دیگر از گونه‌ها به‌ علت‌ صید بی‌رویه‌ و تخریب‌ و آلودگی‌ زیستگاهها، در معرض‌ خطر انقراض‌ هستند (اتحادیه‌ جهانی‌ حفاظت‌ طبیعت‌ و منابع‌ طبیعی‌، ٢٠٠٤).

منابع‌:
(١٢٢) پرویز بختیاری‌، «درنای‌ سیبری‌» ، همشهری‌ ، سال‌ ١٣، ش‌ ٣٦٥١، ١٣ اسفند ١٣٨٣؛
(١٢٣) آناهیتا درودیان‌، «گورخر ایرانی‌: دشواریهای‌ زندگی‌ بعد از دهه‌ پنجاه‌»، همشهری‌ ، همان‌؛
(١٢٤) «سرشماری‌ زمستانه‌ وحوش‌»، همشهری‌ ، سال‌ ١٣، ش‌ ٣٦٠٤، ١٧ دی‌ ١٣٨٣؛
(١٢٥) مسعود میرزا بن‌ ناصر ظل‌السلطان‌، خاطرات‌ ظل‌السلطان‌ ، چاپ‌ حسین‌ خدیوجم‌، تهران‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(١٢٦) محمدصادق‌ فرهادی‌نیا، «آخرین‌ بازمانده‌های‌ یوزپلنگ‌ در ایران‌»، همشهری‌ ، سال‌ ١٣، ش‌ ٣٦٥١، ١٣ اسفند ١٣٨٣؛
(١٢٧) اسكندر فیروز، حیات‌ وحش‌ ایران‌: مهره‌داران‌ ، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(١٢٨) ناصر كرمی‌، «بدرود مرغزارهای‌ ایران‌ ویج‌»، همشهری‌ ، همان‌؛

International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), "The IUCN red list of threatened species", in IUCN red list , ٢٠٠٤. [Online(. Available: http://www. redlist. org/search/search-basic. html)٢١ Jun٢٠٠٥(;
Paul Massicot,"Animal Info-information on endangered mammals", ٥ May ٢٠٠٤. )Online(.Available: http://www.animalinfo.org/countind.htm )٢٠Jun٢٠٠٥(;
Pliny )the Elder], Natural history , with an English translation, vol.٣, ed. & tr. H. Rackham, Cambridge, Mass. ١٩٦٧.

/ شمامه‌ محمدی‌فر/

٤) جانوران‌ سرزمینهای‌ اسلامی‌. این‌ بخش‌ شامل‌ این‌ قسمتهاست‌:

الف‌) جنوب‌ و جنوب‌شرق‌ آسیا

ب‌) آسیای‌ میانه‌ و قزاقستان‌

ج‌) قفقاز

د) جنوب‌غربی‌ آسیا (به‌جز ایران‌)

ه ) شمال‌ افریقا

و) شرق‌ و مركز افریقا

تنوع‌، تراكم‌وپراكنش‌ جانوران‌ با وضع‌ اقلیمی‌ هر منطقه‌ رابطه‌ مستقیم‌ دارد. در این‌ بخش‌ از مقاله‌، برای‌ مطالعه‌ پراكنش‌ جانوران‌ در سرزمینهای‌ اسلامی‌ (با تأكید بیشتر بر مهره‌داران‌: Chordata )، حوزه‌ جهان‌ اسلام‌به‌ این‌ نواحی‌ تقسیم‌ شده‌است‌: جنوب‌و جنوب‌ شرق‌ آسیا، جنوب‌غرب‌آسیا، آسیای‌میانه ‌و قزاقستان‌، قفقاز، شمال‌ افریقاوشرق‌ومركزافریقا. سپس‌وضع‌ جانوران‌هر ناحیه‌ جغرافیایی‌ كه‌ متأثر از آب‌ و هوای‌ خاص‌ آن‌ ناحیه‌ است‌ بررسی‌ شده‌ است‌.

الف‌) جنوب‌ و جنوب‌شرق‌ آسیا. این‌ ناحیه‌ شامل‌ كشورهای‌ بنگلادش‌، مجمع‌الجزایر مالدیو، مالزی‌، اندونزی‌ و برونئی‌ دارالسلام‌ است‌. در كشور هندوستان‌ نیز كه‌ جزء این‌ ناحیه‌ و مذهب‌ رسمی‌ آنها هندوست‌ بیش‌ از ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ١٨٠ مسلمان‌ زندگی‌ می‌كنند. این‌ منطقه‌ در استوا و مدار رأس‌السرطان‌ (جنب‌ استوا) واقع‌ و بالتَبَع‌ دارای‌ اقلیم‌ گرم‌ و مرطوب‌ است‌ ( رجوع كنید بهمستوفی‌الممالكی‌، ص‌ ٥٦ ـ٥٧). در این‌ منطقه‌، تنوع‌ گونه‌های‌ جانوری‌، همچنانكه‌ تنوع‌ گیاهان‌، بسیار زیاد است‌. شاید مهم‌ترین‌ پستاندار این‌ خطه‌ ببر بنگال‌ باشد. فیلهای‌ آسیایی‌ كه‌ به‌ مرور زمان‌ اهلی‌ شده‌اند، نیز از دیرباز نقش‌ مهمی‌ در زندگی‌ مردم‌ این‌ سامان‌ داشته‌اند. در ماندابها و لش‌آبهای‌ مناطق‌ جنوبی‌، تمساحها، اسبهای‌ آبی‌ و بسیاری‌ از حیوانات‌ دوزیست‌ و آبزی‌ نشو و نما می‌كنند. همچنین‌ انواع‌ گوناگونی‌ از خزندگان‌، خاصه‌ مار در این‌ ناحیه‌ وجود دارد ( رجوع كنید بهمشیری‌، ص‌ ٣٦).

كشور بنگلادش‌ دارای‌ اقلیم‌ گرمسیری‌ با تابستانهای‌ گرم‌ و بارانی‌ و زمستانهای‌ خشك‌ است‌. گونه‌هایی‌ از جانوران‌ این‌ كشور در دنیا شهرت‌ دارند. بر اساس‌ برخی‌ آمارها این‌ كشور دارای‌ ١٠٩ گونه‌ پستاندار (Mammals) ، ٦٨٤ گونه‌ پرنده‌ (Aves) ، ١١٩ خزنده‌ (Reptiles) ، ١٩ دوزیست‌ (Amphibians) و ٢٠٠ نوع‌ از ماهیان‌ آبهای‌ شیرین‌ و دریایی‌ است‌. از پستانداران‌ این‌ كشور می‌توان‌ این‌ موارد را ذكر كرد: ببر شاهی‌ بنگال‌ به‌ عنوان‌ حیوان‌ ملی‌ این‌ كشور، گوزن‌ خالدار (چیتال‌) كه‌ از زیباترین‌ گوزنهاست‌ و گونه‌های‌ دیگر از قبیل‌ گوزن‌ باركینگ‌ (Barking deer) ، فیل‌ آسیایی‌ ، نخستی‌ها (پستانداران‌ عالی‌: Primates ) شامل‌ گونه‌های‌ مختلف‌ ژیبون‌ ، لانگور و میمونهای‌ گوناگون‌، گراز وحشی‌ ، گربه‌های‌ مختلف‌ از قبیل‌ گربه‌ جنگلی‌ و گربه‌ ماهیخوار ، خدنگ‌ ، شغال‌ ، روباه‌ بنگال‌ و برخی‌ پستانداران‌ آبزی‌ از قبیل‌ پُرپُز بی‌باله‌ (از راسته‌ نهنگها) و دیگر گونه‌های‌ پستانداران‌. تنوع‌ پرندگان‌ این‌ كشور فوق‌العاده‌ است‌ كه‌ از آن‌ میان‌ می‌توان‌ به‌ گونه‌های‌ مینا از قبیل‌ مینای‌ معمولی‌ و مینای‌ سخنگو ، عقاب‌ ماهیگیر ، گونه‌های‌ مختلف‌ از خانواده‌های‌ ماهی‌خوركها (Alcedinidae) ، داركوبها (Picidae) و طوطیها (Psittacidae) و شمار فراوانی‌ از پرندگان‌ آبچر اشاره‌ كرد. از خزندگان‌ فراوان‌ این‌ كشور می‌توان‌ به‌ گونه‌ای‌ كروكودیل‌ با نام‌ Crocodylus porosus ، گونه‌ای‌ كبرا با نام‌ علمی‌ Ophiophagus hannah ، پیتون‌ صخره‌ای‌ ، بزمجه‌ آبی‌ ، گونه‌هایی‌ از لاك‌پشتهای‌ دریایی‌ از قبیل‌ لاك‌پشت‌

زیتونی‌ ریدرلی‌ و دیگر خزندگان‌ خشكی‌زی‌ و آبزی‌ اشاره‌ كرد. مجاورت‌ بنگلادش‌ با اقیانوس‌ هند، تنوع‌ خاصی‌ به‌ دوزیستان‌، ماهیان‌ و دیگر آبزیان‌ این‌ كشور بخشیده‌ است‌ ( رجوع كنید به> « , پایگاه‌ گونه‌ها ، ی‌ برنامه‌ محیط‌ زیست‌ سازمان‌ ملل‌ متحد ـ مركز جهانی‌ مراقبت‌ و حفاظت‌» < ، ذیل‌ "Bangladesh" ؛
> «جغرافیای‌ بنگلادش‌» < ، ذیل‌ "Flora and fauna" ).

در میان‌ كشورهای‌ جنوب‌ و جنوب‌شرق‌ آسیا، مجمع‌الجزایر اندونزی‌، اقلیم‌ و طبیعت‌ بسیار جالب‌ توجهی‌ دارد. این‌ مجمع‌الجزایر پلی‌ بین‌ دو قاره‌ بزرگ‌ آسیا و استرالیاست‌ كه‌ طبق‌ نظریه‌ اشتقاق‌ قاره‌ها زمانی‌ این‌ دو قاره‌ به‌ یكدیگر متصل‌ بوده‌اند و به‌ همین‌ سبب‌ اولاً بخش‌ غربی‌ آن‌ از لحاظ‌ پوشش‌ گیاهی‌ و تنوع‌ جانوری‌ شبیه‌ آسیا و جنوب‌ شرق‌ آن‌ شبیه‌ استرالیا است‌؛
دوم‌ اینكه‌ جزایر میانی‌ بین‌ دو قسمت‌ غربی‌ و شرقی‌ نشان‌دهنده‌ مرحله‌ای‌ انتقالی‌ بین‌ دو قاره‌ مزبور است‌ كه‌ از لحاظ‌ طبیعی‌ اختلاف‌ زیادی‌ با یكدیگر دارند ( رجوع كنید به ولك‌، ص‌ ٢٢). در قسمت‌ شرقی‌ نیز بقایای‌ قاره‌ای‌ مشاهده‌ می‌شود كه‌ زمانی‌ گینه‌ نو و استرالیا را به‌یكدیگر متصل‌ می‌كرده‌است‌. شگفت‌آور نیست‌كه‌ دو سرزمین‌ یاد شده‌ در روزگار ما نیز به‌ویژه‌ در زمینه‌ زندگی‌ جانوری‌، تشابهات‌ فراوانی‌ دارند. برای‌ نمونه‌، هر دو سرزمین‌ زیستگاه‌ جانوران‌ كیسه‌دار هستند كه‌ فقط‌ در این‌ منطقه‌ از جهان‌ یافت‌ می‌شوند. گذشته‌از شگفت‌آوربودن‌ شكل‌ جغرافیایی‌جزایر مزبور، زندگی‌ گیاهی‌ و جانوری‌ آنها نیز بیش‌ از آن‌ عجیب‌ و غریب‌ است‌. از بسیاری‌ جهات‌، این‌ جزایر جهانی‌ مخصوص‌ به‌ خود و متمایز از انواع‌ آسیایی‌ و استرالیایی‌ به‌ وجود آورده‌اند (همان‌، ص‌٢٥).

در اندونزی‌ برخی‌ گوشتخواران‌ بزرگ‌ از قبیل‌ ببر، پلنگ‌ ابری‌ و پلنگ‌ سیاه‌ ، و علفخوارانی‌ از قبیل‌ دوگونه‌ كرگدن‌ به‌ نام‌ كرگدن‌ جاوه‌ و كرگدن‌ سوماترا (كرگدن‌ دو شاخ‌ آسیایی‌)، گوزن‌ تیمُر ، گراز وحشی‌، اسبهای‌ وحشی‌، بوفالوی‌ آبی‌ وحشی‌ ، گاو وحشی‌ و گاو بانتنگ‌ ، همچنین‌ برخی‌ از نخستی‌ها از قبیل‌ چند گونه‌ تاریسیه‌ (كوچك‌ترین‌ گونه‌ میمون‌) و چند گونه‌ مَكَك‌ و دیگر گونه‌های‌ پستانداران‌ دیده‌ می‌شود. ١٧% از كل‌ پرندگان‌ دنیا، مشتمل‌ بر ٥٠٠ ، ١ گونه‌ شناخته‌ شده‌، در جزایر اندونزی‌ هستند. پرندگان‌ اندونزی‌ مخلوطی‌ از گونه‌های‌ آسیایی‌ و استرالیایی‌اند. برخی‌ از این‌ پرندگان‌ عبارت‌اند از: حواصیل‌ خاكستری‌ ، حواصیل‌ شب‌ ، شاهین‌ ، سلیم‌ طلایی‌ خاوری‌ ، چلچله‌ ، گونه‌های‌ مختلف‌ ماهی‌خورك‌ و گونه‌های‌ فراوانی‌ از پرندگان‌ آبچر و مهاجر.

به‌ علت‌ جزیره‌ای‌ بودن‌ اندونزی‌، خزندگان‌ این‌ كشور منحصر به‌ فردند. این‌ كشور زیستگاه‌ بزرگ‌ترین‌ گونه‌ سوسمار دنیا، با نام‌ علمی Varanus Komodensis است‌. گونه‌های‌ لاسرتاها (دوشاخ‌زبانان‌) (Lacertidae) ، مارها (Serpentes) ، سقنقورها (Scincidae) و دیگر خزندگان‌ در این‌ كشور وجود دارند. كشور اندونزی‌ از لحاظ‌ تنوع‌ و تعداد دوزیستان‌ در دنیا مقام‌ اول‌ را دارد. این‌ دوزیستان‌ از راسته‌ بی‌پاها (Apoda) ، و قورباغه‌ها و وزغها (Anura) تشكیل‌ شده‌اند. راسته‌ اخیر دارای‌ هشت‌ خانواده‌ از قبیل‌ وزغها (Bufonidae) ، قورباغه‌ها (Ranidae) ، قورباغه‌های‌ درختی‌ آسیا (Rhacophoridae) ، قورباغه‌های‌ درختی‌ (Hylidae) و قورباغه‌های‌ جنوبی‌ (Myobatrachidae) است‌ ( رجوع كنید به > «بالی‌: جزیره‌ بهشت‌» < ، ذیل‌ "Flora and fauna" ؛
> «پرنده‌شناسی‌ در اندونزی‌» < ، ذیل‌ "Birding on Java" و "Birding on Bali" ؛
> « , پایگاه‌ اطلاعاتی‌ گونه‌ ، های‌...» < ، ذیل‌ "Indonesia" ).

كشور مالزی‌ نیز دارای‌ تنوع‌ فراوانی‌ از حیات‌ وحش‌ است‌. ببر شاهی‌ هنوز مهم‌ترین‌ جانور آن‌ خطه‌ است‌. پلنگ‌ ابری‌، فیل‌ آسیایی‌، گاور (گاو وحشی‌ هندی‌؛
بزرگ‌ترین‌ گونه‌ گاو در جهان‌)، تاپیر (تنها گونه‌ آسیایی‌ از خانواده‌ تاپیریده‌: Tapiridae ؛
پستانداران‌ خوكسان‌)، كرگدن‌ دو شاخ‌ سوماترا، اورانگ‌ اوتان‌ ، اونگكا (ژیبون‌ دست‌ سفید؛
نوعی‌ میمون‌ دراز دست‌ بی‌دم‌)، واك‌ ـ واك‌ (ژیبون‌ چالاك‌)، میمونهای‌ پوزه‌دار، لوریس‌ آهسته‌كار (از نخستیان‌ میمون‌ مانند شب‌ كار درختی‌)، تاریسیه‌ و همچنین‌ گونه‌هایی‌ از گوزنها، سنجابها، پرندگان‌ فراوانی‌ از طاووسها، منقارپهنها، قرقاولها (Phasianidae) ، ماهی‌خوركها، مرغابیها و بسیاری‌ پرندگان‌ و گونه‌هایی‌ از خزندگان‌ در این‌ كشور زندگی‌ می‌كنند ( رجوع كنید به> مالزی‌ در یك‌ نگاه‌ < ، ص‌ ٤ـ٦). جزایر برونئی‌ نیز نمونه‌ در خور توجهی‌ از تنوع‌ جانوری‌ جنوب‌شرق‌ آسیا هستند. این‌ جزایر، هر چند كوچك‌اند، ولی‌ محل‌ مناسبی‌ برای‌ تربیت‌ حیوانات‌ غیر بومی‌ و به‌ ویژه‌ محیط‌ زیست‌ بكری‌ برای‌ جانوران‌ كمیاب‌ و رو به‌ اضمحلال‌اند. در چند جزیره‌ شنی‌، لاك‌پشتهای‌ سبز زندگی‌ می‌كنند. در جزایر برونئو خانواده‌هایی‌ از میمونها زندگی‌ می‌كنند اما نسل‌ آنها در خطر انقراض‌ قرار دارد. در این‌ جزایر، انواعی‌ از موشها و خفاشها (مخصوصاً روباههای‌ پرنده‌ ) و پرندگان‌ مختلف‌ زندگی‌ می‌كنند ( رجوع كنید به شهریاری‌، ص‌٣).

:برای‌ مطالعه‌ بیشتر، علاوه‌ بر منابع‌ مندرج‌ در پایان‌ مقاله‌ رجوع كنید به

H. -U. Bernard and M. Brooke, Southeast Asia wildlife , London ١٩٩١;
J. A. S. Bucknill and F. N. Chasen, Birds of Singapore and southeast Asia , Singapore ٢٠٠١;
M. J. Cox , A photographic guide to snakes and other reptiles of Thiland and Southeast Asia , Bangkok ١٩٩٨;
G. G. -H. Cranbrook, Mammals of Southeast Asia , New York ١٩٩١;
idem, The wild mammals of Malaya ) peninsular Malaysia ) and Singapore ,٢n ed., Oxford ١٩٨٣;
G. B. Jones and D. B. Jones, A bibliography of the land mammals of Southeast Asia : ١٦٩٩-١٩٦٩, Hawaii ١٩٧٦;
K. Kazmierczak, A field guide to the birds of the Indian Subcontinent , New Haven ٢٠٠٠;
C. Robson, A guide to the birds of Southeast Asia: Thiland, peninsular Malaysia, Singapore, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodia, Princeton ٢٠٠٠.

ب‌) آسیای‌ میانه‌ و قزاقستان‌. آسیای‌ میانه‌ عمدتاً به‌ ناحیه‌ای‌ اطلاق‌ می‌شود كه‌ از غرب‌ به‌ دریای‌ خزر، از شمال‌ به‌ روسیه‌، از شرق‌ به‌ چین‌ و از جنوب‌ به‌ ایران‌ و افغانستان‌ محدود می‌شود. این‌ ناحیه‌ شامل‌ چهار كشور تركمنستان‌، تاجیكستان‌، ازبكستان‌ و قرقیزستان‌ است‌. در برخی‌ منابع‌، كشور قزاقستان‌ نیز جزء این‌ ناحیه‌ به‌ حساب‌ می‌آید. عوامل‌ طبیعی‌ در برگیرنده‌ این‌ منطقه‌ از قبیل‌ وجود دو كویر بزرگ‌ در غرب‌، استپهای‌ وسیع‌ قزاقستان‌ در شمال‌ و مناطق‌ كوهستانی‌ جنوب‌ و جنوب‌ شرق‌، همچنین‌ دوری از دریاهای‌ آزاد، حداقل‌ بارندگی‌ و اختلاف‌ دمای‌ زیاد در سراسر منطقه‌ موجب‌ تنوع‌ اقلیمی‌ این‌ منطقه‌ شده‌ است‌

( رجوع كنید بهكشورهای‌ مستقل‌ مشترك‌ المنافع‌ و جمهوریهای بالتیك‌ ، ص‌ ٤٩). تنوع‌ جانوری‌ این‌ منطقه‌ به‌ حوزه‌ جانوری‌ ـ جغرافیایی‌ ایرانی‌ ـ تورانی‌ وابسته‌ است‌. برخی‌ از مهره‌داران‌ بزرگ‌جثه‌ این‌ منطقه‌ از قبیل‌ ببر تورانی‌ و یوزپلنگ‌ انقراض‌ یافته‌اند. اجتماعات‌ كم‌ تعدادی‌ از جانوران‌ مثل‌ برخی‌ از پلنگها،

گوزن‌ تایگا ، غزالها از جمله‌ غزال‌ شنی‌ ، بزهای‌ كوهی‌ از قبیل‌ بز كوهی‌ هیركانی‌ و بز كوهی‌ سیبری‌ و گوسفندهای‌ كوهی‌ هنوز باقی‌اند. برخی‌ جانوران‌ مخصوصاً شمار زیادی‌ از پستانداران‌ هنوز از تعداد زیادی‌ برخوردارند از این‌ جانوران‌ می‌توان‌ از گرگ‌ ، روباه‌ها نظیر روباه‌ معمولی‌ ، زردبر (از خانواده‌ سمور و راسو: Mustelidae )، و نیز بسیاری‌ از جوندگان‌ از جمله‌ سنجاب‌ زمینی‌ ، گونه‌هایی‌ از جربیلها (زیرخانواده‌ Gerbillinae ) و دو پاها (Dipodidae) نام‌ برد. پرندگان‌ آسیای‌ میانه‌ تنوع‌ فوق‌العاده‌ای‌ دارند. این‌ رده‌ از جانوران‌ اگر چه‌ در مناطق‌ بیابانی‌ از گونه‌های‌ غیر وابسته‌ای‌ تشكیل‌ شده‌اند اما گونه‌های‌ شاخصی‌ نیز نظیر زاغ‌كویری‌ ، سسك‌جنبان‌ ، گنجشك‌ سینه‌سیاه‌ و برخی‌ از گونه‌های‌ جنس‌ چكچك‌ در این‌ منطقه‌ وجود دارد. در كوهها اشكال‌ متمایزی‌ از پرندگان‌ هستند كه‌ به‌ گونه‌های‌ ارتفاعات‌ اروپایی‌، مدیترانه‌ای‌، هیمالیایی‌، چینی‌ (مثل‌ سهره‌ سیاه‌ ) و اوراسیایی‌ (مثل‌ زاغ‌ نوك‌ زرد ) وابسته‌اند. خزندگان‌ مخصوصاً سوسمارها و مارها در این‌ منطقه‌ فراوان‌اند. در میان‌ سوسمارها، برخی‌ از گكوها (Gekkonidae) نظیر گكوی‌دُم‌پخ‌ تركستان‌ در مناطق‌ بیابانی‌ و برخی‌ نظیر گونه‌های‌ دو جنس‌ Alsophylax و Cyrtopodion در خاكهای‌ آبادیها و تپه‌ ماهورها زندگی‌ می‌كنند. از خانواده‌ آگاماها (Agamidae) گونه‌هایی‌ مثل‌ Trapelus sanguinolentus در بیابانهای‌ شنی‌ و گونه‌های‌ جنس‌ Phrynocephalus در خاكها و گونه‌های‌ جنس‌ Laudakia در كوهها زندگی‌ می‌كنند. مارها در این‌ منطقه‌ فراوان‌اند. گونه‌های‌ جنس‌ Eryx (انواع‌ بوآ) و Coluber در بیابانها وجود دارند. گونه‌هایی‌ از Lytorhynchus ، Eirenis و Boiga مخصوصاً در تركمنستان‌ زندگی‌ می‌كنند. گونه‌های‌ سمّی‌ و خطرناك‌ از قبیل‌ كفچه‌مار (كبرا)، مار جعفری‌ آسیایی‌ و افعی‌ Vipera lebetina در این‌ ناحیه‌ پراكنده‌اند. لاك‌پشتها كمیاب‌اند و فقط‌ گونه‌ لاك‌پشت‌ آسیایی‌ در برخی‌ مناطق‌ وجود دارد. از میان‌ دوزیستان‌ فقط‌ قورباغه‌ معمولی‌ و دو گونه‌ از وزغها به‌ فراوانی‌ و گونه‌ای‌ سمندر با نام‌ علمی‌ Ranodon sibiricus در جنوب‌ شرق‌ قزاقستان‌ وجود دارد. از میان‌ آبزیان‌، برخی‌ از ماهیها از قبیل‌ گونه‌های‌ متعلق‌ به‌ جنس‌ Pseudoscaphirhynchus در آمودریا و سیردریا و برخی‌ از گونه‌های‌ كپور (Cyprinidae) در رودخانه‌های‌ كوههای‌ كپه‌داغ‌ تا تبت‌ و هیمالیا پراكنده‌اند. در دریاچه‌ آرال‌ نیز گونه‌هایی‌ از قبیل‌ Aralensis Salmo trutta زندگی‌ می‌كنند. بندپایان‌ این‌ ناحیه‌ همچون‌ سایر نواحی‌ دنیا از تنوع‌ فوق‌العاده‌ای‌ برخوردارند ( رجوع كنید بهد. ایرانیكا ، ذیل‌ "Fauna.III" ).

تنوع‌ اقلیمی‌ منطقه‌ آسیای‌ میانه‌ سبب‌ تنوع‌ چشمگیر جانوران‌ این‌ منطقه‌ شده‌ است‌ مثلاً در كشور تاجیكستان‌ می‌توان‌ هم‌زمان‌ عناصر «شمالی‌» از قبیل‌ خرس‌ قهوه‌ای‌ ، خرگوش‌، گوركن‌ ، گوفر (جونده‌ای‌ نقب‌ زن‌ به‌ اندازه‌ موش‌ صحرایی‌ كه‌ گونه‌های‌ كیسه‌ مانند دارد)، بز وحشی‌ سیبریایی‌، عناصر «آسیای‌ مركزی‌ و هندی‌ ـ تبتی‌» مثل‌ پلنگ‌ آسیایی‌، اولار هیمالیایی‌ (= مرغ‌ هلال‌؛
رجوع كنید به د. تاجیكی‌ ، ج‌ ٤، ص‌ ٣٧٨)، گرگ‌ تبتی‌ ، عناصر «هندی‌» مثل‌ خارپشت‌ ایرانی‌ ، گونه‌های‌ مختلف‌ خانواده‌ پرستو (Hirundinidae) ، عناصر «افغانی‌» از قبیل‌ قوچ‌ موفلون‌ (گوسفند وحشی‌ آسیایی‌)، مار كبرا، لاسرتای‌ خاكستری‌ و موریانه‌ها را دید ( رجوع كنید به محبت‌ اف‌، ص‌ ٣٨ـ٤٢). با پیشروی‌ به‌ سمت‌ شمال‌ بر تعداد و تنوع‌ عناصر شمالی‌ افزوده‌ می‌شود. در قزاقستان‌ خرس‌ قهوه‌ای‌، گراز وحشی‌، گونه‌های‌ گوزن‌ مثل‌ گوزن‌ تایگا و همچنین‌ سیاه‌ گوش‌ (وشق‌) بیشتر وجود دارد. درختان‌ دره‌های‌ تنگ‌ و عمیق‌ و دره‌های‌ نواحی‌ استپی‌ و كوهستانی‌، مسكن‌ و محل‌ بزها و گوسفندهای‌ كوهی‌، گوزنها و گربه‌های‌ وحشی‌ برفی‌اند. وجود رودها و دریاچه‌ها نیز منجر به‌ تنوع‌ جانوران‌ آبزی‌ این‌ منطقه‌ شده‌ است‌ ( رجوع كنید بهآشنایی‌ با جمهوریهای‌ مستقل‌ آسیای‌ میانه‌ و قفقاز ، ص‌ ٧٢ـ٧٣، ٨٧).

برای‌ مطالعه‌ بیشتر، علاوه‌ بر منابع‌ مندرج‌ در پایان‌ مقاله‌ رجوع كنید به

A. V. Afanasev, Zoogeografia Kazakhstana: no osnove rasprostraneiia mlekopitaiushchikh (Zoogeography of Kazakhstan: the distribution of mammals), Alma-Ata ١٩٦٠;
D. A. Azimov, Nasekomye Uzbekistan (Insects of Uzbekistan), Tashkent ١٩٩٣;
A. B. Bekenov, I. A. Grachev, and I.S. Lobachev, Ekologiia i povedenie mlekopitaiushchikh kazakhstana (Ecology and behavior of mammals of Kazakhstan), Alma-Ata ١٩٨٨;
E. I. Gan, Animal ecology and biology in Uzbekistan, Tashken ١٩٦٩ (in Russian);
E. V. Gvozdev, Animals of Kazakhstan: results and prospects of study, proceedings of the Institute of Zoology of S. S. R ., Alma-Ata ١٩٨٤;
V. G. Heptner, Fauna pozvonochnykh zhivotnykh Badkhyza (Vertebrate fauna of Badghyz Southern Turkmenistan) ) iuzhnyi Turkmenistan ),Ashkhabad ١٩٥٦;
R.N.Meklenburtsev etal., Ptitsy Uzbekistan (Birds of Uzbekistan), Tashkent ١٩٨٧;
N.T. Nechaeva, Vegetation and wildlife of the western Kopetdagh, Ashkhabad ١٩٨٥ (in Russian);
A.K.Rustamov, The birds of Turkmenistan , Ashkhabad ١٩٥٨ (in Russian);
S. M. Shammakov, Presmykayushcheesya ravninnogo Turkmenistana (Reptiles of lowland Turkmenia), Ashkhabad ١٩٨١;
idem, The reptiles of plain Turkmenistan , Ashkhabad ١٩٨١ (in Russian);
O. A. Starkov, Founa and animal ecology of Tajikistan: a collection of papers , Dushanbe ١٩٧٨ (in Russian);
A. O. Tashliev et al., Fauna resources of Turkmenistan and the problems of their rational use , Ashkhabad ١٩٨٨ (in Russian);
V. V. Tshikolovets, The butterflies of Turkmenistan , Bratislava ١٩٩٨;
I. D. Yakovelva, Identification book of Kirgizia , s reptiles , Frunze in Russian, ١٩٦١.

ج‌) قفقاز. قفقاز شامل‌ دو بخش‌ شمالی‌ و جنوبی‌ است‌. قفقاز شمالی‌ در بر گیرنده‌ جمهوریهای‌ داغستان‌، چچن‌، اینگوش‌، اوسِتیای‌ شمالی‌، كاباراـ بالكار، آدیگه‌ و قاراچای‌ ـ چركس‌ است‌. قفقاز جنوبی‌ شامل‌ جمهوریهای‌ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ است‌. قفقاز در حدفاصل‌ بین‌ اقلیم‌ معتدل‌ مداری‌ و جنب‌ مداری‌ قرار دارد. كوههای‌ قفقاز چون‌ سدی‌ از نفوذ توده‌ هوای‌ سرد كوهستانی‌ از شمال‌ به‌ ماورای‌ قفقاز (قفقاز جنوبی‌) و توده‌ هوای‌ گرم‌ از جنوب‌ به‌ قفقاز شمالی‌ جلوگیری‌ می‌كنند ( رجوع كنید بهامیر احمدیان‌، ١٣٧٦ ش‌، ص‌١٠ـ١٣، ١٨). مناطق‌ حفاظت‌ شده‌ قفقاز دارای‌ چهل‌ گونه‌ پستاندار، ١٢٠ گونه‌ پرنده‌، سیزده‌ جور از خزندگان‌، چهار جور از دوزیستان‌ و بیش‌ از ٣٠٠ ، ١ جور حشره‌ است‌. در پایكوههای‌ غرب‌ و

مركز قفقاز، پستانداران‌ بیابان‌زی‌ نظیر گرگ‌ قفقازی‌ ، روباه‌، خرگوش‌ و موش‌ صحرایی‌ و در اراضی‌ پست‌ تِزِك‌ ـ كوما، چاله‌ كُروارس‌ میانی‌، جانوران‌ نیمه‌ صحرایی‌ نظیر جیران (غزال‌ شنی‌؛
غزال‌ دُركاس‌)، تشی‌ (خارپشت‌ تیرانداز)، خرگوش‌ صحرایی‌، گونه‌های‌ زیر خانواده‌ موشها، گراز وحشی‌ و گربه‌ وحشی‌ پراكنده‌اند. در كوههای‌ قفقاز خانواده‌های‌ بزرگ‌ و كوچك‌ و گاه‌ در فلات‌ ارمنستان‌، حیوانات‌ كوههای‌ بلند و جنگلی‌ از قبیل‌ بز كوهی‌ داغستان‌، گوسفند كوهی‌ ، گونه‌هایی‌ از گوزن‌، گونه‌های‌ مختلف‌ خانواده‌ سنجاب‌ (Sciuridae) ، خرس‌ قهوه‌ای‌ و گربه‌ جنگلی‌ زندگی‌ می‌كنند.

در نواحی‌ خشك‌ آذربایجان‌ خزندگانی‌ چون‌ گونه‌های‌ مختلف‌ خانواده‌ افعی‌ (Viperidae) دیده‌ می‌شود. تعدادی‌ از جانوران‌ غیر بومی‌ از قبیل‌ گوزن‌ خالدار نیز با در نظر گرفتن‌ اقلیم‌ قفقاز در این‌ منطقه‌ سازگار شده‌اند ( رجوع كنید به همان‌، ص‌ ٢١ـ٢٢؛
اسدی‌كیا، ص‌ ١٠ـ١١). گاه‌ نیز فعالیتهای‌ اقتصادی‌، جغرافیای‌ جانوری‌ این‌ منطقه‌ را تغییر داده‌ است‌. ماهی‌ گامبوزیا از ایتالیا، سگ‌ آبی‌ امریكای‌ جنوبی‌، گوزن‌ قطبی‌ از شرق‌ دور، مینك‌ و سگ‌ راكون‌ از تایگاهای‌ اوسوری‌ به‌ گرجستان آورده‌ و به‌ خوبی‌ سازگار شده‌اند (امیر احمدیان‌، ١٣٨١ ش‌، ص‌ ٢٦٥ـ ٢٦٦).

پرندگان‌ قفقاز نیز به‌ دلیل‌ تنوع‌ قلمروهای‌ زیستی‌ از گوناگونی‌ زیادی‌ بر خور دارند. در كوههای‌ قفقاز بزرگ‌ و كوچك‌ و فلات‌ ارمنستان‌، كبك‌ دری‌ قفقاز و قره‌خروس‌ فراوان‌اند. از پرندگان‌ نواحی‌ جنگلی‌ گرجستان‌ می‌توان به‌ این‌ موارد اشاره‌ كرد: گونه‌های‌ مختلف‌ خانواده‌ ماكیانیان‌ (Phasianidae) ، كبك‌ دری‌، الیكایی‌ ، داركوب‌ سبز و داركوب‌ سیاه‌ . از پرندگان‌ بیشه‌ها و بوته‌زارها می‌توان از لاشخور، كركس‌ سیاه‌ ، شاهین‌، از پرندگان‌ جنگلهای‌ اراضی‌ پست‌ از قرقاول‌ و در استپها از چكاوكها (Alaudidae) و عقاب‌ استپ‌ نام‌ برد. گونه‌های‌ خانواده‌ دلفین‌ (Delphinidae) و ماهیهای‌ گوناگون‌ از قبیل‌ استروژن‌، سالمون‌، شاه‌ماهی‌،

ماهی‌ پهن‌، ماهی‌ دراز و سفره‌ ماهی‌ نیز در آبهای‌ این‌ مناطق‌ وجود دارند ( رجوع كنید بههمو، ١٣٧٦ ش‌؛
همو، ١٣٨١ ش‌؛
اسدی‌كیا، همانجاها).

برای‌ مطالعه‌ بیشتر، علاوه‌ بر منابع‌ مندرج‌ در پایان‌ مقاله‌ رجوع كنید به

K. M. Alekperov, Mlekopitaiushchie iugo-zapadnogo Azerbaidzhana (Mammals of southwestern Azerbaijan), Baku ١٩٦٦ (in Russian);
Animal life of Azerbaijan , ed. A. N. Alizade et al ., Baku ١٩٥١ (in Russian);
L. V. Chopikashvili, Fauna and animal ecology of the Caucasus: a collection of scientific papers, Ordzhonikidze ١٩٨٧ (in Russian);
V. I. Naniev, Animal ecology of the northern slopes of central caucasus: an interdisciplinary collection of paper , Orj ¨onikidze ١٩٧٨.