دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٧١
بَزْدَوی ، محمد بن محمد ابوالیُسر، قاضی ، مدرّس ، فقیه و محدث حنفی . حدود ٤٢١ در بزده به دنیا آمد. در منابع از دوران رشد، چگونگی تحصیلات ، و مشایخ وی ذکری به میان نیامده و تنها لکنوی (ص ١٨٨) اشاره می کند که وی از اسماعیل بن عبدالصادق (متوفی ٤٩٤) و ابی یعقوب یوسف بن منصور سیّاری حدیث شنیده است .
خاندان بزدوی عالم پرور بود؛
از جمله جدّ پدرش عبدالکریم بزدوی (متوفی ٣٩٠)، برادر بزرگش علی بن محمد، ابوالعُسر (متوفی ٤٨٢)، فرزندش ابوالمعالی مفتی و قاضی بخارا (متوفی ٥٤٢)، و برادرزاده اش حسن بن علی (متوفی ٥٥٧) از علما بودند.
بزدوی در علوم دینی به پایه ای رسیده بود که طالبان از اطراف و اکناف به سوی او می شتافتند (ابن قطلوبغا، ص ٦٥ـ٦٦؛
ذهبی ، ج ١٩، ص ٤٩). وی به بخارا سفر کرد اما تاریخ دقیق آن معلوم نیست . او فقه درس می داد و مجلس املای حدیث داشت و مشتاقان ، روایاتش را می نوشتند (سمعانی ، ج ١، ص ٣٣٩؛
ذهبی ، همانجا).
از جمله شاگردان او، نجم الدین نسفی * مفسّر و متکلم نامبردار و صاحب کتاب القند فی ذکر علماءِ سمرقند (در شرح حال علمای ماوراءالنهر) را می توان نام برد. نسفی در جاهای مختلف این کتاب ، که اخیراً نسخة ناقصی از آن چاپ شده ، از بزدوی با عنوان استاد بزرگ یاد می کند (از جمله رجوع کنید به ص ٣١١، ٤٠٧). از دیگر شاگردان بزدوی ، علاءالدین محمدبن احمد سمرقندی ، صاحب کتاب تحفة الفقها ، و فرزند خودش ابوالمعالی قاضی و مفتی بخارا و برادرزاده اش حسن بن علی بوده اند (لکنوی ، همانجا).
سمعانی (همانجا) عده ای ـ از جمله ابوالمعالی ـ را نام می برد که به واسطة آنان احادیث بزدوی را شنیده است . چون بزدوی در تصنیفات خود همیشه سادگی را رعایت می کرد، برخلاف برادرش ، علی بن محمد، ابوالیسر لقب گرفت (طاش کبری زاده ، ج ٢، ص ١٦٥؛
لکنوی ، ص ٢٣٥).
بزدوی ، علاوه بر پیشوایی و تدریس و املای حدیث ، مقام قضای سمرقند را هم بر عهده داشت (ذهبی ، همانجا). او در ٤٩٣ در بخارا درگذشت (بغدادی ، ج ٢، ستون ٧٧؛
طاش کبری زاده ، همانجا).
از آثار منسوب به بزدوی است : المبسوط ، در فروع فقه حنفی ؛
شرح جامع الصغیر شیبانی . شرح جامع الصغیر را حاجی خلیفه شرح جامع الصدر ثبت کرده است . به نوشتة حاجی خلیفه (ج ١، ستون ٥٦٣) جامع الصغیر را ابوطاهر دَباس مرتب کرد و حسام الدین بن مازه بر اساس این ترتیب ، کتابی تألیف کرد که شامل امهّات مسائل حنفیّه است و به «جامع الصدر الشهید» شهرت دارد. بر این کتاب شروح مختلفی نوشته شده که شرح بزدوی از آن جمله است .
منابع :
(١) ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی طبقات الحنفیة ، بغداد ١٩٦٢؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، هدیّة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النّبلاء ، ج ١٩، چاپ شعیب ارنؤوط ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٥) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٦) احمدبن مصطفی طاش کبری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السیادة ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٧) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ، ج ١١، ص ٢١٠؛
(٨) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائد البهیّة فی تراجم الحنفیّة ، کراچی ١٣٩٣؛
عمربن محمد نسفی ، کتاب القند فی ذکر علماء سمرقند ، چاپ نظرمحمد فاریابی ، ریاض ١٤١٢/
(٩) ١٩٩١.
/ عبدالله کیانی فرید /