حماسة (الحماسة) ، حماسة (الحماسة)، كتاب مشهورى‌ در گزينش شعر عربى‌ازشاعر بزرگ دوره عباسى، ابوتمّام* حبيب‌بن اَوْس طائى (متوفى ٢٣١). گزينش اشعار عربى در سده‌هاى دوم و سوم صورت گرفت و مجموعه‌هاى مهمى پديد آمد، همچون المُعَلَّقات يا السَّبْع الطِّوال از حَمّاد راويه* (متوفى ١٥٥)، المُفَضَّليّات از مُفَضّل ضبّى* (متوفى ١٦٨)، جَمْهَرَة اشعار العرب* از ابوزيد قرشى (متوفى ١٧٠ يا سده سوم)، الاَصْمَعِيّات از عبدالملك اَصْمعى* (متوفى ٢١٦)، و حماسه ابوتمّام.

ابوتمّام دو كتاب با عنوان حماسه داشته است كه الحماسة الكبرى يا ديوان الحماسه، و الحماسة الصغرى يا الوَحْشِيّات نام گرفته‌اند. به گفته مسعودى (ج ٧، ص ١٦٦)، برخى از مردم حماسه ابوتمّام را اَلخَبِيّه نام نهاده بودند. با توجه به اينكه ابوتمّام را داناترين فرد به شعر عربى در دوره خود دانسته‌اند (صولى، ص ١١٨) و نيز با در نظر گرفتن اين نكته كه ابوتمّام در گزينش اشعار از آوردن سروده‌هاى بسيار دشوار يا بسيار پيش‌پا افتاده خوددارى كرده و حد وسط را برگزيده است (باقلانى، ص ١١٧)، ارزش گزيده‌هاى او آشكارتر مى‌شود. حتى به گفته خطيب تبريزى* (متوفى ٥٠٢، ج ١، ص ٣)، ابوتمّام را در گردآورى اشعار حماسه شاعرتر دانسته‌اند تا در سرودن اشعار. به گفته ابوعلى مرزوقى* (متوفى ٤٢١؛ ج ١، ص ١٣)، ناقدان شعر اتفاق‌نظر دارند كه ابوتمّام در گزينش اشعار موفق بوده، زيرا ملاك او فقط انتخاب اشعار نيكو بوده است نه چيز ديگر.

در ماجراى تأليف كتاب آورده‌اند كه ابوتمّام براى مدح والى خراسان، عبداللّه‌بن طاهر، عازم خراسان شد و در بازگشت، در همدان، مهمان ابوالوفاءبن سَلَمه گرديد. پيش از ترك همدان برف بسيار سنگينى باريد و راهها بسته شد. ابوالوفاء به ابوتمّام گفت كه راهها به اين زودى بازنخواهد شد و او را به كتابخانه خود راهنمايى كرد. ابوتمّام در آنجا پنج كتاب نگاشت، از جمله حماسه و الوحشيّات (قس طه حسين، ج ٢، ص ٣٤٣؛ سزگين، ج ٢، جزء١، ص ١٠٦، كه تأليف پنج كتاب را در آن زمان كوتاه بسيار بعيد و غيرممكن دانسته‌اند). كتاب حماسه در كتابخانه آل‌سلمه باقى ماند و آنان كتاب را آشكار نمى‌كردند تا اينكه اوضاع آنان دگرگون گشت و فردى از اهالى دينور، به نام ابوالعواذل، به همدان رفت و به كتاب دست يافت و آن را با خود به اصفهان برد و اديبان به شرح الفاظ و معانى، اِعراب و تلخيص آن پرداختند (خطيب تبريزى، ج ١، ص ٣ـ٤؛ ابن‌خلّكان، ج ٣، ص ٨٤ـ٨٥). مسعودى (همانجا) نيز تصريح كرده است كه كتاب حماسه پس از درگذشت ابوتمّام آشكار گشت. ابوتمّام گزينشهاى شعرى ديگرى نيز داشته است، از جمله كتاب الاختيارات من شعر الشعراء، و الاختيارات من شعر القبائل، و اختيار المُقَطَّعات (آمدى، ١٣٦٣، ص ٥١ ـ٥٢؛ ابن‌نديم، ص١٩٠؛ سزگين، ج ٢، جزء١، ص ١٤٥)، ولى حماسه بيش از آنها شهرت يافت و مورد مراجعه قرار گرفت (رجوع کنید به آمدى، ١٣٦٣، ص ٥٢)، حتى به تعبير زمخشرى* (متوفى ٥٣٨) با اينكه ابوتمّام از شاعران مُحْدَث (نوخاسته؛ رجوع کنید به مولّد*) بوده است، وجود بيتى در حماسه دانشمندان را قانع مى‌كرد تا به آن استناد كنند (رجوع کنید به عبدالقادربن عمر بغدادى، ج ١، ص ٤).

بسيارى از اديبان و حتى مفسران از ابيات حماسه شاهد مى‌آوردند، از جمله آمدى (متوفى ٣٧٠؛ ١٤٠٢، ص ٩٨)، مَرْزُبانى (متوفى ٣٧٨ يا ٣٨٤؛ ص ٢٠٧، ٢١٣ـ٢١٤)، و زمخشرى (ج ١، ص ١٢، ١٠٩). در كتابهاى نحو و لغت، از بسيارى از ابيات حماسه شاهد آورده شده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌جنّى، ١٣٧٢ـ١٣٧٦، ج ١، ص ٧٩، پانويس ٥، ص١١٠، پانويس ١؛ ابن‌منظور، ذيل «صير»). برخى نيز، به سبب اهميت حماسه، آن را از بر مى‌كردند (رجوع کنید به ياقوت حموى، ج ٤، ص١٧٦٠؛ ابن‌خلّكان، ج ٧، ص٢٢٠، ٢٣٨).

ابوتمّام نخستين شاعرى بود كه به گزينش اشعار عربى پرداخت، زيرا گزينش اشعار را پيش از او روايتگران و لغويان انجام مى‌دادند. در ميان اشعار حماسه به سروده‌هايى از شاعران جاهلى برمى‌خوريم، شاعرانى چون تَأَبَّطَ شَرآ* (رجوع کنید به ابوتمّام، ١٩٨٠، ص ٣٨ـ٣٩)؛ شاعران مُخَضْرَم*، كه هم دوره جاهليت و هم صدر اسلام را درك كرده‌اند، همچون حَسّان‌بن ثابت* (رجوع کنید به همان، ص ٥٥٥)؛ شاعران دوره بنى‌اميه، همچون فَرَزْدَق* (رجوع کنید به همان، ص١٩٠ـ١٩١)؛ و شاعران معاصر ابوتمّام، همچون ابوالْعَتاهيه* (رجوع کنید به همان، ص ٥٠١؛ قس بروكلمان، ج ١، ص ٧٨، كه شاعران كتاب حماسه را منحصر به شاعران دوره جاهلى و صدر اسلام دانسته است). برخى شاعرانى كه شعرشان در حماسه آمده است، از شاعران كم شعرند و ابوتمّام براى آنكه نوآورى كرده باشد از سروده‌هاى آنان نيز استفاده كرده؛ حتى از برخى شاعران، جز آنچه ابوتمّام در حماسه از آنان آورده است، شعر ديگرى يافت نمى‌شود (حسن، ج ١، ص ٨٧). براى نخستين بار ابوتمّام از شاعران زن نيز سروده‌هايى آورده است (براى نمونه رجوع کنید به ابوتمّام، ١٩٨٠، ص ٢٠٩ـ٢١٠، ٢٥٧ـ٢٥٨). ابوتمّام آغازگر گزينش اشعار به‌طور موضوعى بود. وى ــبرخلاف مفضّل و اصمعى كه تمام يك قصيده را مى‌آوردندــ ابياتى را كه با تقسيم‌بندى وى (رجوع کنید به ادامه مقاله) هماهنگ بوده در حماسه آورده و در موارد بسيار نادرى قصيده را به‌طور كامل آورده است (شوقى ضيف، ص ١٧٩). از بسيارى شاعران دو قطعه شعر و از برخى ديگر تا ده قطعه شعر نيز آورده است (براى تفصيل رجوع کنید به حسين محمد نقشه، ص ١٩٥ـ٢٠٢).

حماسه ابوتمّام، بنابر روايت جَواليقى*، داراى ٨٩٥ قطعه شعر و شامل بيش از چهارهزار بيت است. نام ٤٥٨ شاعر در اين كتاب آمده است (رجوع کنید به ابوتمّام، ١٩٨٠، ص ٦٥٣ـ٦٧٣، فهرست نام شاعران). برخى قطعات نيز بدون نام شاعر است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص ٥٤٢، ٦٠٣). در برخى قطعات نيز نام قبيله شاعر آمده است نه نام شاعر، مانند شاعرى از بنى‌اسد يا بَكْر (رجوع کنید به همان، ص ٦٠٧، ٦٠٩). ابوتمّام بيشتر از سروده‌هاى شاعران عرب بهره برده و فقط پنج قطعه از آثار غيرعرب را آورده است (براى تفصيل رجوع کنید به حسين محمد نقشه، ص ١٩٢). از جمله آثار افراد غيرعرب، مرثيه‌اى از ابن‌مُقفّع* (متوفى ١٤٢) است (رجوع کنید به ابوتمّام، ١٩٨٠، ص ٢٤١). يكى از معتبرترين راويان كتاب حماسه، ابومنصور جَواليقى است كه كتاب حماسه را با سلسله اِسنادهاى آن تا ابوتمّام نقل كرده است (رجوع کنید به همان، ص ٢٦؛ براى ديگر ويژگيهاى روايت جواليقى از حماسه رجوع کنید به همان، مقدمه عبدالمنعم احمد صالح، ص ١٥).

حماسه در ده باب تنظيم شده است: ١) حماسه، شامل اشعارى با مضمون دلاورى و قهرمانى. ٢) مَراثى، مشتمل بر مرثيه‌هاى اعضاى خانواده، دوستان و همسايگان. ٣) ادب، حاوى اشعارى با مضامين حِكْمى. ٤) نَسيب، مشتمل بر تغزل و مضامين عاشقانه. ٥) هجاء، در هجو قبايل دشمن و برخى افراد. ٦) مَديح و اَضْياف، در ستايش قبايل و افراد و افتخار به كرم و بخشش و مهمان‌نوازى. ٧) صفات، داراى اشعارى در وصف صحرا و زندگى بدوى. ٨) سَيْر و نُعاس، مشتمل بر اشعارى درباره سفر كردن و سختيهاى آن و استراحت در بين راه. ٩) مُلَح، شامل اشعارى در مطايبات و گفته‌هاى خوش و لطيف. ١٠) مَذَمَّة النساء، مشتمل بر سروده‌هايى در نكوهش زنان. درباره منابع ابوتمّام در تأليف حماسه، به كتابى تصريح نشده است. نيز احتمال داده شده كه وى از گزيده‌هاى شعر عربى كه در اختيار داشته استفاده كرده است (رجوع کنید به سزگين، ج ٢، جزء١، ص١٠٦ـ ١٠٧). ابوعبداللّه نَمَرى (متوفى ٣٨٥) نيز در شرح خود بر حماسه، از كتاب المعانى احمدبن حاتِم باهلى (متوفى ٢٣١) چندين بار نام برده است (رجوع کنید به عبدالقادربن عمر بغدادى، ج ٣، ص ٥٧٩؛
سزگين، همانجا).

درباره نام‌گذارى كتاب، برخى بر آن‌اند كه به دليل اهميت اشعار حماسى در ميان قوم عرب، ابوتمّام نخستين فصل كتاب را حماسه ناميد و بعدها از بابِ ناميدن كل به اسم جزء، كتابْ حماسه نام گرفت (رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص ٧٧؛
سزگين، همانجا)، ولى آمِدى (١٤٠٢، ص ١٨١) تصريح كرده كه ابوتمّام خود، نام حماسه را بر كتاب نهاده است.

ديگر اثر ابوتمّام، الحماسة الصغرى يا الوحشيّات (= نامأنوس)، ده باب دارد، مشابه بابهاى ذكر شده، با اين تفاوت كه باب هشتم مَشيب (= پيرى) ناميده شده و ابوتمّام (١٤٢٧، ص ٢٨٥) تصريح كرده كه اين باب جانشين سَيْر و نُعاس است، و اين قرينه‌اى است بر آن كه الحماسة الصغرى پس از حماسه تأليف شده است. اين كتاب ابوتمّام به اندازه كتاب حماسه شهرت نيافت (رجوع کنید به حسين محمد نقشه، ص ٢٠٢ـ٢٠٣).

شيوه انتخاب ابوتمّام و جايگاه بلند كتاب حماسه در ادبيات عربى، بسيارى از بزرگانِ پس از ابوتمّام را بر آن داشت تا كتابهايى با عنوان حماسه تأليف كنند، همچون بُحْتُرى* (متوفى ٢٨٤ يا ٢٨٦)، ابن‌فارِس* (متوفى ٣٧٩ يا ٣٩٥)، ابن‌شجرى* (متوفى ٥٤٢)، صدرالدين بصرى (متوفى ٦٥٩) و بسيارى ديگر (براى تفصيل رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص ٨١ـ٨٢؛
حسين محمد نقشه، ص ٨٧ـ٨٩)؛
اما هيچ‌يك از آنها شهرت حماسه ابوتمّام را كسب نكردند.

از كتاب حماسه انتقاداتى نيز كرده‌اند. از جمله مرزوقى (ج ١، ص ١٤) گفته كه ابوتمّام گاه در اشعار برگزيده خود در حماسه تغييراتى داده و برخى الفاظ زيبا را جانشين برخى واژگان نازيبا كرده است. نيز گفته شده كه در بعضى اشعار كتاب حماسه تكرار و تصحيف صورت گرفته و برخى ابيات، در بابِ مناسب خود جاى نگرفته‌اند (رافعى، ج ٣، ص ٢٢٩). با اين حال، شرحهاى متعدد بر حماسه بيانگر جايگاه والاى آن است.

نخستين شرح از ابورِياش احمدبن ابراهيم شَيْبانى (متوفى ٣٣٩) است (رجوع کنید به مرزوقى، ج ١، مقدمه عبدالسلام هارون، ص ١٣؛
قس عبدالقادربن عمر بغدادى، ج ٣، ص ٥٤١، كه ابوعبداللّه نَمَرى را نخستين شارح حماسه ذكر كرده است). از ديگر شارحان حماسه، ابن‌جنّى* (متوفى ٣٩٢) است كه دو شرح بر آن نگاشته و در يكى از آنها كار تازه‌اى درباره نامهاى شاعران حماسه انجام داده است؛
برخى را ريشه‌يابى كرده (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌جنّى، ١٤٠٣، ص ٥٨)، درباره برخى نامها مباحث نحوى مطرح نموده (براى نمونه رجوع کنید به ص ٣٩) و در مورد برخى نامها به آيات قرآن استشهاد جسته است (براى نمونه رجوع کنید به ص ٢٩). ولى كامل‌ترين شرحهاى حماسه، يكى از ابوعلى مرزوقى است و ديگرى از خطيب تبريزى (براى مقايسه ميان اين دو شرح رجوع کنید به مرزوقى، ج ١، همان مقدمه، ص ١٥ـ١٨). خطيب تبريزى سه بار حماسه را شرح كرده است (رجوع کنید به ياقوت حموى، ج ٦، ص ٢٨٢٥؛
سيوطى، ج ٢، ص ٣٣٨). از ديگر شارحان نامى حماسه، اين اشخاص بوده‌اند: ابوهلال عسكرى* (متوفى ٣٩٥)؛
ابوالعلاء مَعَرّى* (متوفى ٤٤٩؛
ياقوت حموى، ج ١، ص ٣٣٢)؛
اَعلم شَنْتَمرى* (متوفى ٤٧٦)، كه افزون بر شرح مبسوط حماسه آن را براساس حروف الفبا تنظيم نمود (رجوع کنید به ياقوت حموى، ج ٦، ص ٢٨٤٨)؛
و ابوعلى طَبْرِسى* (متوفى ٥٤٨؛
براى تفصيل درباره شرحهاى حماسه كه بالغ بر ٣٦ شرح است رجوع کنید به حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ٦٩١ـ٦٩٢؛
اسماعيل بغدادى، ج ١، ستون ٤٢٢؛
سركيس، ج ١، ستون ٢٩٧؛
سزگين، ج ٢، جزء١، ص ١٠٩ـ١١٧؛
حسين محمد نقشه، ص ٢٢٩ـ٢٩٠). از متأخرترين شرحهاى حماسه، اسرارالحماسه سيدبن على مرصفى، استاد الازهر، در ١٣٤٥ است (رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص٨٠). در اندلس نيز روايت حماسه ابوتمّام از سده پنجم آغاز گشت و بر آن شروحى نگاشته شد (رجوع کنید به اعلم شنتمرى، ج ١، مقدمه حمّودان، ص ٤٤، ٤٨ـ٥٠). ابن‌خلّكان (ج ٧، ص ١٣٧) نقل كرده است كه ابوالعباس احمد كورايى (متوفى ٦٠٩) كتابى به شيوه حماسه ابوتمّام تأليف كرده با عنوان صَفْوَة‌الادب و ديوانُ العرب كه در ميان اهالى مغرب جايگاه حماسه ابوتمّام را در شرق دارد. برخى كاتبان نيز ابيات حماسه را به نثر بازمى‌گرداندند تا تمرينى براى كتابت آنان باشد. حتى على‌بن محمد كاتب (متوفى ٤١٤) حماسه را به نثر درآورد و، با عنوان منثور البهائى، آن را براى بهاءالدوله ابن‌بويه فرستاد. نظير اين كار براى هيچ كتاب شعرى گزارش نشده است (رافعى، ج ٣، ص ٢٢٩ـ٢٣٠). محمدبن ابراهيم اسدى (متوفى ٥٠٠) نيز بر كتاب حماسه ذيلى نگاشت با عنوان الديوان المنصورى (رجوع کنید به قفطى، ١٣٨٥، ج ١، ص ١١٥). برخى نيز به معارضه با حماسه برخاستند و هر بيت آن را با بيتى از سروده‌هاى خود پاسخ دادند، از جمله مظفربن احمد اصفهانى طبيب در سده پنجم (رجوع کنید به همو، ١٩٠٣، ص ٣٢٨؛
بروكلمان، همانجا). نسخه‌هاى خطى متعددى از حماسه در كتابخانه‌هاى گوناگون نگهدارى مى‌شود (رجوع کنید به بروكلمان، ج ١، ص ٧٨؛
سزگين، ج ٢، جزء١، ص ١٠٧ـ ١٠٨).

فرايتاگ كتاب حماسه را در دو جزء، با تعليقاتى از شرح خطيب تبريزى، بين سالهاى ١٢٤٤ تا ١٢٦٣/ ١٨٢٨ تا ١٨٤٧ در بُن منتشر كرد. كتاب حماسه همچنين در ١٢٨٦ در بولاق، در ١٢٩٣ در لكهنو، در ١٢٩٩ در بمبئى با شرح شيخ‌لقمان، در ١٣٠٦ در بيروت، در ١٣٣١ در قاهره، و در ١٣٣٠/١٩١٢ با تحقيق كريمسكى در مسكو به‌چاپ رسيد (رجوع کنید به بروكلمان، همانجا؛
سزگين، ج ٢، جزء١، ص ١٠٨). در ١٢٦٢/ ١٨٤٦ مستشرق آلمانى، ف. روكرت، ترجمه آلمانى حماسه را در اشتوتگارت منتشر كرد (سزگين، همانجا). كلاين ـ فرانكه در ١٣٤٢ش/١٩٦٣ رساله دانشگاهى خود را درباره حماسه در كلن تأليف كرد. دنتس نيز رساله‌اى به انگليسى درباره حماسه نگاشت و در ١٣٥٠ـ١٣٥١ش/ ١٩٧١ـ١٩٧٢ آن را منتشر كرد (رجوع کنید به همان، ج ٢، جزء١، ص ١٠٧). تحقيقات مستقلى راجع به حماسه صورت پذيرفته است، از جمله حماسةُ ابى‌تمّام و شروحُها، از حسين محمد نقشه؛
دِراسَةٌ فى حِماسةِ ابى‌تمّام، از على نجدى ناصف؛
و «نظامُالجملة فى شعرالحِماسة من حِماسة ابى‌تمّام» كه پايان‌نامه عثمان على جمعه در دانشگاه‌امّ القرى، مكه ١٤٠٦، است (رجوع کنید به د.ا.د.ترك، ذيل مادّه).

منابع:
(١) حسن‌بن بشر آمدى، الموازنة بين ابى‌تمّام... و البحترى، چاپ محمد محيى‌الدين عبدالحميد، (بيروت ?١٣٦٣/ ١٩٤٤)؛
(٢) همو، المؤتلف و المختلف فى اسماء الشعراء و كناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، در محمدبن عمران مرزبانى، معجم‌الشعراء، چاپ ف. كرنكو، بيروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٣) ابن‌جنّى، الخصائص، چاپ محمدعلى نجار، (قاهره ١٣٧٢ـ١٣٧٦/ ١٩٥٢ـ ١٩٥٧)، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(٤) همو، المبهج فى تفسير اسماء شعراء ديوان‌الحماسة، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) ابن‌خلّكان؛
(٦) ابن‌منظور؛
(٧) ابن‌نديم (تهران)؛
(٨) حبيب‌بن اوس ابوتمّام، ديوان‌الحماسة، به روايت موهوب‌بن احمد جواليقى، چاپ عبدالمنعم احمد صالح، بغداد ١٩٨٠؛
(٩) همو، كتاب الوحشيّات وهوالحماسة الصغرى، چاپ عبدالعزيز ميمنى راجكوتى و محمود محمد شاكر، قاهره ١٤٢٧/٢٠٠٦؛
(١٠) يوسف‌بن سليمان اعلم شنتمرى، شرح حماسة ابى‌تمّام، چاپ على مفضل حمودان، دمشق ١٤٢٢/ ٢٠٠١؛
(١١) محمدبن طيب باقلانى، اعجازالقرآن، چاپ احمد صقر، قاهره ( ١٩٧٧)؛
(١٢) كارل بروكلمان، تاريخ الادب العربى، ج ١، نقله الى العربية عبدالحليم نجار، قاهره ١٩٧٤؛
(١٣) اسماعيل بغدادى، ايضاح المكنون، ج ١، در حاجى خليفه، ج ٣؛
(١٤) عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانة الادب و لب‌لباب لسان‌العرب، بولاق ١٢٩٩، چاپ افست بيروت (بى‌تا.)؛
(١٥) حاجى‌خليفه؛
(١٦) عزة حسن، المكتبة‌العربية : دراسة لأمّهات الكتب فى الثقافة العربية، ج ١، دمشق ١٣٩٠/١٩٧٠؛
(١٧) حسين محمد نقشه، حماسة ابى‌تمّام و شروحها، (قاهره) ١٩٨٧؛
(١٨) يحيى‌بن على خطيب تبريزى، شرح ديوان الحماسة، (بولاق ١٢٩٦)؛
(١٩) مصطفى صادق رافعى، تاريخ آداب العرب، بيروت ١٤٢٥/٢٠٠٥؛
(٢٠) زمخشرى؛
(٢١) يوسف اليان سركيس، معجم المطبوعات العربيّة و المعرّبة، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٢٢) فؤاد سزگين، تاريخ‌التراث العربى، ج ٢، جزء١، نقله الى العربية محمود فهمى حجازى، (رياض )١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ١٤١٢؛
(٢٣) عبدالرحمان‌بن ابى‌بكر سيوطى، بغية‌الوعاة فى طبقات اللغويين و النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره ١٣٨٤؛
(٢٤) شوقى ضيف، تاريخ الادب العربى، ج ١، قاهره ( ١٩٧٧)؛
(٢٥) محمدبن يحيى صولى، اخبار ابى‌تمّام، چاپ خليل محمود عساكر، محمد عبده عزام، و نظيرالاسلام هندى، بيروت (بى‌تا.)؛
(٢٦) طه حسين، من تاريخ الادب‌العربى، بيروت ١٩٨١ـ١٩٩٨؛
(٢٧) على‌بن يوسف قفظى، تاريخ الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبارالعلماء باخبار الحكماء، چاپ يوليوس ليپرت، لايپزيگ ١٩٠٣؛
(٢٨) همو، المحمدون من الشعراء، چاپ محمد عبدالستارخان، حيدرآباد، دكن ١٣٨٥/١٩٦٦؛
(٢٩) محمدبن عمران مرزبانى، معجم‌الشعراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، (قاهره )١٣٧٩/١٩٦٠؛
(٣٠) احمدبن محمد مرزوقى، شرح ديوان‌الحماسة، چاپ احمدامين و عبدالسلام هارون، بيروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣١) مسعودى، مروج (پاريس)؛
(٣٢) ياقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بيروت ١٩٩٣؛

(٣٣) TDVIA, s.v. "el-Hamase" (by Huseyin Elmali).

/ باقر قربانى زرّين /