حَزیران ، یكى از ماههاى سال در گاه‌شماریهاى رایج در بین‌النهرین، شام و آسیاى صغیر. واژه حزیران صورت دگرگون شده واژه مصرىِ باستانِ اوزیریس (الهه و اسطوره مصرى، معادلِ آدونیس یونانى) است (خولسون؛ ج ١، ص ١٩٦، یادداشت ٢٠٢؛ براى آگاهى بیشتر درباره اوزیریس رجوع کنید به فریزر، بخش ٤، ج ٢، ص ٣ـ٢٣) كه در طول زمان به حزیران بدل شده است (براى گزارشى از تحول واژه و ریشه آن رجوع کنید به بنفاى و اشترن، ص ١٧٩ـ١٨٠). واژه حزیران در متون عربى به صورت حِسیران (همان، ص ١٩) و در متون یونانى به صورت Ezhr (همان، ص ٢١) آمده، اما شایع‌ترین صورت تلفظى واژه، حَزیران است كه بارها در متون سریانى و متون دینى صابئى به زبان سریانى ذكر شده است (براى آگاهى از نحوه تلفظ و شكل واژه در خط سریانى رجوع کنید به نخله، ص ١٧٨؛ مشكور، ج ١، ص ١٧٧؛ نعمان، ص ١٨٢؛ براى آگاهى از تلفظ واژه در متون صابئى رجوع کنید به دراور و ماتسوخ، ص ١١٨). صورتهاى دیگر این واژه (از جمله Ezir رجوع کنید به گینزل، ج ١، ص ١١٧؛ بنفاى و اشترن، ص ١٨٠)، شكلهاى میانجى واژه از تحول آن از اوزیریس تا حَزیران به شمار می‌آیند. در این میان، برخى آن را از آرامى «حَزْرا» به معناى گندم (رجوع کنید به اسدى، ذیل مادّه) و نیز از اكدى به معناى دروگر (حتى، ج ٢، ص ١٧٣، پانویس ٢) دانسته‌اند، كه این ریشه‌شناسى و معانى عامیانه فاقد ارزش‌اند. این تفسیر واژگانى، به احتمال بسیار، به‌سبب قرار گرفتن ماه حزیران در فصل تابستان در گاه‌شمارى سریانى و به هنگام دروى محصول وضع شده است. تلفظ این واژه به صورت حُزَیران فقط به تركها(؟) نسبت داده شده (رجوع کنید به اسدى، همانجا)، اگر چه در متون دوره عثمانى و تركیه فعلى نیز نام این ماه به صورت حَزیران ضبط شده است (براى آگاهى از تلفظ آن در زبان تركى رجوع کنید به اونات، ص ١٠٨ـ١٠٩).

طول ماه حزیران در گاه‌شماریهاى گوناگون (رجوع کنید به ادامه مقاله)، همواره سى روز بوده است (رجوع کنید به یحیی‌بن ابی‌منصور، ص ٥؛ ابوریحان بیرونى، ١٩٢٣، ص ٦٠؛ قطان‌مروزى، ص ٢٣٤). این ماه، به همراه دیگر ماههاى سریانى، در ایران و بین‌النهرین و شام و شمال افریقا و حتى اندلس (رجوع کنید به ادامه مقاله) و در گونه‌هاى مختلفى از گاه‌شماریها (كه مبدأ و طول سال و نحوه اِعمال كبیسه در آنها متفاوت بوده) به كار می‌رفته و این موضوع سبب بروز آشفتگیهایى در شناسایى نوع این گاه‌شماریها شده است (رجوع کنید به ادامه مقاله). شایع‌ترین نوع گاه‌شماریها، گاه‌شمارى سلوكى است كه از ماه تشرى/ تِشْرین* اول آغاز می‌شده و حزیران ماه نهم آن بوده است (براى آگاهى از نام ماههاى سال در این گاه‌شمارى رجوع کنید به تقویم*، جدول ١). این همان گاه‌شمارى است كه قطان مروزى (همانجا) و ابوریحان بیرونى (١٣٧٣ـ١٣٧٥، ج ١، ص ٧١) از آن با عنوان سریانى یاد كرده‌اند. از دیگر سو، در گاه‌شماریهاى شمسى در دوره رومى با مبدأ اغسطس (آگوستوس، نخستین امپراتور روم)، دیوقلطیانوس (یا دیوقلطیانى = دیوكلتیانوس، امپراتور روم در ٢٨٤ میلادى) و انطینس (آنتونیوس، امپراتور روم) نیز، كه در آنها نام ماههاى سریانى به كار می‌رفته، سال از ماه كانون آخر آغاز می‌شده و در نتیجه ماه حزیران ششمین ماه سال بوده است (رجوع کنید به یعقوبى، ج ١، ص ١٥٦؛ ابوریحان بیرونى، ١٣٦٢ش، ص ٢٤١). ابن‌ندیم (ص ٣٨٦ـ٣٨٩) و ابوریحان بیرونى (١٩٢٣، ص ٣١٨) از نوعى گاه‌شمارى صابئان یاد كرده‌اند كه در آن از نام ماههاى سریانى استفاده می‌شده و سال در این گاه‌شمارى احتمالاً از ماه نیسان آغاز می‌شده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ٣٨٧؛ قس ابوریحان بیرونى، همانجا، كه آغاز سال را از كانون آخر می‌داند). بنابراین، حزیران سومین ماه سال به شمار می‌آمده است (به علت رواج هم‌زمانِ چندگونه گاه‌شمارى با نام ماههاى سریانى، به هنگام استفاده از این گاه‌شمارى، ترتیب نام ماهها در این گاه‌شماریها به صورتهاى گوناگون ضبط شده است رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، همانجا؛ در ترتیبى كه گینزل (همانجا) و بنفاى و اشترن (ص ١٩) از ماههاى سریانى ذكر كرده‌اند، سال از ماه نیسان آغاز شده و حزیران سومین ماهِ سال است). ظاهراً این ترتیب، به سبب سیطره ترتیب ماهها در گاه‌شمارى یهودى (كه در آن سال از ماه نیسان آغاز می‌گردد) بر گاه‌شماریهاى سریانى و صابئان پدید آمده است. در گاه‌شمارى امروزین رایج در كشور تركیه، حزیران ششمین ماه سال است (رجوع کنید به اونات، همانجا؛ نیز رجوع کنید به تقویم*، جدول ٩)، زیرا پایه این گاه‌شمارى بر گاه‌شمارى سریانى ـ مقدونى (كه در دوره‌اى طولانى در آسیاى صغیر رواج داشته) گذاشته شده است (براى آگاهى از ترتیب ماههاى سال در گاه‌شمارى سریانى ـ مقدونى، از جمله رجوع کنید به مسعودى، ج ٢، ص ٣٣٧ـ٣٤٢). براساس همین چندگونگى، چنانچه در بررسى یكى از گاه‌شماریها یا اسناد تاریخ‌دار، نام ماه بدون ذكر دیگر اركان گاه‌شمارى آمده باشد، عملاً شناسایى نوع گاه‌شمارى غیرممكن خواهدبود.

در قرن پنجم نوعى گاه‌شمارى در اندلس، با نام گاه‌شمارى قُرطُبه، وضع شد كه ضمن اخذ ویژگیهایى از گاه‌شماریهاى عرب جاهلى و ایرانى و میلادى، نام ماههاى گاه‌شمارى سریانى نیز در آن بود. در این گاه‌شمارى، سال از ینیر (ژانویه) آغاز می‌شد و حزیران، برابرِ سریانىِ ماهِ یونیه (ژوئن) و ماه ششم سال بود (قرطبى، ص ٩٣؛ نیز رجوع کنید به تقویم*، بخش :٥ قسمت د).

یكى از مهم‌ترین وقایع تاریخى كه در ماه حزیران رخ داده كبیسه‌اى است كه به دستور معتضد عباسى (حك: ٢٧٩ـ٢٨٩) براى تصحیح درگاه‌شمارى و تطبیق آن با فصول سال، اعمال شد و به تأسیس گاه‌شمارى خراجى در ایران انجامید (رجوع کنید به عبداللهى، ص ٢٨٢ـ٢٨٦، ٢٩٢). بنابه روایتهاى متعدد تاریخى (از جمله رجوع کنید به قزوینى، ص ٧٦ـ٧٧؛ صفدى، ج ١، ص ١٣ـ١٤؛ ابن‌كثیر، ج ٦، جزء١١، ص ٧٦)، به دستور معتضد، نوروز در سال ٢٨٢ به روز یازدهم حزیران منتقل شد. این تصحیح نیازمند اِعمال شصت روز كبیسه در این سال بود (صَفَدى، ج ١، ص ١٤؛ نیز رجوع کنید به عبداللهى، ص ٢٩٢). این تصحیح، براساس گاه‌شمارى سلوكى (كه با نامهاى گوناگونى در سرزمینهاى اسلامى رواج داشت رجوع کنید به تقویم*، بخش ٧) محاسبه و اعمال شده، اما در منابع، به ذكر نام ماه بسنده شده است (براى نمونه رجوع کنید به قزوینى؛
صفدى؛
ابن‌كثیر، همانجاها). براساس همین محاسبه، روشن می‌شود منابعى كه حزیران را یك ماه «تابستانى» می‌دانند (از جمله رجوع کنید به ابن‌درید، ج ١، ص ٢٨٥، ذیل «بحن»؛
ابن‌منظور، ذیل «قیظ»)، ناظر بر استفاده از حزیران در همین گاه‌شماری‌اند. در ادب فارسى نیز از حزیران به عنوان یك ماه تابستانى و همراه با گرماى شدید یاد شده است (از جمله رجوع کنید به ناصرخسرو، ص ٤٤١، بیت ١٢؛
مسعود سعدسلمان، ص ٣٢١، بیت ٧؛
سیف فرغانى، ج ١، ص ١٦، بیت ٥).

طولانی‌ترین روز سال (به عربى نَحْب) در این ماه قرار گرفته است (قرطبى، ص ٩٩؛
ابن‌درید، همانجا).

تعدادى از روزه‌ها و ایام مهم مذهبى مسیحى در ماه حزیران قرار داشته است (رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ١٣٧٣ـ١٣٧٥، ج ١، ص ٢٤٢؛
نیز رجوع کنید به قرطبى، ص ٩٣ـ١٠٣). همانند بسیارى از ماهها و ایام سال در گاه‌شماریهاى گوناگون، ماه حزیران نیز در نزد اقوام مختلف، احكام نجومى و آداب و شعائر ویژه‌اى داشته است. صابئان براى ماه حزیران از نظر احكام نجومى، اهمیت ویژه‌اى قائل بودند (براى گزارشى از ویژگیهاى احكام نجومى این ماه از نظر صابئان >رجوع کنید به كتاب منطقة البروج <، ص ١٦٤، ١٦٧ـ١٦٨، ١٧٤، ١٧٦، ١٧٩ـ١٨٠، ١٨٢ـ١٩٠؛
براى گزارشى كلى از آداب ویژه این ماه از دید صابئان رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص ٣٨٧). به نوشته قرطبى (ص ١٠٣ـ١٠٥)، مسیحیان اسپانیایى نیز براى این ماه از نظر احكام نجومى، چگونگى اوضاع كشتزارها، میوه‌ها و محصولات كشاورزى احكام ویژه‌اى قائل بودند. امروزه نیز اهالى لبنان به این ماه اهمیت خاصى می‌دهند و درخصوص آن اعتقادات خاصى دارند (براى گزارشى در این‌باره رجوع کنید به خاطر، ص ٤٥٩ـ٤٦٣).

منابع :
(١) ابن‌درید، كتاب جمهرة اللغة، چاپ رمزى منیر بعلبكى، بیروت ١٩٨٧ـ١٩٨٨؛
(٢) ابن‌كثیر، البدایة و النهایة، ج ٦، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن‌منظور؛
(٤) ابن‌ندیم (تهران)؛
(٥) ابوریحان بیرونى، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ١٩٢٣؛
(٦) همو، كتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٧) همو، كتاب القانون المسعودى، حیدرآباد، دكن ١٣٧٣ـ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(٨) محمد خیرالدین اسدى، موسوعة حلب المقارنة، چاپ محمد كمال، حلب ١٩٨٤ـ١٩٨٨؛
(٩) فیلیپ خورى حتى، تاریخ سوریة و لبنان و فلسطین، ج ٢، ترجمه كمال یازجى، بیروت ١٩٥٩؛
(١٠) لحد خاطر، «الامثال و الاساطیر اللبنانیة المختصّة باشهر السنة الشمسیة: حزیران»، المشرق، سال ٣١ (حزیران ١٩٣٣)؛
(١١) محمد سیف فرغانى، دیوان، چاپ ذبیح‌اللّه صفا، تهران ١٣٤١ـ١٣٤٤ش؛
(١٢) صفدى؛
(١٣) رضا عبداللهى، تاریخ تاریخ در ایران، تهران ١٣٦٦ش؛
(١٤) زكریابن محمد قزوینى، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات، بیروت : دارالشرق العربى، (بی‌تا.)؛
(١٥) حسن‌بن على قطان‌مروزى، گیهان‌شناخت، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه آیت‌اللّه العظمى مرعشی‌نجفى، چاپ محمود مرعشى، قم ١٣٧٩ش؛
(١٦) مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ غلامرضا رشیدیاسمى، تهران ١٣٦٢ش؛
(١٧) مسعودى، مروج (بیروت)؛
(١٨) محمدجواد مشكور، فرهنگ تطبیقى عربى با زبانهاى سامى و ایرانى، تهران ١٣٥٧ش؛
(١٩) ناصرخسرو، دیوان، چاپ مجتبى مینوى و مهدى محقق، تهران ١٣٥٣ش؛
(٢٠) رفائیل نخله، غرائب اللغة العربیة، بیروت ١٩٦٠؛
(٢١) میشائیل نعمان، الوجیز فى اللغة السریانیة (حمص ١٩٩٠ـ ١٩٩١)؛
(٢٢) یحیی‌بن ابی‌منصور، الزیج المأمونى الممتحن، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه اسكوریال، چاپ فؤاد سزگین، فرانكفورت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٢٣) یعقوبى، تاریخ؛

(٢٤) Theodor Benfey and Moriz A. Stern, Ueber die Monatsnamen einiger alter Volker insbesondere der Perser, Cappadocier, Juden und Syrer, Berlin ١٨٣٦;
(٢٥) The Book of the Zodiac=Sfar Malwasia, tr. E.S. Drower, London: The Royal Asiatic Society, ١٩٤٩;
(٢٦) Danil Abramovich Chwolson, Die Ssabier und der Ssabismus, vol.١, St. Petersburg ١٨٥٦;
(٢٧) Ethel Stefana Drower and Rudolf Macuch, A Mandaic dictionary, Oxford ١٩٦٣;
(٢٨) James George Frazer, The golden bough: a study in magic and religion, London ١٩٩٠, Freidrich Kart Ginzel, Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie, Leipzig ١٩٠٦-١٩١٦;
(٢٩) Aribb. Sad Kurtubi, Le Calendrier de cordoue [= کتاب الانواء], publiepar R.Dozy, accompagnee d'une traduction, francaise annotee par Ch.Pellat, Leiden ١٩٦١;
(٣٠) Faik Resit Unat, Hicri tarihleri, Miladi tarihe, cevirme kilavuzu, Ankara ١٩٧٤.

/ فرید قاسملو /