دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٦٩٨
تÙسیر ، دانش Ø´Ø±Ø Ùˆ تبیین آیات قرآن Ú©Ù‡ از عهد نزول ÙˆØÛŒ با شخص پیامبر آغاز شده Ùˆ پس از رØلت آن Øضرت ØŒ بتدریج بسط Ùˆ تنوع یاÙته Ùˆ گرایشها Ùˆ روشهای مختل٠در این Øوزه پدید آمده است . علاوه بر Ùراهم آمدن آثار Ùراوان تÙسیری به عربی Ùˆ Ùارسی Ùˆ سایر زبانها، در طول چهارده قرن ØŒ مبانی Ùˆ قواعد تÙسیر نیز از دیرباز تدوین گردیده Ùˆ به استقلال یا در مقدمة تÙاسیر عرضه شده است . این مقاله از دو منظر تاریخی Ùˆ موضوعی به این مبØØ« پرداخته Ùˆ مشتمل است بر:
١) کلیات
٢) تÙسیر پیامبر
٣) تÙسیر اهل بیت
٤) تÙسیر صØابه
٥) تÙسیر تابعین
٦) تÙسیر مأثور
٧) تÙسیر ادبی
٨) تÙسیر Ùقهی
٩) تÙسیر عقلی Ù€ کلامی
١٠) تÙسیر عرÙانی
١١) تÙسیر علمی
١٢) تÙسیر Ùˆ گرایشهای تÙسیری جدید
١٣) پژوهشهای تÙسیری در جهان اسلام
١٤) خاورشناسان Ùˆ تÙسیر
١) کلیات
واژه . تÙسیر در لغت به معنای Ø§ÛŒØ¶Ø§Ø Ùˆ تبیین است . در بارة ریشة این کلمه دو رأی وجود دارد: نخست آنکه این واژه از مادّة Ùسر گرÙته شده است . لغویان برای این مادّه معانی متعددی ذکر کرده اند، از جمله بیان Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù† (جوهری Ø› ابن Ùارس Ø› ابن منظور؛ ذیل «Ùسر»)ØŒ آشکار ساختن امر پوشیده (ابن منظور؛ Ùیروزآبادی Ø› مرتضی زبیدی ØŒ ذیل «Ùسر») Ùˆ Ú©Ø´Ù Ùˆ اظهار معنای معقول (راغب اصÙهانی ØŒ ١٣٣٢ Ø´ Ø› مرتضی زبیدی Ø› ذیل «Ùسر»؛ برای معانی دیگر رجوع کنید به Ùراهیدی Ø› جوهری Ø› ابن Ùارس Ø› ابن منظور؛ ذیل «Ùسر»؛ زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٧Ù€ ١٤٨) Ú©Ù‡ همة این معانی در Ù…Ùهوم «تبیین Ùˆ آشکار ساختن Ùˆ اظهار کردن » مشترک اند. برخی «Ùسر» Ùˆ «تÙسیر» را متراد٠یکدیگر دانسته اند (Ùراهیدی Ø› ابن درید؛ جوهری Ø› ابن Ùارس Ø› ابن منظور؛ Ùیروزآبادی Ø› مرتضی زبیدی Ø› ذیل «Ùسر») اما به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ ــ به دلیل خصوصیت معنایی باب تÙعیل Ú©Ù‡ اغلب در معنای مبالغه Ùˆ تکثیر است (رضی الدین استرآبادی ØŒ قسم ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٩٢) Ùˆ با توجه به معانی ذکر شده برای «تÙسیر» در کتب لغت (برای نمونه رجوع کنید به ابن منظور؛ Ùیروزآبادی Ø› مرتضی زبیدی Ø› ذیل «Ùسر») ــ واژة تÙسیر مبالغة معنای Ùَسر (Ùیّومی Ø› شرتونی Ø› ذیل «Ùسر») Ùˆ به معنای آشکار نمودن مطالب معنوی Ùˆ معقول همراه با سعی Ùˆ اجتهاد باشد ( رجوع کنید به ابن عاشور، ج ١ØŒ ص ١٠Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣Ù€١٤).
دیدگاه دوم آن است Ú©Ù‡ این واژه مشتق از «سÙر» Ùˆ مقلوب آن است ( مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ ص ١٧٣Ø› ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣Ù€٢٤Ø› زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٧Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٢Ø› طریØÛŒ ØŒ ذیل «Ùسر»). این قول علاوه بر آنکه مبتنی بر قاعدة اشتقاق کبیر Ù…ÛŒ باشد Ú©Ù‡ در زبان عرب رایج است ( رجوع کنید به تهانوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٧Ø› ØµØ§Ù„Ø ØŒ ٢٠٠٠ØŒ ص ١٨٦)ØŒ ناشی از آن است Ú©Ù‡ برخی از لغت شناسان معنای اصلی مادّة سÙر را Ú©Ø´Ù Ùˆ آشکار شدن دانسته اند (ابن Ùارس Ø› ابن منظور؛ ذیل «سÙر»)ØŒ با این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©Ù‡ دو مادّه ØŒ علاوه بر Ù„Ùظ ØŒ در معنا نیز مشابه اند. اما بررسی موارد استعمال این دو مادّه نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ اولی بیشتر در مورد اظهار معنای معقول Ùˆ آشکار کردن مطالب معنوی Ùˆ دومی برای آشکار نمودن اشیای خارجی Ùˆ Ù…Øسوس استÙاده Ù…ÛŒ شود (برای نمونه های کاربرد این دو واژه در زبان عربی رجوع کنید به ابن منظور؛ Ùیّومی Ø› مرتضی زبیدی ØŒ ذیل «Ùسر»، «سÙر»). چنانکه راغب اصÙهانی * کاربرد اولی را برای بیان معنای معقول (١٣٣٢ Ø´ ØŒ همانجا) Ùˆ کاربرد دومی را مختص به اعیان مادّی Ùˆ خارجی (همان ØŒ ذیل «سÙر») دانسته است Ùˆ امین خولی * ( دایرة المعار٠الاسلامیة ØŒ ج ٩ØŒ ص ٤١١) نیز همین نظر را تأیید کرده ØŒ ضمن اینکه در اشتقاق واژة تÙسیر از هر یک از این دو مادّه تÙاوتی قائل نیست زیرا هر دو در معنای «کش٠و اظهار» مشترک اند ( رجوع کنید به همانجا). اکثر لغویان معتقد به دیدگاه نخست اند Ùˆ در کتب خود به دیدگاه دوم اشاره ای نکرده اند (برای نمونه رجوع کنید به Ùراهیدی Ø› ابن درید؛ جوهری Ø› ابن Ùارس Ø› ابن منظور؛ مرتضی زبیدی Ø› ذیل «Ùسر»، «سÙر»).
همچنین Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ اصل واژة تÙسیر ØŒ سریانی است Ú©Ù‡ در متون قدیمی٠این زبان به معنای Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©ØªØ§Ø¨ مقدّس Ùراوان به کار رÙته است (جÙری ØŒ ص ٩٢Ø› نیز رجوع کنید به شهیدی ØŒ ص ١٣٢).
واژة تÙسیر تنها یک بار در قرآن (Ùرقان : ٣٣) به کار رÙته است Ú©Ù‡ در آن خطاب به پیامبر اکرم Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ مشرکان Ù…Ú©Ù‡ ØŒ در مقام ایراد Ùˆ بهانه آوری نسبت به رسالت پیامبر اسلام Ùˆ قرآن به هر مَثلی دست یازند، خدا در برابر آنان پاسخی Ù…ÛŒ آورد Ú©Ù‡ هم ØÙ‚ است هم مطلب را به بهترین وجه (اَØسن تÙسیراً) ارائه Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید به طبرسی Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). اگر Ú†Ù‡ آرای Ù…Ùسران در ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¹Ù†Ø§ÛŒ «تÙسیراً» در این آیه مختل٠است ØŒ بیشتر آنان ØŒ این واژه را به معناهایی نظیر بیان ØŒ Ú©Ø´Ù ØŒ تÙصیل Ùˆ دلالت گرÙته اند (برای نمونه رجوع کنید به طبری Ø› بغوی Ø› زمخشری Ø› طبرسی Ø› ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ Ø› آلوسی Ø› ذیل آیه Ø› برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به بابایی Ùˆ دیگران ØŒ ص ١٠Ù€١٢).
Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø . تÙسیر در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¹Ø§Ù… به Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©ØªØ§Ø¨Ù‡Ø§ÛŒ علمی Ùˆ ادبی Ùˆ ÙلسÙÛŒ اطلاق Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به د. اسلام ØŒ چاپ اول ØŒ
ذیل واژه )ØŒ چنانکه آثار مکتوب در Ø´Ø±Ø Ú©ØªØ§Ø¨Ù‡Ø§ÛŒ دانشمندانی چون ارسطو Ùˆ اقلیدس Ùˆ نیز Ø´Ø±Ø Ø¨Ø±Ø®ÛŒ سخنان Ùˆ اشعار مهم
به این نام خوانده شده است (برای نمونه رجوع کنید به Ù‚ÙÙØ·ÛŒ ØŒ ص ٩٧ØŒ ٩٩Ù€١٠٠ØŒ ٢٧٥ØŒ ٢٨٨Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٤٦٢Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤٦Ù€٣٥١). همچنین تÙسیر یکی از صنایع ادبی است . در این صنعت ØŒ شاعر یا گوینده آنچه را Ú©Ù‡ در
آغاز به صورت مبهم یا مجمل آورده ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…ÛŒ دهد (ابن رشیق ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥Ø› ÛŒØیی بن Øمزه یمنی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١١٤Ù€ ١١٥Ø›
نیز رجوع کنید به ابن عاشور، ج ١ØŒ ص ١٠Ø› > دایرة المعار٠دین < ØŒ
ج ١٤ØŒ ص ٢٣٦)ØŒ اما به دلیل کثرت استعمال تÙسیر در بیان
معانی الÙاظ Ùˆ عبارات قرآن ØŒ این واژه ØŒ به تنهایی Ùˆ بدون ذکر قرینه ØŒ در عر٠دانشمندان اسلامی Ùˆ همة مسلمانان بر تÙسیر قرآن دلالت Ù…ÛŒ کند.
در بارة «علم » بودن تÙسیر، Ù…Ùسران Ùˆ دانشمندان علوم قرآنی اختلا٠نظر دارند. ابن عاشور (ج ١ØŒ ص ١٢) علم دانستن تÙسیر را نوعی ØªØ³Ø§Ù…Ø Ù…ÛŒ داند Ùˆ معتقد است Ú©Ù‡ دانشمندان علوم اسلامی قبل از تدوین هر علمی به تÙسیر قرآن پرداختند Ùˆ
بر اثر کثرت Ú¯Ùتگو Ùˆ ممارست در این ÙÙ† ØŒ بتدریج دارای ملکة Ùهم اسلوبها Ùˆ ظرای٠نظم قرآن شدند. آنان از این طریق به مجموعة دانشهایی دست یاÙتند Ú©Ù‡ البته بیشترین ارتباط را با قرآن داشت Ùˆ به همین دلیل بود Ú©Ù‡ تÙسیر علم نامیده شد (ص ١٣). اختلا٠ذکر شده ØŒ موجب تÙاوت در Ù†Øوة نگرش به تÙسیر Ùˆ عدم ارائة تعریÙÛŒ یکسان برای آن شده است ØŒ چنانکه از نظر امین خولی (همانجا) در ارائة معنای اصطلاØÛŒ تÙسیر دو نظریه Ù…Ø·Ø±Ø Ø¨ÙˆØ¯Ù‡ است : طبق نظریة نخست ØŒ Ú©Ù‡ به گذشتگان منسوب است ØŒ تÙسیر در زمرة علوم عقلی به معنای رایج آن Ù…Øسوب نمی شود زیرا شامل قواعد معیّن یا ملکة ناشی از کاربرد یک سلسله قواعد Ùˆ اصول مشخص نیست Ø› ازینرو، طرÙداران این نظریه متعرض موضوع Ùˆ مسائل تÙسیر نشده Ùˆ به این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ú©ØªÙا کرده اند Ú©Ù‡ تÙسیر بیان کلام خدا یا بیانگر الÙاظ قرآن Ùˆ Ù…Ùاهیم آنهاست .
بنا بر نظریة دوم ØŒ گروهی با زØمت Ùراوان برای تÙسیر تعاریÙÛŒ ذکر کرده اند. اشکال این تعریÙها یا این است Ú©Ù‡
علوم دیگری غیر از تÙسیر را نیز شامل Ù…ÛŒ شود یا اینکه
برخی علوم را Ú©Ù‡ Ùهم قرآن نیازمند به آنهاست ØŒ در تعری٠تÙسیر داخل Ù…ÛŒ کنند (برای برخی تعاری٠ذکر شده رجوع کنید به ادامة مقاله ). ÙˆÛŒ (همانجا) نظریة اول را به دلیل پرهیز از اطالة Ú©Ù… Ùایده
ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ù…ÛŒ دهد. ذهبی (ج ١ØŒ ص ١٤Ù€١٦) نیز عین عبارات امین خولی را آورده است با این تÙاوت Ú©Ù‡ او علم قرائات Ùˆ رسم الخط را نیز داخل در علم تÙسیر Ù…ÛŒ داند، چرا Ú©Ù‡ معنای برخی آیات با اختلا٠قرائت Ùˆ رسم الخط آنها تغییر Ù…ÛŒ یابد (برای نمونة آیات رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥). به اعتقاد او با آنکه طرÙداران نظریة دوم تعاری٠متعددی Ú©Ù‡ ظاهراً با یکدیگر متÙاوت اند، ارائه کرده اند، همة آن تعاری٠بیانگر یک معنا Ùˆ Ù…Ùهوم اند (رجوع کنید به ادامة مقاله ).
در هر صورت بسیاری از Ù…Ùسران ØŒ اØتمالاً به دلیل ÙˆØ¶ÙˆØ Ù…Ø¹Ù†Ø§ÛŒ متبادر از تÙسیر، برای آن تعریÙÛŒ ذکر نکرده اند (برای نمونه طبری ØŒ زمخشری ØŒ Ùخررازی ØŒ ابن عطیه ØŒ ثعالبی ØŒ ابن جوزی Ùˆ بیضاوی در مقدمة تÙسیر خود هیچ تعریÙÛŒ برای تÙسیر نیاورده اند) Ùˆ بیشتر تعاری٠برای Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø ØªÙسیر در کتب علوم قرآنی Ùˆ گاه در مقدمة برخی تÙاسیر آمده است . گروهی دامنة تÙسیر را بØدی گسترش داده اند Ú©Ù‡ شامل همة علوم قرآنی Ùˆ علوم مرتبط با دین Ùˆ شریعت Ù…ÛŒ شود. از جمله طوسی (ج ١ØŒ ص ٢) هر Ú†Ù‡ را Ú©Ù‡ باعث آشکار ساختن معنا Ùˆ کش٠مراد قرآن شود ــ شامل مباØØ« قرائت Ùˆ معانی Ùˆ اعراب Ùˆ بررسی متشابهات Ùˆ Øتی پاسخ به شبهات گروههای مختل٠اهل باطل ــ تÙسیر Ù…ÛŒ شمارد. در یکی از دو تعری٠زرکشی (ج ٢ØŒ ص ١٤٨Ø› برای آگاهی از تعری٠دیگر او رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٣) نیز علم تÙسیر شامل علم اسباب نزول ØŒ Ù…Ú©ÛŒ Ùˆ مدنی ØŒ ناسخ Ùˆ منسوخ ØŒ عام Ùˆ خاص ØŒ مطلق Ùˆ مقید Ùˆ همچنین علم Øلال Ùˆ Øرام Ùˆ امر Ùˆ نهی خداوند Ùˆ نظایر آنهاست (نیز رجوع کنید به سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٤). طبق تعری٠ابوØیّان غرناطی (ج ١ØŒ ص ١٣Ù€١٤) تÙسیر علمی است در بارة چگونگی تلÙظ الÙاظ قرآن Ùˆ مدلولهای آنها Ùˆ اØکام الÙاظ در Øال اÙÙراد Ùˆ ترکیب Ùˆ تتمه هایی در آن باب . ابوØیّان در این تعری٠، از سویی به علومی نظیر تجوید Ùˆ قرائات Ùˆ لغت Ùˆ صر٠و Ù†ØÙˆ Ùˆ بلاغت ØŒ Ú©Ù‡ علم تÙسیر مبتنی بر آنهاست ØŒ نظر داشته Ùˆ از سوی دیگر به برخی علوم قرآنی ØŒ مانند شناخت ناسخ Ùˆ منسوخ Ùˆ اسباب نزول ØŒ توجه کرده است . در تعریÙÛŒ دیگر تÙسیر عبارت است از شناخت اØوال کلام خداوند به مقدار توان انسان ØŒ از جهت قرآن بودن Ùˆ از جهت دلالت بر مراد خداوند، Ú†Ù‡ دلالت قطعی Ú†Ù‡ دلالت ظنی ( رجوع کنید به Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٤٢٨Ø› صدیق Øسن خان ØŒ ج ١ØŒ ص ١١Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ مقدمة اØمدرضا، ص ٦٠Ø› Ú©Ù‡ همگی این تعری٠را از Ù…Øمدبن Øمزة Ùَناری ( متوÙÛŒ ٨٣٤ ) نقل کرده اند). این تعری٠را بویژه به دلیل داشتن قید «به مقدار توان انسان »، برخی متأخران بیشتر پذیرÙته اند، چنانکه زرقانی (ج ٢ØŒ ص ٣) Ùˆ ذهبی (ج ١ØŒ ص ١٦) قید مذکور را در تعری٠خود جای داده اند (نیز رجوع کنید به Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٤٢٧Ø› طبرسی ØŒ همانجا؛ صغیر، ص ١٩).
به رغم وجود تعاری٠Ùراوان با الÙاظ Ùˆ تعبیرات مختل٠برای تÙسیر (برای آگاهی از تعاری٠دیگر رجوع کنید به علوم القرآن عندالمÙسرین ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٦٩Ù€١٨٦Ø› بابایی Ùˆ دیگران ØŒ ص ١٢Ù€ ٢٣)ØŒ همة آنها در اینکه تÙسیر ناظر به بیان معانی Ùˆ مرادات الÙاظ Ùˆ عبارات قرآن کریم است ØŒ مشترک اند، بنابراین ØŒ در این صورت نوعی ارتباط بین معنای لغوی Ùˆ اصطلاØÛŒ تÙسیر وجود دارد (ابن عاشور، ج ١ØŒ ص ١١Ù€١٢Ø› صغیر، همانجا). Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت تÙسیر تلاشی است Ú©Ù‡ Ù…Ùسر برای استنباط معنا Ùˆ مراد از الÙاظ قرآن صورت Ù…ÛŒ دهد، ازینرو، برخی Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ میدان علم تÙسیر جایی است Ú©Ù‡ ابهامی در کلام باشد Ùˆ Ù…Ùسر با سعی Ùˆ اجتهاد، پنهان یا پیچیده بودن را از آن بزداید (Øکیم ØŒ ص ٦٨Ù€٦٩Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤).
تÙسیر Ùˆ تأویل . به سبب اختلا٠موجود بین Ù…Ùسران Ùˆ صاØب نظران علوم قرآنی در معنای تأویل قرآن ØŒ دیدگاههای گوناگونی در بارة نسبت بین تÙسیر Ùˆ تأویل ابراز شده است (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به علوم القرآن عندالمÙسرین ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٣Ù€ ٢١٦Ø› صغیر، ص ٢٠Ù€٢٣). برخی تÙسیر Ùˆ تأویل را به یک معنا دانسته اند. این قول Ú©Ù‡ از ادیبان متقدمی چون ابوعبید قاسم بن سلاّ Ù… (متوÙÛŒ ٢٢٤Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٢) Ùˆ ابوالعباس مبرَّد (متوÙÛŒ ٢٨٦Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠) نقل شده ØŒ به عنوان دیدگاه مشهور Ù…Ùسران متقدم Ù…Ø·Ø±Ø Ø§Ø³Øª (ابن جوزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤). برخی دیگر، از جمله Ù…Øمدبن Øبیب نیشابوری (متوÙÛŒ
٢٤٥)ØŒ این دیدگاه را نپذیرÙته اند ( رجوع کنید به زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٢Ø› سیوطی ØŒ همانجا). ظاهراً واژة تأویل تقریباً از اواخر قرن
سوم به عنوان اصطلاØÛŒ Ù…Ú©ÛŒ برای Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¢ÛŒØ§Øª قرآن به کار Ù…ÛŒ رÙته Ùˆ Øدود یک قرن بعد واژة تÙسیر جانشین
آن شده است ( > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٢٣٦). هر چند
اشاره به تÙاوت بین تÙسیر Ùˆ تأویل در آثار متقدمانی چون مقاتل بن سلیمان (متوÙÛŒ ١٥٠Ø› ج ١ØŒ ص ٢٥Ù€٢٧)ØŒ طبری (متوÙÛŒ ٣١٠Ø› ج ١ØŒ ص ٢٦) Ùˆ ماتریدی (متوÙÛŒ ٣٣٣Ø› رجوع کنید به سیوطی ØŒ همانجا) به چشم Ù…ÛŒ خورد، با این Øال طبری Ùˆ ماتریدی در نامگذاری آثار خود در بارة Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¢ÛŒØ§Øª قرآن (به ترتیب : جامع البیان عن تأویل Ø¢ÛŒ القرآن Ùˆ تأویلات اهل السنة ) از واژة تأویل استÙاده کرده اند (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ همانجا؛ ماتریدی ØŒ مقدمة عوضین ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣Ù€ ٢٥).
به نظر راغب اصÙهانی (١٤٠٥ØŒ ص ٤٧) تÙسیر بیشتر در الÙاظ Ùˆ Ù…Ùردات ØŒ Ùˆ تأویل بیشتر در معانی Ùˆ جملات استعمال شده است ØŒ ضمن اینکه تأویل معمولاً در مورد کتب آسمانی به کار Ù…ÛŒ رود Ùˆ تÙسیر در مورد کتب دیگر نیز کاربرد دارد (نیز رجوع کنید به سیوطی ØŒ همانجا).
در دوره های سپسین بسیاری از صاØب نظران ØŒ تأویل را اساساً مغایر با تÙسیر دانسته اند، بدین معنا Ú©Ù‡ تÙسیر را ناظر به مباØØ« Ù„Ùظی قرآن (شامل معانی واژه ها Ùˆ عبارات ) Ùˆ تأویل را کوششی در جهت ØªØ±Ø¬ÛŒØ ÛŒÚ©ÛŒ از دو یا چند اØتمال معنایی یا کوششی برای دستیابی به معانی درونی آیات قرآن دانسته اند. مثلاً طبرسی (همانجا) با اینکه هر دو واژه را راجع به معنا Ùˆ Ù…Ùاهیم الÙاظ Ù…ÛŒ داند، تÙسیر را به کش٠مراد از Ù„Ùظ مشکل Ùˆ تأویل را به باز گرداندن یکی از دو اØتمال به معنای مطابق با ظاهر معنا کرده است (نیز رجوع کنید به جرجانی ØŒ ص ٧٢Ù€٨٧)Ø› ابوطالب تغلبی (به نقل سیوطی ج ٤ØŒ ص ١٩٣Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٣٣٤) تÙسیر را متکÙÙ„ بØØ« از معنای وضعی٠لÙظ Ùˆ تأویل را تÙسیر٠معنای درونی آن دانسته است (نیز رجوع کنید به عسکری ØŒ ص ١٣١)Ø› از نظر ماتریدی * تÙسیر عبارت است از قطع پیدا کردن بر مراد خدا از الÙاظ Ùˆ شهادت بر آن Ùˆ تأویل ØŒ ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù† یکی از چند اØتمال موجود در بارة یک آیه است ØŒ بدون قطع Ùˆ شهادت بر صØت آن (به نقل سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٢). برخی متأخران ØŒ همین نظر را با تعبیر٠«دلالت تÙسیر قطعی Ùˆ دلالت تأویل ظنّی است »، بیان کرده اند ( رجوع کنید به اهل ØŒ ص ٥٨Ø› صغیر، ص ٢٣). برخی نیز آنچه را Ú©Ù‡ در قرآن Ø¨ÙˆØ¶ÙˆØ Ø¢Ù…Ø¯Ù‡ یا شرØ
آن در سنّت وارد شده است ØŒ تÙسیر Ù…ÛŒ شمارند Ú©Ù‡ به همین
دلیل اجتهاد Ùˆ رأی بدان راه ندارد، در Øالی Ú©Ù‡ تأویل یاÙته های دانشمندان عامل به معار٠الاهی از کلام خداست ( رجوع کنید به زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٠Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٤). زرکشی (ج ٢ØŒ ص ١٧٢) به این رأی متمایل شده Ùˆ معتقد است
Ú©Ù‡ Ùرق بین تÙسیر Ùˆ تأویل ØŒ ناشی از تÙاوت بین منقول Ùˆ
معقول است Ø› به عبارت دیگر، تÙسیر منØصر در نقل اخبار
Ùˆ روایت Ùˆ تأویل مبتنی بر اجتهاد Ùˆ درایت است (زرکشی ØŒ همانجا؛ سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٣Ù€١٩٤ØŒ به نقل از ابونصر
قشیری ( متوÙÛŒ ٥١٤ ) Ø› نیز رجوع کنید به خازن ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥). در این
میان ØŒ آلوسی (ج ١ØŒ ص ٥) معتقد است هیچیک از آرای
ارائه شده در بارة Ùرق تÙسیر Ùˆ تأویل در عر٠امروزی
علوم قرآنی صØÛŒØ Ù†ÛŒØ³Øª ØŒ زیرا امروزه تأویل ØŒ بیان معانی
ربانی Ùˆ قدسی است Ú©Ù‡ از طریق اشاره در قلوب عارÙان
جای Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ تÙسیر چیزی جز بیان معانی ظاهری عبارات
Ùˆ الÙاظ نیست . ابن تیمیّه * (ج ٢ØŒ ص ١٠٣ØŒ ج ٧ØŒ ص ٤٤٤) نظریه ای متÙاوت در بارة تأویل داده Ùˆ مراد قرآن را از این واژه ØŒ Øقیقت خارجی الÙاظ ــ در برابر تÙسیر Ú©Ù‡ صورت علمی Ù„Ùظ است ــ Ù…ÛŒ داند. ظاهراً ÙˆÛŒ اساس این نظر را از دیدگاه راغب اصÙهانی گرÙته است ( دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ ج ٩ØŒ ص ٤١١Ø› برای نظر او در بارة تØولات معنایی تأویل Ùˆ تأیید Ùˆ نقد آن
رجوع کنید به تأویل * ).
ضرورت Ùˆ اهمیت تÙسیر. قرآن در میان قوم عرب Ùˆ به زبان آنان نازل شد Ùˆ چون آنها در درک الÙاظ Ùˆ عبارات آن یکسان نبودند، پیامبر اسلام از همان آغاز به Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¨Ø±Ø®ÛŒ کلمات Ùˆ عبارات مجمل Ùˆ مبهم Ùˆ تعیین ناسخ Ùˆ منسوخ آیات پرداخت (ابن خلدون ØŒ ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٤). زرکشی (ج ١ØŒ ص ١٤Ù€ ١٥) معتقد است Ú©Ù‡ مردم عرب روزگار نزول قرآن ØŒ با سؤال از پیامبر ظرای٠قرآن Ùˆ باطن آیات را Ùرا Ù…ÛŒ گرÙتند اما به دلیل آنکه قسمت اعظم تÙسیر Ùˆ تأویل قرآن از آن زمان به دست مسلمانان قرون بعد نرسیده است ØŒ باید اینان را نیازمندترین
مردم به تÙسیر قرآن دانست Ø› ضمن اینکه تÙسیر تنها به جنبة نظری ØŒ Ú©Ù‡ آشکار ساختن معنای متن قرآن است ØŒ نمی پردازد
بلکه به جنبة عملی نیز توجه دارد که همانا ایجاد ارتباط
و انطباق بین متن قرآن و روش زندگی مؤمنان و شرایط
زمانة آنان است ( > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٢٣٧). بنابراین ØŒ مسلمانان به منظور اجرای صØÛŒØ Ø§Øکام Ùˆ دستورهای قرآن در هر زمانی ØŒ باید معانی Ùˆ مقاصد کلام خداوند را
بخوبی دریابند ( > دایرة المعار٠جهان اسلام آکسÙورد < ØŒ
ج ٤ØŒ ص ١٧٠) Ú©Ù‡ همین امر نشان دهندة نیاز دائمی آنان به تÙسیر قرآن است .
با آنکه قرآن کریم در آیات متعددی خود را ذاتاً کتابی
روشن Ùˆ روشنگر معرÙÛŒ کرده (برای نمونه رجوع کنید به آل عمران :
١٣٨Ø› مائده : ١٥Ø› Ù†ØÙ„ : ٨٩)ØŒ آنچه بیش از هر چیز موجب نیازمندی به تÙسیر قرآن شده ØŒ اموری عارضی است Ú©Ù‡ باعث ابهام Ùˆ پیچیدگی در برخی مسائل آن Ù…ÛŒ شود (معرÙت ØŒ
ج ١ØŒ ص ١٤). از مهمترین این عوارض ویژگیهای اسلوب
بیانی قرآن است که در سه مورد قابل بررسی است : اول
اینکه در قرآن ØŒ معار٠بسیار گسترده ای در قالب الÙاظی
Ù…Øدود Ùˆ مجمل بیان شده است مانند اجمال در برخی
آیات اØکام Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Ø¢Ù†Ù‡Ø§ به عهدة پیامبر اسلام گذاشته شده
است ( رجوع کنید به Ù†ØÙ„ : ٤٤Ø› کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٦Ù€٢٨٧)Ø› دوم
اینکه برخی آیات قرآن از Øقایق ماورای این جهان Ùˆ عالم
غیب سخن می گوید که مسلّماً درک کامل آنها برای بسیاری
از مردم آن زمان Ùˆ Øتی امروز مشکل یا غیرممکن بوده است Ø› سوم اینکه مطالب Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ در قرآن بر اساس دسته بندی موضوعی تنظیم نشده Ùˆ Ú†Ù‡ بسا در یک سوره یا یک آیه موضوعات Ùˆ مطالب متنوعی آمده باشد ( رجوع کنید به قمی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩Ø› عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١). این ویژگیها به همراه اموری چون غریب بودن بعضی از الÙاظ قرآن Ùˆ Ùاصلة زمانی با روزگار نزول آیات ( رجوع کنید به راغب اصÙهانی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ٤٧Ù€ ٤٨) از جمله عواملی است Ú©Ù‡ ضرورت پرداختن به تÙسیر قرآن را آشکار Ù…ÛŒ نماید (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤Ù€١٦Ø› بابایی Ùˆ دیگران ØŒ ص ٣٦Ù€٤٠).
نکتة دیگر آنکه علوم Ùˆ معار٠نهÙته در قرآن کریم دارای Ø³Ø·ÙˆØ Ùˆ مراتب گوناگون است . بنا بر روایتی ( رجوع کنید به ØÙوَیزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٣Ø› قمی مشهدی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٢) معار٠قرآن از جهت ظهور Ùˆ Ø®Ùا Ùˆ سهولت Ùˆ صعوبت Ùهم در سه مرتبه قرار دارند: اول ØŒ مرتبه ای Ú©Ù‡ بی نیاز از تÙسیر Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ø³Øª Ùˆ درک آن برای همگان میسر است Ø› دوم ØŒ مرتبه ای Ú©Ù‡ Ùراتر از Ùهم توده مردم است Ùˆ دستیابی به آن نیازمند Ø´Ø±Ø Ùˆ تبیین Ùˆ نیز تدبر Ùˆ دقت در عبارات است Ùˆ هر کس به Ùرا خور دانش Ùˆ استعداد خود از این Ù…Ùاهیم بهره Ù…ÛŒ گیرد؛ سوم ØŒ مرتبه ای Ú©Ù‡ ویژة پیامبران الاهی Ùˆ راسخان در علم است Ùˆ دسترسی به آن برای مردم میسر نیست (قس طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨١). در این میان Ù…Ùاهیم مرتبة دوم Ú©Ù‡ بخش عمده ای از معار٠قرآن را در بر Ù…ÛŒ گیرد، نیازمند تÙسیر است Ùˆ نگارش Ùˆ تدوین تÙاسیر بیشمار در قرون متمادی برای پاسخگویی به همین نیاز بوده است . علاوه بر این به نظر Ù…ÛŒ رسد Ùرا خواندن برخی آیات ØŒ به تدبر Ùˆ اندیشیدن در قرآن Ùˆ آیات آن (برای نمونه رجوع کنید به نساء: ٨٢Ø› ص : ٢٩Ø› Ù…Øمد: ٢٤) ناظر به همین مرتبه از معار٠قرآن است Ú©Ù‡ این امر بدون پرداختن به Ø´Ø±Ø Ùˆ تبیین الÙاظ Ùˆ عبارات آن ممکن نمی نماید.
گذشته از ضرورت تÙسیر Ùˆ نیاز مسلمانان به آن ØŒ منقولات Ùراوانی در بارة اهمیت Ùˆ Ùضیلت علم تÙسیر به جا مانده است . از جمله بسیاری از Ù…Ùسران در آیة «وَمَنْ ÛŒÙؤْتَ الØÙکْمَةَ Ùَقَدْ اÙوتÙیَ خَیْراً کَثیراً» (بقره :٢٦٩)ØŒ Øکمت را به معنای تÙسیر Ùˆ علم به معانی قرآن گرÙته اند (برای نمونه رجوع کنید به طبری ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦٠Ø› طبرسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٥٩Ø› قرطبی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٣٠Ø› ابن کثیر، ج ١ØŒ ص ٥٠٤). سیوطی (ج ٤ØŒ ص ١٩٨) در ذیل روایتی از رسول خدا «أعرÙبوا القرآنَ Ùˆ التمÙسو اغَرائبَه » (نیز رجوع کنید به Øاکم نیشابوری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣٩Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨١)ØŒ معنای «اعراب قرآن » را تÙسیر Ù…ÛŒ داند Ùˆ ادعا Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ دانشمندان بر اینکه تÙسیر شریÙترین علوم دین Ùˆ از واجبات Ú©Ùایی است ØŒ اجماع دارند (همان ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٩). همچنین اقوال متعددی در این باب ØŒ از صØابه Ùˆ تابعین در دست است . ابن عباس Ùردی را Ú©Ù‡ قرآن را بدون آگاهی از تÙسیر آن Ù…ÛŒ خوانَد به «اعرابی » تشبیه کرده است Ú©Ù‡ شعر را با سرعت بر زبان Ù…ÛŒ آورد (به نقل ثعالبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨). مجاهد Ù…Øبوبترین Ùرد نزد خدا را آگاهترین آنان نسبت به قرآن دانسته است (به نقل قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦). از سویی Ú¯Ùته شده آن دسته از روایات در باب Ùضائل قرآن Ú©Ù‡ ثوابهای Ùراوانی را متوجه قاری قرآن دانسته است (برای نمونه رجوع کنید به ترمذی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٥ Ù€٢٧Ø› ابن بابویه ØŒ ص ١٠٤Ù€ ١٢٩) باید ناظر
به قرائت همراه با درک Ùˆ Ùهم معانی باشد (صدیق Øسن خان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١).
علاوه بر این ØŒ راغب اصÙهانی (١٤٠٥ØŒ ص ٩١) معتقد است Ú©Ù‡ تÙسیر والاترین ÙÙ†ÛŒ است Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان به آن پرداخت زیرا شر٠یک علم یا به سبب اهمیت موضوع آن است ØŒ Ú©Ù‡ در تÙسیر، کلام خداست یا به سبب اهمیت هد٠آن است ØŒ Ú©Ù‡ در تÙسیر، دستیابی به سعادت Øقیقی از طریق Ùهم مراد خداست یا به سبب میزان اØتیاج به آن است ØŒ Ú©Ù‡ در تÙسیر، این اØتیاج تا آنجاست Ú©Ù‡ هر کمالی متوق٠بر آن است . بنابراین ØŒ علم تÙسیر از هر جهت دارای شراÙت Ùˆ اهمیت است (نیز رجوع کنید به بیضاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤Ø› آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥).
شرایط Ùˆ آداب تÙسیر. روشها، گرایشها Ùˆ رویکردهای گوناگون Ù…Ùسران در طول تاریخ چند صدسالة تÙسیر قرآن موجب پدید آمدن اختلاÙهای Ùراوان Ùˆ گاه اشتباهاتی در
بیان Ù…Ùاهیم آیات قرآن شده است . بروز برخی از این اختلاÙات Øاکی از آن است Ú©Ù‡ تÙسیر نیز مانند هر علم یا ÙÙ† دیگر
نیازمند اصولی است Ú©Ù‡ بر مبنای آنها، ضمن اینکه این اختلاÙات Ùˆ خطاها به Øداقل ممکن کاهش Ù…ÛŒ یابد، امکان ارزیابی
تÙاسیر موجود Ùˆ جلوگیری از برداشتهای ناصواب Ùˆ تØمیلی
از آیات قرآن Ùراهم آید. مقصود از شرایط Ùˆ آداب تÙسیر
اموری است Ú©Ù‡ رعایت نکردن آنها موجب خطای در تÙسیر
Ùˆ بی اعتباری آن Ù…ÛŒ شود، چنانکه برخی تÙسیر به رأی را
به معنای عدم رعایت همین امور دانسته اند ( رجوع کنید به ادامة مقاله ). اهم این امور از دید صاØب نظران عبارت است از: ÙراگرÙتن علوم مورد نیاز در تÙسیر، استÙاده از منابع معتبر تÙسیر Ùˆ
رعایت قواعد تÙسیر ( رجوع کنید به راغب اصÙهانی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ٩٦Ù€٩٧Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢١٦Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥١Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٦ØŒ ٢٧٣ØŒ ٢٧٥).
اگر Ú†Ù‡ Ù…Ùسران Ùˆ دانشمندان علوم قرآنی آموختن علوم متعددی را برای Ù…Ùسر لازم شمرده Ùˆ در تعداد این علوم اختلا٠کرده اند (کاÙیجی ØŒ ص ١٠)ØŒ مهمترین این دانشها Ú©Ù‡ مورد اتÙاق بیشتر آنان است ØŒ بدین قرارند: علوم ادبی ØŒ شامل لغت Ùˆ صر٠و Ù†ØÙˆ Ùˆ معانی Ùˆ بیان Ùˆ بدیع Ø› علوم قرآنی ØŒ شامل قرائات Ùˆ شناخت ناسخ Ùˆ منسوخ Ùˆ اسباب نزول Ø› علوم Øدیث ØŒ شامل درایه Ùˆ رجال Ø› علوم دیگری نظیر اصول Ùقه Ùˆ Ùقه Ùˆ کلام Ùˆ نیز علم موهبت ( رجوع کنید به راغب اصÙهانی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ٩٤Ù€٩٦Ø› کاÙیجی ØŒ ص ١٠Ù€١٢Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢١٣Ù€ ٢١٥).
Ù…Ùسر با بهره گیری از علم لغت ØŒ معانی Øقیقی Ùˆ مجازی واژه های قرآن Ùˆ با استÙاده از صر٠و Ù†Øو، ساختار الÙاظ قرآن را به تنهایی Ùˆ معانی آنها را در ترکیب با کلمات دیگر Ù…ÛŒ شناسد Ùˆ با Ú©Ù…Ú© علوم معانی Ùˆ بیان Ùˆ بدیع ØŒ ÙصاØت Ùˆ بلاغت آیات قرآن را Ú©Ù‡ مطابق با اقتضای Øال مخاطبان Ùˆ Øاوی اسلوبهای بیانی از قبیل تشبیه Ùˆ استعاره Ùˆ مجاز است ØŒ Ú©Ø´Ù Ù…ÛŒ کند. از سویی آگاه بودن Ù…Ùسر از برخی مباØØ« علوم قرآن Ú©Ù‡ در ØÚ©Ù… مقدمه ای برای Ùهم Ùˆ تÙسیر قرآن است ØŒ Ù…Ùسر را یاری Ù…ÛŒ کند تا قرائت صØÛŒØ Ø§Ù„Ùاظ قرآن Ùˆ نیز ترتیب Ùˆ اسباب Ùˆ شرایط نزول آیات را در یابد. همچنین به دلیل ارتباط تنگاتنگ تÙسیر با روایات ØŒ Ù…Ùسر برای تشخیص روایات معتبر ناگزیر از شناخت متون Øدیثی Ùˆ آشنایی با Ø´Ø±Ø Øال راویان است . علم اصول Ùقه نیز قواعدی در اختیار Ù…Ùسر قرار Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ از طریق آنها به اقسام دلالتهای کلام Ùˆ شرایط Øجیت آنها Ù¾ÛŒ Ù…ÛŒ برد. ضرورت آشنایی Ù…Ùسر با علم Ùقه Ùˆ کلام نیز از آن جهت است Ú©Ù‡ بخش شایان توجهی از آیات قرآن شامل آیات اØکام Ùˆ نیز مباØØ« اعتقادی است . در میان علوم یاد شده ØŒ روش اکتساب علم موهبت متÙاوت با سایر علوم است . Ù…Ùسر این علم را از طریق عمل به دست Ù…ÛŒ آورد Ùˆ خداوند آن را به هر کسی Ú©Ù‡ به دانسته های خویش عمل نماید، عنایت Ù…ÛŒ کند (راغب اصÙهانی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ٩٥Ù€٩٦Ø› کاÙیجی ØŒ ص ١٢). بر اساس این مطلب Ú©Ù‡ در برخی از آیات (برای نمونه رجوع کنید به بقره : ٢٨٢Ø› انÙال : ٢٩Ø› عنکبوت : ٦٩) Ùˆ روایات (برای نمونه رجوع کنید به قرطبی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٣٦٤Ø› ابن کثیر، ج ٤ØŒ ص ٨٧٩Ø› Ùیض کاشانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٦٨Ø› مجلسی ØŒ ج ٤٠ØŒ ص ١٢٨) به آن اشاره شده است ØŒ هر اندازه Ú©Ù‡ شخص از طهارت Ù†Ùسانی٠بالاتری برخوردار باشد، میزان Ùهم او از آیات قرآن بیشتر خواهد بود. آلوسی (ج ١ØŒ ص ٦) کسب این علم را برای Ù…Ùسر ضروری نمی داند زیرا این امر با اصل Ùهم معانی قرآن ارتباطی ندارد Ùˆ مرتبط با مقولة تأویل است (برای تÙصیل بیشتر در بارة کاربرد علوم مذکور در تÙسیر قرآن رجوع کنید به زمخشری ØŒ ج ١ØŒ ص Ù† Ø› ابن جزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦Ù€ ٨Ø› ابوØیّان غرناطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥ Ù€٧Ø› سیوطی ØŒ همانجا؛ آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥ Ù€٦Ø› ابن عاشور، ج ١ØŒ ص ١٨Ù€٢٧).
رشیدرضا (ج ١ØŒ ص ٢١Ù€٢٤) علوم مورد نیاز Ù…Ùسر را به گونه ای دیگر Ù…Ø·Ø±Ø Ù†Ù…ÙˆØ¯Ù‡ Ùˆ به عقیدة او آگاهی از این علوم لازمة مراتب عالی تÙسیر است .
از دیگر اموری Ú©Ù‡ در تÙسیر قرآن باید مورد توجه قرار
گیرد، استÙاده از منابع معتبر است . این منابع بر چند قسم است : قسم اول منابع نقلی Ú©Ù‡ عبارت اند از: قرآن ØŒ اØادیث
پیامبر Ùˆ اهل بیت ØŒ اقوال صØابه Ùˆ تابعین . مراجعه به برخی
آیات قرآن برای تÙسیر آیات دیگر علاوه بر آنکه روشی
عقلایی است ØŒ از سوی اهل بیت Ùˆ شاگردان مکتب آنها مورد استÙاده بوده است (طباطبائی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢Ø› برای نمونه
رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٥ØŒ ٢٠٢Ø› طبرسی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٩٣). Ú¯Ùته های پیامبر اکرم به عنوان Ø´Ø§Ø±Ø Ùˆ مبیّن قرآن ( رجوع کنید به Ù†ØÙ„ : ٤٤) Ùˆ اØادیث رسیده از امامان Ú©Ù‡ نزد شیعه همانند روایات
نبوی است (طوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤)ØŒ از مراجع مهم تÙسیر است .
از سویی اقوال بزرگان صØابه به دلیل درک زمان نزول
و همنشینی مستمر با پیامبر به عنوان یکی از منابع مهم
تÙسیر معرÙÛŒ شده ØŒ Ú©Ù‡ در کنار اقوال تابعین باید مورد توجه قرار گیرد ( رجوع کنید به سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٨Ù€٢٠٩). Ú¯Ùتنی است در بارة Øجیت اقوال تÙسیری صØابه Ùˆ تابعین Ùˆ Ù…Øدودة پذیرش آرای آنها میان صاØب نظران اختلا٠هست ( رجوع کنید به معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠٧ØŒ ٤٣١Ù€٤٣٢).
قسم دوم منابع لغوی است . این منابع از آن جهت Øائز اهمیت اند Ú©Ù‡ معانی Ùˆ کاربردهای واژگان را در زمان نزول قرآن روشن Ù…ÛŒ کنند. این معانی یا کاربردها ممکن است از متن قرآن یا روایات یا اقوال صØابه استخراج شود یا از آثار نظم Ùˆ نثر٠به جای مانده از آن دوران (مانند اشعار جاهلی ) به دست آید یا با مراجعه به Ùرهنگهای لغت متقدم Ùˆ هر Ú†Ù‡ نزدیکتر به زمان نزول قرآن Øاصل گردد ( رجوع کنید به ابوØیّان غرناطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦Ø› زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٠ØŒ ١٦٥). قسم سوم از منابع تÙسیر را نیز قوة استنباط Ù…Ùسر دانسته اند (زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦١) Ú©Ù‡ برخی از آن به منبع عقل تعبیر کرده اند ( رجوع کنید به صغیر، ص ٧٠Ø› بابایی Ùˆ دیگران ØŒ ص ٣١١).
رعایت قواعد تÙسیر Ú©Ù‡ به کاربستن آنها برای ارائة تÙسیر صØÛŒØ Ù„Ø§Ø²Ù… است ØŒ اصل دیگری است Ú©Ù‡ باید Ù…Ùسر به آن توجه کند (طیار، ص ٨٧). نسبت این قواعد با تÙسیر مانند نسبت اصول Ùقه با Ùقه Ùˆ نسبت Ù†ØÙˆ با زبان عربی است (صباغ ØŒ ص ١٠). بسیاری از این قواعد در لابلای کتب تÙسیر، اصول Ùقه ØŒ بلاغت Ùˆ لغت پراکنده است Ùˆ تا کنون به صورت جامع Ùˆ دقیق گردآوری Ùˆ تبیین نشده است . طیار (ص ٨٧ØŒ ٩٤) این قواعد را به دو دستة عمومی Ùˆ ترجیØÛŒ تقسیم کرده است . از نظر او قواعد عمومی ØŒ قواعدی است Ú©Ù‡ Ù…Ùسر در بیان معنای یک آیه ناگزیر از رعایت آنهاست Ùˆ قواعد ترجیØÛŒ قواعدی است Ú©Ù‡ برای گزینش یک رأی از میان اقوال موجود Ù…Ùسران به کار گرÙته Ù…ÛŒ شود (برای آگاهی از برخی قواعد تÙسیر رجوع کنید به همان ØŒ ص ٨٧ Ù€١٢١Ø› رومی ØŒ ص ١٣٦Ù€١٤٣).
تÙسیر قرآن بدون رعایت اصول ذکر شده Ùˆ ÙراگرÙتن علوم مورد نیاز، از مهمترین مصادیق تÙسیر به رأی دانسته شده است ( رجوع کنید به کاÙیجی ØŒ ص ١٢Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢١٦Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٦Ø› شهیدی ØŒ ص ١٣٩).
تÙسیر به رأی . بØØ« بر سر تÙسیر به رأی از آنجا آغاز Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ اگر Ù…Ùسری برای Ùهم آیه ØŒ مستندی از روایات معصومان یا اقوال صØابه Ùˆ تابعین یا رأی اجماعی Ù…Ùسران پیشین را در اختیار نداشته باشد، آیا مجاز است به رأی Ùˆ اجتهاد خود روی آورد.
دانشمندان از دیرباز نسبت به تÙسیر به رأی Ùˆ در پاسخ
به اینکه آیا هر کس Ù…ÛŒ تواند قرآن را تÙسیر کند، دو موضع متعارض اتخاذ کرده اند. گروهی در این مورد سخت گرÙته ØŒ تÙسیر قرآن را با اجتهاد صر٠جایز ندانسته هیچکس ØŒ Øتی دانشمندترین اÙراد، را مجاز به تÙسیر قرآن نمی دانند، مگر آنکه قول خود را مستند به روایتی از پیامبر، صØابه یا تابعین کند (راغب اصÙهانی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ٩٣). این گروه برای تأیید نظریة خود علاوه بر استناد به روایات نکوهش کنندة تÙسیر به رأی ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) دلایل دیگری ذکر کرده اند، از جمله اینکه تÙسیر به رأی نسبت دادن چیزی به خدا بدون علم است Ùˆ این امر در قرآن Øرام شمرده شده است ( رجوع کنید به اعرا٠: ٣٣). دیگر اینکه برخی از صØابه Ùˆ تابعین از تÙسیر پرهیز داشته Ùˆ در این امر بسیار سخت Ù…ÛŒ گرÙتند (برای تÙصیل بیشتر Ùˆ پاسخ این دلایل رجوع کنید به زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤ Ù€٥٧Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٧Ù€٢٦٢). در مقابل ØŒ گروهی قرار دارند Ú©Ù‡ تÙسیر اجتهادی قرآن را با Ùرض شروطی برای Ù…Ùسر جایز دانسته اند. اینان نیز در تأیید دیدگاه خود ادله ای آورده اند، نظیر اینکه آیات متعددی از قرآن ØŒ مسلمانان را به تدبر در قرآن تشویق کرده است (برای نمونه رجوع کنید به نساء: ٨٢Ø› Ù…Øمد: ٢٤)ØŒ Ú©Ù‡ این خود نشان دهندة جواز دخالت عقل Ùˆ اجتهاد در Ùهم قرآن است . بعلاوه ØŒ اختلا٠صØابه در تÙسیر آیات قرآن Øاکی از به کارگیری عنصر استنباط از سوی آنان در تÙسیر است (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧ Ù€٥٩Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٢Ù€٢٦٤).
به نظر Ù…ÛŒ رسد منشأ اصلی این اختلا٠نظر، روایات نکوهش کنندة تÙسیر به رأی است Ú©Ù‡ مضمون آنها با الÙاظی مشابه ØŒ هم از طریق شیعه هم از طریق اهل سنّت ØŒ وارد شده است ( رجوع کنید به طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧Ø› عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧Ù€ ١٨). در این میان ØŒ دو روایت مشهورتر است Ø› روایت اول از ابن عباس نقل شده ( رجوع کنید به ترمذی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٦ØŒ Øدیث ٢٩٥١Ø› نسائی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣١ØŒ Øدیث ٨٠٨٥) Ùˆ راوی روایت دوم جندب است ( رجوع کنید به ابوداوود، ج ٣ØŒ ص ٣٢٠ØŒ Øدیث ٣٦٥٢Ø› ترمذی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٦ØŒ Øدیث ٢٩٥٢Ø› نسائی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣١ØŒ Øدیث ٨٠٨٦). طبق روایت اول هر کس قرآن را با رأی خود تÙسیر کند یا در بارة مطلبی قرآنی رأی خود را باز گوید نشیمنگاهش آتش ( دوزخ ) است . بنا بر روایت دوم ØŒ عمل تÙسیر به رأی در قرآن ØŒ Øتی اگر نتیجه اش درست باشد، کاری خطاست . اگر Ú†Ù‡ عده ای در صØت٠اسناد برخی از این روایات تشکیک کرده اند ( رجوع کنید به ترمذی ØŒ همانجا؛ آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦Ø› بابایی Ùˆ دیگران ØŒ ص ٥٦)ØŒ بØØ« اصلی میان صاØب نظران در بارة دلالت این روایات Ùˆ مراد پیامبر از تÙسیر به رأی است .
ابن انباری (متوÙÛŒ ٣٢٨) معتقد است Ú©Ù‡ منظور از روایت٠نخست Ùردی است Ú©Ù‡ در بارة قرآن چیزی بگوید Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ داند ØÙ‚ غیر از آن است . ÙˆÛŒ مراد از رأی را در روایت دوم آرای شخصی Ù…ÛŒ داند Ùˆ بر این اساس کسی Ú©Ù‡ در مورد آیات قرآن نظری بر طبق میل خود بدهد، بدون آنکه آن را از ائمة پیشین گرÙته
باشد، Øتی اگر به نتیجة درستی برسد، به خطا رÙته است (به نقل قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢). ابن عطیه (ج ١ØŒ ص ١٧Ù€ ١٨) مصداق این روایات را Ùردی Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ بدون توجه به آرای دانشمندان قبل از خود Ùˆ بدون رعایت قوانین علومی نظیر Ù†ØÙˆ Ùˆ اصول ØŒ قرآن را تÙسیر کند. از نظر او لغویان ØŒ Ù†Øویان Ùˆ Ùقیهان Ú©Ù‡ با استÙاده از قواعد دانش خود به تÙسیر قرآن Ù…ÛŒ پردازند، در زمرة Ù…Ùسران به رأی قرار نمی گیرند. به نظر ابوØیّان غرناطی (ج ١ØŒ ص ١٣) نیز کسی Ú©Ù‡ با اجتهاد Ùˆ تدبر در قرآن Ùˆ به کارگیری قواعد علمی ØŒ قرآن را تÙسیر کند، مصداق این اØادیث نیست . به نظر شاطبی (ج ٣ØŒ ص ٢٥٥) نیز روایات نهی کننده از تÙسیر به رأی به تÙسیری اشاره دارد Ú©Ù‡ با اصول زبان عربی Ùˆ ادلة شرعی ناسازگار است .
طبرسی (ج ١ØŒ ص ٨٠ Ù€٨١) در مقدمة تÙسیر خود، پس از بیان این مطلب Ú©Ù‡ تÙسیر قرآن جز با نقل صØÛŒØ Ùˆ روایت ØµØ±ÛŒØ Ø§Ø² معصومان جایز نیست Ùˆ اشاره به اینکه جماعتی از تابعین تÙسیر به رأی را ناپسند شمرده اند (نیز رجوع کنید به طوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤)ØŒ با ارائة دلایلی از آیات Ùˆ روایات ØŒ روایت دوم را اینگونه ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ کسی Ú©Ù‡ قرآن را بر اعتقاد خود Øمل کند Ùˆ توجهی به شواهد Ù„Ùظی Ùˆ ظاهری آن نداشته باشد، در روش تÙسیر قرآن اشتباه کرده است (نیز رجوع کنید به آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦). از نظر علامه طباطبائی اضاÙÙ‡ شدن قید «رأی »، در هر دو روایت نشان
Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ مراد، نهی از مطلق اجتهاد نیست بلکه منظور استقلال Ù…Ùسر در رأی خود است بدون اینکه به منابع دیگر مراجعه کند. از نظر ÙˆÛŒ نیز نهی در این روایات متوجه روش است ØŒ به این معنا Ú©Ù‡ Ù…Ùسر در تÙسیر کلام خدا همان روشی را به کار گیرد Ú©Ù‡ در تÙسیر کلام اÙراد بشر استÙاده Ù…ÛŒ کند. البته این بدان معنا نیست Ú©Ù‡ کلام خداوند با کلام انسانها در Ù†Øوة استعمال الÙاظ Ùˆ بیان جملات Ùˆ به کار بردن آرایه های ادبی اختلا٠دارد، بلکه اختلا٠از جهت مراد Ùˆ مصداقی است Ú©Ù‡ Ù…Ùهوم کلام بر آن منطبق Ù…ÛŒ شود. به عبارت دیگر به دلیل اسلوب خاص بیانی قرآن Ùˆ مرتبط بودن آیات مختل٠آن با یکدیگر، به کار بردن قواعد تÙسیر برای کش٠معنای یک آیه بدون در نظر گرÙتن مجموعه آیات دیگر صØÛŒØ Ù†ÛŒØ³Øª (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٦Ù€٧٧Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€ ٧٥).
قرطبی (ج ١ØŒ ص ٣٣Ù€٣٤) پس از بر شمردن آرای مختل٠و ارزیابی آنها، برآیند آرای Ù…Ùسران را در بارة تÙسیر به رأی
منØصر در دو مورد دانسته است : یکی اینکه Ùرد قرآن را بر
طبق میل Ùˆ اعتقاد خود تÙسیر کند، این امر گاهی عالمانه
Ùˆ برای غلبه بر خصم صورت Ù…ÛŒ گیرد، گاهی جاهلانه است به گونه ای Ú©Ù‡ Ù…Ùسر بدون دلیل از یکی از اØتمالات Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ در بارة آیه جانبداری Ù…ÛŒ کند، گاهی نیز با هد٠خیرخواهانه مانند وعظ Ùˆ هدایت مردم انجام Ù…ÛŒ شود. دوم اینکه Ù…Ùسر به صر٠آشنایی با زبان عربی Ùˆ بدون اطلاع از منقولات تÙسیری Ùˆ غریب القران Ùˆ دیگر علوم مورد نیاز در تÙسیر، به تÙسیر قرآن بپردازد (نیز رجوع کنید به Ùیض کاشانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦Ù€ ٣٨). از نظر قرطبی (ج ١ØŒ ص ٣٤)ØŒ Ù…Ùسر مسلّماً باید از روایات Ùˆ مأثورات در تÙسیر خود بهره بگیرد زیرا این امر اولاً موجب جلوگیری از بسیاری خطاهای تÙسیری Ù…ÛŒ شود Ùˆ ثانیاً دایرة درک Ùˆ استنباط Ù…Ùسر را گسترده تر Ù…ÛŒ سازد.
بر این اساس ØŒ تÙسیر به مأثور Ùˆ تÙسیر اجتهادی ــ Ú©Ù‡ برخی آن را تÙسیر به رأی Ù…Ù…Ø¯ÙˆØ ÛŒØ§ Ù…Øمود یا جایز نامیده اند (برای نمونه رجوع کنید به زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣ØŒ٥٠Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٣ØŒ ٢٨٤) ــ مکمل یکدیگر دانسته شده اند به طوری Ú©Ù‡ هیچیک از دیگری بی نیاز نیست زیرا از سویی روش کسب برخی از علوم تنها نقل Ùˆ سماع است Ùˆ از سویی دیگر Ù…Øدود ماندن به نقل Ùˆ سماع باعث نقص در مقدمات مورد نیاز Ùهم قرآن Ù…ÛŒ گردد ( رجوع کنید به ابوØجر، ص ٥٩). در کنار این باید توجه داشت Ú©Ù‡ تÙسیر به رأی Øتی با رعایت شرایط کامل ØŒ در مقام تعارض با تÙسیر مأثور از اعتبار ساقط Ù…ÛŒ شود اما در صورت عدم تعارض ØŒ هر یک مؤید دیگری خواهد بود (ØµØ§Ù„Ø ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٢٩٣).
مراØÙ„ Ùˆ اقسام تÙسیر. تÙسیر قرآن با پیامبر صلی اللّه علیه وآله وسلم آغاز شد. ایشان ØŒ با توجه به وظیÙÙ‡ ای Ú©Ù‡
بر عهده داشت ØŒ مرجع نخست برای رÙع پیچیدگیها Ùˆ پاسخگوی پرسشها Ùˆ تبیین مجملات Ùˆ ØÙ„ مشکلات قرآن بود. پس
از رØلت آن Øضرت ØŒ تÙسیر از دو طریق استمرار یاÙت :
طریق اهل بیت Ùˆ طریق صØابه . به اعتقاد شیعه ØŒ Øدیث ثقلین * بصراØت بیانات خاندان پیامبر را در امر دین ØŒ از جمله Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† ØŒ معتبر شمرده است . بر این اساس ØŒ تÙسیر اهل بیت Ú©Ù‡ منشأ Ø´Ú©Ù„ گیری تÙسیر مأثور شیعی بوده Øجیت دارد. گونه های دیگر تÙسیر شیعی نیز با التÙات به همین اصل تألی٠شده است .
در سوی دیگر صØابة پیامبر، Ú©Ù‡ مکتب خلاÙت را پذیرا شدند، با توجه به زیستن در کنار پیامبراکرم Ùˆ قرار گرÙتن در شرایط نزول آیات ØŒ مرجع پاسخگویی به سؤالات مسلمانان در بارة معانی الÙاظ Ùˆ عبارات قرآن شدند Ùˆ علاوه بر روایاتشان از پیامبر، به اجتهاد نیز روی آوردند. باگذشت چند دهه Ùˆ گسترش قلمرو جهان اسلام ØŒ بزرگان صØابه در مناطق مختل٠پراکنده شدند Ùˆ هر یک با تشکیل Øلقه های درسی به تربیت شاگردان پرداختند Ùˆ بدین ترتیب در هر منطقه ØŒ مدرسه ای تÙسیری پدید آمد. این مدارس تÙسیری را تابعین (شاگردان صØابه ) تقویت کردند Ùˆ «تÙسیر تابعین » Ø´Ú©Ù„ گرÙت . مهمترین مدارس تÙسیری صØابه را ابن عباس در Ù…Ú©Ù‡ ØŒ اÙبیّبن کعب در مدینه Ùˆ ابن مسعود در عراق بنا نهادند (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٦Ù€١٠٧ØŒ ١١٨ØŒ ١٢١) Ùˆ Ù…Ùسران مشهور تابعی چون مجاهد، عÙکْرÙمه ØŒ Øسن بصری ØŒ ابوالعالیة Ùˆ قَتاده از این مدارس برخاستند.
تÙسیر در این مرØله Ùˆ Øتی اندکی پس از آن غالباً از
طریق روایت Ùˆ به طور Ø´Ùاهی منتقل Ù…ÛŒ گردید. به عبارت
دیگر مرØلة اول Ø´Ú©Ù„ گیری تÙسیر، مرØلة روایت بود
(همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٥Ø› صغیر، ص ١٣٨). از نظر امین خولی ( دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ ج ٩ØŒ ص ٤١٢) علاوه بر اینکه نیازهای زندگی مردم در آن روزگار Ù…Øدود بود Ùˆ Ùهم Ùˆ درک
آنان پیچیدگی نداشت ØŒ اعتقاد به اینکه تÙسیر به معنای بیان
مراد خداوند از الÙاظ است موجب شد Ú©Ù‡ مسلمانان تا نیمة
قرن دوم Ùقط روایات تÙسیری پیامبر را به عنوان تÙسیر
قرآن بازگو کنند.
پس از شروع تدوین Øدیث ØŒ Ù…Øدّثان روایات تÙسیری را در متون Ùˆ جوامع Øدیثی ØŒ در بابی جداگانه تنظیم کردند؛ ازینرو، کمتر تÙسیر مستقلی در این دوره نگاشته شد (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٥Ù€١٤٦). بدین ترتیب از آغاز تا پایان قرن دوم را Ù…ÛŒ توان دوران تطور تÙسیر از مرØلة نقل Ø´Ùاهی تا مرØلة تدوین دانست (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤). با گذشت زمان ØŒ تÙسیر از Øدیث جدا شد Ùˆ به صورت علمی مستقل در آمد Ùˆ در نتیجه تÙاسیری به ترتیب مصØ٠تألی٠گردید اما هیچیک از آنها از Øد تÙسیر مأثور تجاوز نکرد، تا اینکه طبری تÙسیر معرو٠خود، جامع البیان عن تأویل Ø¢ÛŒÙالقرآن ØŒ را تألی٠کرد Ú©Ù‡ نقطة عطÙÛŒ در تاریخ تÙسیر به شمار Ù…ÛŒ آید.
گام مهم در رشد Ùˆ گسترش تÙسیر در قرن چهارم بود، هنگامی Ú©Ù‡ مباØØ« اجتهادی در تÙسیر قرآن دخالت داده شد. تدوین علوم گوناگون ØŒ مانند لغت Ùˆ صر٠و Ù†Øو، ترجمة کتب ÙلسÙÛŒ در دوران عباسی ØŒ ظهور اختلاÙات Ùقهی Ùˆ کلامی Ùˆ رواج تعصبات Ùرقه ای Ùˆ مذهبی ØŒ نیز از جمله عوامل مؤثر
در رشد Ùˆ بسط تÙسیر بودند. از این پس ØŒ تÙاسیری نگاشته شد Ú©Ù‡ هر یک ویژگیهایی داشت Ú©Ù‡ آن را از تÙاسیر دیگر متمایز Ù…ÛŒ کرد. در واقع ØŒ تÙسیرنگاری از منظرهای مختل٠ادبی ØŒ Ùقهی ØŒ عقلی Ù€ کلامی ØŒ عرÙانی ØŒ علمی Ùˆ غیر آن رایج شد Ú©Ù‡ تا قرن چهاردهم ادامه یاÙت . Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ در این میان عده ای از Ù…Ùسران سعی در تلÙیق دو یا چند نگرش یا جمع بین نقل Ùˆ عقل
داشتند، برخی نیز همچنان بر تألی٠تÙسیر مأثور پای Ù…ÛŒ Ùشردند ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٠Ù€١٥٢Ø› معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤Ù€١٧). تØولات بر آمده از دوران جدید، بر جریان تÙسیرنگاری
نیز تأثیر گذاشت Ùˆ گرایشها Ùˆ روشهایی نو در تÙسیر پدید
آورد (در بارة این مراØÙ„ Ùˆ گونه ها Ùˆ تØولات تÙسیری رجوع کنید به بخشهای بعدی ).
علاوه بر تÙسیرنگاری به معنای متداول Ùˆ رایج آن ØŒ Ú©Ù‡
Ø´Ø±Ø Ùˆ بØØ« در بارة آیات قرآن به ترتیب مصØ٠است ØŒ
در دورة معاصر، بویژه در ایران ، شیوة دیگری برای دستیابی
به معانی Ùˆ Ù…Ùاهیم قرآن با عنوان «تÙسیر موضوعی » پدید
آمد. منظور از تÙسیر موضوعی آن است Ú©Ù‡ Ù…Ùسر آیات قرآن
را بر اساس موضوعی خاص ، که معمولاً متناسب و مرتبط با نیازها و پرسشهای مسلمان معاصر است ، گردآوری کند
و از سنجش مجموع آنها بایکدیگر، بر پایة مطالعات گذشتگان
Ùˆ آثار تÙسیری متقدم ØŒ دیدگاه قرآن را در بارة آن موضوع
Ùˆ ابعاد مختل٠آن به دست آورَد. این روش مؤثرترین شیوة رویکرد به قرآن در عصر Øاضر شمرده شده است (صغیر، ص ١٤٩ØŒ١٥١). البته برخی با گستراندن دایرة تÙسیر موضوعی سابقه ای طولانی برای آن قائل شده Ùˆ مراد از تÙسیر موضوعی را پرداختن به یکی از موضوعات قرآنی Ùˆ نیز روش تÙسیر قرآن به قرآن دانسته اند (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٣Ø› معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٧Ø› ایازی ØŒ ص ١٤٥Ø› برای نقد این نظریه رجوع کنید به جلیلی ØŒ ص ٨٨ Ù€٩٣). اهمّ تÙاسیر موضوعی این دوره عبارت اند از: Ù…Ùاهیم القرآن تألی٠جعÙر سبØانی Ùˆ ترجمة آن با عنوان منشور جاوید قرآن Ø› تÙسیر موضوعی قرآن مجید اثر عبداللّه جوادی آملی Ùˆ پیام قرآن اثر ناصر مکارم شیرازی Ùˆ همکاران . در کنار این تÙاسیر Ùراگیر، برخی تک نگاریهای تÙسیری نیز در بارة موضوعاتی نظیر انسان در قرآن ØŒ زن در قرآن ØŒ انسان Ùˆ اجتماع ØŒ به زبان Ùارسی Ùˆ
عربی نگاشته شده است (در بارة تÙسیر Ùˆ تÙاسیر موضوعی Ùˆ روشهای آن رجوع کنید به مسلم ØŒ ص ١٥Ù€١٧ØŒ ٢١Ù€٣٣Ø› ایازی ØŒ ص ١٤٥Ù€ ١٥١Ø› جلیلی ØŒ ص ٩٩Ù€١٦٣).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› آقابزرگ طهرانی Ø› Ù…Øمودبن Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن بابویه ØŒ ثواب الاعمال Ùˆ عقاب الاعمال ØŒ نج٠١٩٧٢ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٤ Ø´ Ø› ابن تیمیّه ØŒ التÙسیرالکبیر ØŒ چاپ عبدالرØمان عمیره ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› ابن جزی ØŒ کتاب التسهیل لعلوم التنزیل ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› ابن جوزی ØŒ زادالمسیر ÙÛŒ علم التÙسیر ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› ابن خلدون Ø› ابن درید، کتاب جمهرة اللغة ØŒ چاپ رمزی منیربعلبکی ØŒ بیروت ١٩٨٧Ù€ ١٩٨٨Ø› ابن رشیق ØŒ العمدة ÙÛŒ Ù…Øاسن الشعر Ùˆ آدابه Ùˆ نقده ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، بیروت ١٤٠١/١٩٨١Ø› ابن عاشور (Ù…Øمدطاهربن Ù…Øمد)ØŒ تÙسیرالتØریر Ùˆ التنویر ØŒ تونس ١٩٨٤Ø› ابن عطیه ØŒ المØررالوجیز ÙÛŒ تÙسیرالکتاب العزیز ØŒ ج ١ØŒ ( رباط ) ١٣٩٥/١٩٧٥Ø› ابن Ùارس ØŒ معجم مقاییس اللغة ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمدهارون ØŒ قم ١٤٠٤Ø› ابن کثیر، تÙسیرالقرآن العظیم ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن منظور؛ ابوالÙØªÙˆØ Ø±Ø§Ø²ÛŒ ØŒ روض الجنان Ùˆ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¬Ù†Ø§Ù† ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدجعÙر یاØÙ‚ÛŒ Ùˆ Ù…Øمد مهدی Ù†Ø§ØµØ ØŒ مشهد ١٣٦٥Ù€١٣٧٦ Ø´ Ø› اØمد عمر ابوØجر، التÙسیرالعلمی للقران ÙÛŒ المیزان ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› ابوØیّان غرناطی ØŒ تÙسیرالبØر المØیط ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، ( قاهره ØŒ بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست ( بیروت ØŒ بی تا. ) Ø› عبدالعزیز سید اهل ØŒ من اشارات العلوم ÙÛŒ القران الکریم ØŒ بیروت ?( ١٣٩٢/١٩٧٢ ) Ø› Ù…Øمدعلی ایازی ØŒ «نگاهی به تÙاسیر موضوعی معاصر»، کیهان اندیشه ØŒ Ø´ ٢٨ (بهمن Ùˆ اسÙند ١٣٦٨)Ø› علی اکبر بابایی ØŒ غلامعلی عزیزی کیا، Ùˆ مجتبی روØانی راد، روش شناسی تÙسیر قرآن ØŒ قم ١٣٧٩ Ø´ Ø› Øسین بن مسعود بغوی ØŒ تÙسیرالبغوی ØŒ المسمی معالم التنزیل ØŒ چاپ خالد عبدالرØمان العک Ùˆ
مروان سوار، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥Ø› عبداللّه بن عمر بیضاوی ØŒ انوارالتنزیل Ùˆ اسرارالتأویل ØŒ مصر ١٣٨٨/١٩٦٨ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عیسی ترمذی ØŒ الجامع الکبیر ØŒ چاپ بشار عواد معرو٠، ( بیروت ) ١٩٩٨Ø› Ù…Øمد اعلی بن علی تهانوی ØŒ موسوعة کشّا٠اصطلاØات الÙنون والعلوم ØŒ چاپ رÙیق العجم Ùˆ علی دØروج ØŒ بیروت ١٩٩٦Ø› عبدالرØمان بن Ù…Øمد ثعالبی ØŒ الجواهرالØسان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ چاپ ابومØمد غماری ادریسی Øسنی ØŒ بیروت ١٤١٦/١٩٩٦Ø› علی بن Ù…Øمد جرجانی ØŒ کتاب التعریÙات ØŒ چاپ ابراهیم ابیاری ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› هدایت جلیلی ØŒ روش شناسی تÙاسیر موضوعی قرآن ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› اسماعیل بن Øمادجوهری ØŒ الصØØ§Ø : تاج اللغة Ùˆ صØØ§Ø Ø§Ù„Ø¹Ø±Ø¨ÛŒØ© ØŒ چاپ اØمد عبدالغÙور عطار، بیروت ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه Øاکم نیشابوری ØŒ المستدرک علی الصØÛŒØین ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ بیروت ١٤٠٦Ø› Ù…Øمدباقر Øکیم ØŒ علوم القرآن ØŒ تهران ١٤٠٣Ø› عبدعلی بن جمعه Øویزی ØŒ تÙسیرنورالثقلین ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ١٤١٢Ø› علی بن Ù…Øمد خازن ØŒ لباب التأویل ÙÛŒ معانی التنزیل ØŒ در مجمع التÙاسیر ØŒ ( قاهره ) ١٣١٧Ù€١٣٢٠ØŒ چاپ اÙست استانبول : دارالدعوه ØŒ ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ قاهره : دارالشعب ØŒ ?( ١٩٦٩ ) ØŒ ذیل «التÙسیر. تکمله » (از امین خولی )Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› Øسین بن Ù…Øمد راغب اصÙهانی ØŒ المÙردات ÙÛŒ غریب القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد سید کیلانی ØŒ تهران ?( ١٣٣٢ Ø´ ) Ø› همو، مقدمة جامع التÙاسیر مع تÙسیرالÙاتØØ© Ùˆ مطالع البقره ØŒ چاپ اØمدØسن ÙرØات ØŒ کویت ١٤٠٥/١٩٨٤Ø› Ù…Øمد رشیدرضا، تÙسیرالقرآن الØکیم المشتهر باسم تÙسیر المنار ØŒ ( تقریرات درس ) شیخ Ù…Øمد عبده ØŒ ج ١ØŒ مصر ١٣٧٣/ ١٩٥٤Ø› Ù…Øمدبن Øسن رضی الدین استرآبادی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø´Ø§Ùیة ابن الØاجب ØŒ چاپ Ù…Øمد نورالØسن ØŒ Ù…Øمد زÙزا٠، Ùˆ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، بیروت ١٣٩٥/١٩٧٥ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر Ùˆ مناهجه ØŒ ریاض ١٤١٩Ø› Ù…Øمد عبدالعظیم زرقانی ØŒ مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ قاهره ( ١٩٨٠ ) Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› زمخشری Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الاØکام ØŒ ( قاهره ١٣٤١ ) ØŒ چاپ اÙست ( قاهره ØŒ بی تا. ) Ø› سعید شرتونی ØŒ اقرب الموارد ÙÛŒ ÙØµØ Ø§Ù„Ø¹Ø±Ø¨ÛŒØ© Ùˆ الشوارد ØŒ قم ١٤٠٣Ø› جعÙر شهیدی ØŒ «تÙسیر، تÙسیر به رأی ØŒ تاریخ Ùˆ Øدود استÙاده از آن »، در Ùرخنده پیام : یادگارنامة استاد دکتر غلامØسین یوسÙÛŒ ØŒ مشهد: دانشگاه مشهد، ١٣٦٠ Ø´ Ø› صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø ØŒ دراسات ÙÛŒ Ùقه اللغة ØŒ بیروت ٢٠٠٠Ø› همو، مباØØ« ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ بیروت ١٩٦٨ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن لطÙÛŒ صباغ ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› صدیق Øسن خان ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ø¨ÛŒØ§Ù† ÙÛŒ مقاصد القرآن ØŒ بیروت ١٤٢٠/ ١٩٩٩Ø› Ù…ØمدØسین علی صغیر، المبادی العامة لتÙسیر القرآن الکریم بین النظریة Ùˆ التطبیق ØŒ بیروت ١٤٢٠/٢٠٠٠Ø› طباطبائی Ø›
طبرسی Ø› طبری ØŒ جامع Ø› Ùخرالدین بن Ù…Øمد طریØÛŒ ØŒ مجمع البØرین ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› طوسی Ø› مساعدبن سلیمان طیار، Ùصول ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› Øسن بن عبداللّه عسکری ØŒ معجم الÙروق اللغویة ØŒ الØاوی لکتاب ابی هلال العسکری Ùˆ جزءاً من کتاب السیدنورالدین الجزائری ØŒ قم ١٤١٢Ø› علوم القرآن عندالمÙسرین ØŒ قم : مرکز الثقاÙØ© والمعار٠القرآنیه ØŒ ١٣٧٤Ù€ ١٣٧٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن مسعود عیاشی ØŒ کتاب التÙسیر ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ١٣٨٠Ù€١٣٨١ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› خلیل بن اØمد Ùراهیدی ØŒ کتاب العین ØŒ چاپ مهدی مخزومی Ùˆ ابراهیم سامرائی ØŒ قم ١٤٠٥Ø› Ù…Øمدبن یعقوب Ùیروزآبادی ØŒ ترتیب القاموس المØیط ØŒ چاپ طاهر اØمدزاوی ØŒ بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩Ø› Ù…Øمدبن شاه مرتضی Ùیض کاشانی ØŒ تÙسیر الصاÙÛŒ ØŒ چاپ Øسین اعلمی ØŒ بیروت ?( ١٣٩٩/١٩٧٩ ) Ø› اØمدبن Ù…Øمد Ùیّومی ØŒ Ø§Ù„Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ù…Ù†ÛŒØ± ØŒ بیروت ١٩٨٧Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧ØŒ ج ٢ØŒ جزء ٣ØŒ بیروت ?( ١٣٧٦/١٩٥٧ ) ØŒ ج ٧ØŒ جزء ١٣ØŒ قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› علی بن یوس٠قÙØ·ÛŒ ØŒ تاریخ الØکماء Ùˆ هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الØکماء ØŒ چاپ لیپرت ØŒ لایپزیگ ١٩٠٣Ø› علی بن ابراهیم قمی ØŒ
تÙسیر القمی ØŒ چاپ طیب موسوی جزائری ØŒ قم ١٤٠٤Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمدرضا قمی مشهدی ØŒ تÙسیر کنزالدقائق Ùˆ بØرالغرائب ØŒ چاپ Øسین درگاهی ØŒ تهران ١٣٦٦Ù€ ( ١٣٧٠ ) Ø´ Ø› Ù…Øمدبن سلیمان کاÙیجی ØŒ کتاب التیسیر ÙÛŒ قواعد علم التÙسیر ØŒ چاپ اسماعیل Ø¬Ø±Ø§Ø Ø§ÙˆØºÙ„ÛŒ ØŒ آنکارا ١٩٧٤Ø› کلینی Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد ماتریدی ØŒ تÙسیر الماتریدی المسمی تأویلات اهل السنة ØŒ ج ١ØŒ چاپ ابراهیم عوضین Ùˆ سید عوضین ØŒ قاهره ١٣٩١/١٩٧١Ø› مجلسی Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد مرتضی زبیدی ØŒ تاج العروس من جواهرالقاموس ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٤Ø› مصطÙÛŒ مسلم ØŒ مباØØ« ÙÛŒ التÙسیر الموضوعی ØŒ دمشق ١٤٢١/ ٢٠٠٠Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› مقاتل بن سلیمان ØŒ تÙسیر مقاتل بن سلیمان ØŒ چاپ عبداللّه Ù…Øمود Ø´Øاته ØŒ ( قاهره ) ١٩٧٩Ù€١٩٨٩Ø› مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ آرتور جÙری Ùˆ عبداللّه اسماعیل صاوی ØŒ قاهره ١٣٩٢/١٩٧٢Ø› اØمدبن علی نسائی ØŒ کتاب السنن الکبری ØŒ چاپ عبدالغÙار سلیمان بنداری Ùˆ کسروی Øسن ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› ÛŒØیی بن Øمزه یمنی ØŒ کتاب الطراز المتضمن لاسرار البلاغة Ùˆ علوم Øقائق الاعجاز ØŒ بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢Ø›
EI ١ , s.v. "Tafs ¦ â r" (by B. Carra de Vaux); The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s.v. "Tafs ¦ â r" (by Andrew Rippin); Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur Ù a ¦ n , Baroda ١٩٣٨; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Tafs ¦ â r" (by Mustansir Mir).
/ مهرداد عباسی /
٢) تÙسیر پیامبر. مورخان آغاز تÙسیر قرآن را دوران صدر اسلام Ùˆ به گونه ای دقیقتر دورة شخص پیامبر Ù…ÛŒ دانند. در قرآن آیات متعددی وجود دارد Ú©Ù‡ وظیÙØ© پیامبر را نه تنها ابلاغ ÙˆØÛŒ ØŒ بلکه تÙسیر Ùˆ تبیین Ùˆ تعلیم آن دانسته است ( رجوع کنید به Ù†ØÙ„ : ٤٤ØŒ ٦٤Ø› بقره : ١٥١Ø› آل عمران : ١٦٤Ø› جمعه : ٢). بر این اساس Ù…ÛŒ توان رسول اکرم را اولین Ù…Ùسر قرآن دانست . اما در تØدید وظیÙØ© پیامبر در تÙسیر آیات ØŒ Ù…Ùسران اختلا٠نظر دارند؛ برخی ØŒ وظیÙØ© پیامبر را صرÙاً تÙسیر آیات٠مجمل Ùˆ متشابه دانسته اند (Ùخررازی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ٣٨Ø› آلوسی ØŒ ج ١٤ØŒ ص ١٥٠)ØŒ اما برخی دیگر، از جمله علامه طباطبائی ØŒ Ù…Ùسر معاصر شیعی (١٣٩٠Ù€ ١٣٩٤ØŒ ج ١٢ØŒ ص ٢٦١)ØŒ با استناد به آیة ٤٤ سورة Ù†ØÙ„ ØŒ این نظر را نپذیرÙته اند.
به نظر می رسد شواهد تاریخی مؤید دیدگاه دوم است ،
زیرا اگرچه قرآن به زبان عربی Ùˆ بر اسلوب بلاغت قوم عرب نازل شده است (ابن خلدون ØŒ ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٣)ØŒ عرب معاصر پیامبر، بویژه صØابه ØŒ در درک زبان قرآن یکسان
نبودند Ùˆ بسیاری از ایشان در Ùهم واژه های آیات به Ú©Ù„ÛŒ
در Ù…ÛŒ ماندند. اÙزون بر این ØŒ قرآن هم Ùرهنگ Ùˆ هم Ù†Øوة
بیان خاص خود را دارد Ùˆ مردم عرب معاصر پیامبر Øتی
اگر معانی واژه ها را درمی یاÙتند، از شناخت مصادیق آنها
عاجز بودند، چنانکه صØابه در تÙسیر واژه های Øج Ùˆ صلوة Ùˆ زکوة به پیامبر رجوع Ù…ÛŒ کردند (برای نمونه رجوع کنید به ابن سعد، ج ٢ØŒ ص ١٨١Ø› ابن Øنبل ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣١٨Ø› بخاری جعÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٥Ø› طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨Ø› Øاکم نیشابوری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٧٦Ø› قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٩).
در باب اینکه پیامبر Ú†Ù‡ مقدار از قرآن را تÙسیر کرده است ØŒ میان Ù…Ùسران اختلا٠نظر وجود دارد. به عنوان مثال ØŒ ابن تیمیّه (ص ٩) بر این باور بوده Ú©Ù‡ پیامبر تمام آیات الاهی را تÙسیر کرده است Ø› ÙˆÛŒ برای اثبات مدعای خود به آیة ٤٤ سورة Ù†ØÙ„ Ùˆ نیز کوشش صØابه در Ùهم مقاصد قرآن ØŒ Ú©Ù‡ جز با Ùهم معانی Ùˆ تعقل مضامین آن میسر نیست ØŒ استناد کرده است . در مقابل ØŒ کسانی نیز با استناد به برخی روایات ( رجوع کنید به طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩Ø› قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١) معتقدند Ú©Ù‡ پیامبر Ùقط تعداد اندکی از آیات را تÙسیر کرده است (سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٦Ù€١٩٧). طباطبائی همین دیدگاه را پذیرÙته Ùˆ شمار روایات تÙسیری منقول از پیامبر را کمتر از ٢٥٠ روایت دانسته است (١٣٥٠ Ø´ ØŒ ص ٥٤)Ø› با اینهمه ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ اØادیث پیامبر در تÙسیر آیات Ù…Øدود به این تعداد نیست . نصوص روایات Ùˆ متون مجامع Øدیثی گواه روشنی بر این مدعاست Ø› زیرا اگر بپذیریم Ú©Ù‡ شمار روایاتی Ú©Ù‡ پیامبر در آنها صریØاً به تÙسیر آیه ای از قرآن پرداخته اندک است ØŒ روایاتی Ú©Ù‡ در تÙسیر آیات به کار Ù…ÛŒ آید Ùˆ به گونه ای ابهام از کلام الاهی Ù…ÛŒ گیرد، Ùراوان است ØŒ بویژه اگر اØادیث نبوی منقول از طریق اهل بیت را نیز بیÙزاییم .
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ سنّت پیامبر (قول ØŒ Ùعل Ùˆ تقریر) نیز Ù…ÛŒ تواند در تÙسیر قرآن کریم به کار آید Ùˆ Ù…Ùاهیم Ùˆ اØکام آن را روشن سازد. بر این پایه Ù…ÛŒ توان تÙسیر پیامبر را به گونه های متعددی تقسیم کرد Ú©Ù‡ عبارت اند از:
تبیین مجمل . بسیاری از اØکام واردشده در کتاب الاهی معنایی مجمل دارند Ú©Ù‡ تÙصیل Ùˆ بیان آنها بر عهدة سنّت گذاشته شده است . در بخشهای متعدد Ùقه نمونه های Ùراوانی از این دست وجود دارد (برای نمونة سخنان Ùقیهان در تÙسیر واژه های قرآنی چون صلوة ØŒ Øج ØŒ زکوة Ùˆ بیع رجوع کنید به شهیدثانی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٦Ù€ ١٣٨ØŒ ٣٥٥Ù€٣٥٦ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦Ù€٧ØŒ ١١٩Ù€١٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٤Ù€ ١٤٥Ø› Ù…Øمدسعید منصور، ص ٣٦٥ به بعد).
تخصیص عام . در قرآن اØکامی وجود دارد Ú©Ù‡ تخصیص آنها در سنّت بیان شده است ØŒ چنانکه Ùقیهان ØŒ در برخی موارد، عمومات اØکام قرآن را با روایتهایی از سنّت نبوی تخصیص زده اند ( رجوع کنید به ابن عربی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٤Ø› Ùاضل مقداد، ج ٢ØŒ ص ٣٤١Ø› شهیدثانی ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢١٤).
تقیید اطلاق . آیات متعددی در قرآن هست Ú©Ù‡ ØÚ©Ù… آنها مطلق است (برای نمونه رجوع کنید به نساء: ٩٣Ø› انعام : ٨٢Ø› مائده : ٣٨)ØŒ اما سنّت ØŒ اطلاق آنها را تقیید زده است (طبری ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٦٨Ø› عیّاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٧Ø› طوسی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٩٥Ø› قرطبی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٣Ø› طباطبائی ØŒ ١٣٩٠Ù€١٣٩٤ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٢٩).
ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ùاهیم شرعی . قرآن به زبان عربی است Ùˆ مردم عرب با آن کاملاً آشنا بوده اند؛ با اینهمه ØŒ در قرآن واژه هایی
یاÙت Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ در Ùرهنگ قرآنی ØŒ معنایی تازه پیدا کرده اند
Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ تÙسیر آنها جز از راه سنّت ØŒ میسر نیست . علاوه
بر روایتهای پیشین نبوی در باب واژه های صلوة Ùˆ Øج Ùˆ
زکوة ØŒ شواهد تاریخی Ùˆ روایی Ùراوانی وجود دارد Ú©Ù‡ در
منابع اهل سنّت Ùˆ شیعه ذکر شده است ØŒ مثلاً در باب واژة « السّائÙØÙˆÙÙ† » (روزه داران Ø› توبه : ١١٢Ø› رجوع کنید به Øاکم نیشابوری ØŒ
ج ٢ØŒ ص ٣٣٥Ø› سیوطی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٨١Ø› Øویزی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧١) Ùˆ عبارت «مَن٠اÙستطاع اÙلَیه٠سبیلاً» (آل عمران : ٩٧Ø›
رجوع کنید به طبری ØŒ ج ٤ ص ١١Ù€١٢Ø› سیوطی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٦Ø› Øویزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٢).
تÙصیل اØکام قرآن . در قرآن آیاتی وجود دارد Ú©Ù‡ در آنها تنها به ذکر اصل تشریع اکتÙا شده ØŒ اما سنّت بیان جزئیات آن را برعهده گرÙته است ( رجوع کنید به شهیدثانی ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٣٦٢Ù€٣٦٣).
بیان ناسخ و منسوخ . گرچه برخی منکر وجود نسخ در
قرآن شده اند، برخی دیگر وجود نسخ در قرآن را منکر نیستند، اما شمار آیات منسوخ را بسیار اندک می دانند
( رجوع کنید به خوئی ØŒ ص ٢٧٧Ø› معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٧). در این صورت ØŒ تمیز آیات ناسخ از منسوخ بر عهدة سنّت است . مثلاً آیة
٢٤٠ سورة بقره با آیة ٢٣٤ همان سوره Ùˆ آیة ١٢ سورة نساء
نسخ شده است (سیوطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٧٣Ø› Øرّعاملی ØŒ ج ٢٢ØŒ ص ٢٣٥Ù€ ٢٣٩Ø› Øویزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٠). همچنین آیه های ١٥ Ùˆ ١٦ سورة نساء Ú©Ù‡ با آیة ٢ سورة نور نسخ شده است (عیّاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧Ù€ ٢٢٨Ø› طبرسی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٤Ø› Øویزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٥٦).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت : داراØیاء التراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن تیمیّه ØŒ مقدّمه ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت : دارمکتبة الØیاة ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن Øنبل ØŒ مسند اØمدبن Øنبل ØŒ استانبول ١٤٠٢/١٩٨٢Ø› ابن خلدون Ø› ابن سعد؛ ابن عربی ØŒ اØکام القرآن ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ Øلب ١٣٧٦Ù€ ١٣٧٨/ ١٩٥٧Ù€١٩٥٩Ø› Ù…Øمدبن اسماعیل بخاری جعÙÛŒ ØŒ صØÛŒØ Ø§Ù„Ø¨Ø®Ø§Ø±ÛŒ ØŒ استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه Øاکم نیشابوری ØŒ المستدرک علی الصØÛŒØین ØŒ
بیروت : دارالمعرÙÙ‡ ØŒ ( بی تا. ) Ø› Øرّ عاملی Ø› عبدعلی بن جمعه Øویزی ØŒ
کتاب تÙسیر نورالثقلین ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ قم ( ١٣٨٣Ù€ ١٣٨٥ ) Ø› ابوالقاسم خوئی ØŒ البیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست
قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› زین الدین بن علی شهیدثانی ØŒ مسالک الاÙهام الی
ØªÙ†Ù‚ÛŒØ Ø´Ø±Ø§Ø¦Ø¹ الاسلام ØŒ قم ١٤١٣Ù€ ١٤١٩Ø› Ù…ØمدØسین طباطبائی ØŒ
قرآن در اسلام ØŒ تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› همو، المیزان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ بیروت ١٣٩٠Ù€١٣٩٤/ ١٩٧١Ù€١٩٧٤Ø› طبرسی Ø› طبری ØŒ جامع Ø› طوسی Ø› Ù…Øمدبن مسعود عیّاشی ØŒ کتاب التÙسیر ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی ØŒ
قم ١٣٨٠Ù€١٣٨١ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› مقدادبن عبداللّه Ùاضل
مقداد، کنزالعرÙان ÙÛŒ Ùقه القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر بهبودی ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٨٤Ù€ ١٣٨٥Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیرالکبیر ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ
الجامع لاØکام القرآن ØŒ بیروت : دارالÙکر، ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدسعید
منصور، منزلة السّنّة من الکتاب Ùˆ اثرها ÙÛŒ الÙروع الÙقهیّة ØŒ
قاهره ١٤١٣/ ١٩٩٣Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التمهید ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ
قم ١٤١١Ù€١٤١٢.
/ Ù…Øمدعلی مهدوی راد /
٣) تÙسیر اهل بیت . امامان شیعه مطالبی در تÙسیر قرآن Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ در آثار اصØاب Ùˆ شاگردانشان به صورت مدوّن یا ضمن مباØØ« دیگر درج شده است . بر اساس آیة ٤٤ سورة Ù†ØÙ„ ØŒ تبیین قرآن وظیÙØ© پیامبر اکرم Ùˆ پس از رØلت ایشان ØŒ طبق Øدیث متواتر ثقلین * ØŒ بر عهدة اهل بیت آن Øضرت است . به اعتقاد شیعیان ØŒ پیامبر بر مرجعیت دینی Ùˆ علمی اهل بیت خود ØªØµØ±ÛŒØ Ú©Ø±Ø¯Ù‡ Ùˆ تمسک به آنان را لازم شمرده است ( رجوع کنید به خوئی ØŒ ص ٣٩٧Ù€ ٣٩٨). از همین روست Ú©Ù‡ رجوع نکردن به اØادیث پیامبر Ùˆ اهل بیت ØŒ Ú©Ù‡ بیان تÙصیلی کلیات آیات قرآن است ØŒ نوعی تÙسیر به رأی Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٩٧). از نظر شیعه ØŒ سخن امامان ØÚ©Ù… سخن پیامبر را دارد Ùˆ به شرط رعایت موازین Ùˆ ملاکهای گزینش Øدیث Ùˆ استواری متن آن ØŒ اØادیث ائمه دارای همان منزلت اØادیث پیامبر است (طوسی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٦ Ù€٨٧). به مقتضای مضمون روایتی Ú©Ù‡ شیخ Ù…Ùید (ص ٤٢) از امام باقر آورده ØŒ ریشة Ú¯Ùته های ایشان به پیامبر Ùˆ در نهایت به خداوند Ù…ÛŒ رسد. در بیان امام صادق نیز میراث علمی ائمه بر گرÙته از پیامبر است ( رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٢Ù€٢٩٣).
در جایی دیگر امام پنجم ØŒ ائمة اطهار را وارث علم پیامبران Ù…ÛŒ داند ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢٣١) Ùˆ بر اساس آن ØŒ چون سخن استوار Ùˆ هدایت Ø¢Ùرین در نزد آنهاست ØŒ مردم به هنگام نیاز باید
به آنها مراجعه کنند (Ú©ÙˆÙÛŒ ØŒ ص ٢٥٧Ù€ ٢٥٨). بنا به سخن
امام صادق ( رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٣)ØŒ ائمة اطهار، همانند علی علیه السلام ØŒ بر تÙسیر قرآن اØاطة کامل دارند. پیوند Ù…ØÚ©Ù… میان Øدیث ائمه Ùˆ Øدیث پیامبر، بویژه با توجه به روایتی از امام علی (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٩١Ù€٩٢Ø› ابن بابویه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٤Ù€ ٢٨٥)ØŒ روشن Ù…ÛŒ شود. بر اساس این روایت ØŒ پیامبر تأویل Ùˆ تÙسیر آیات قرآن ØŒ از جمله عام Ùˆ خاص ØŒ Ù…ØÚ©Ù… Ùˆ متشابه ØŒ Ùˆ ناسخ Ùˆ منسوخ ØŒ را به امام علی آموخت . Øجیت Ùˆ اعتبار سخنان ائمه در تÙسیر، دلایل قرآنی Ùˆ Øدیثی دارد. بر اساس آیة تطهیر، ساØت اهل بیت از انواع پلیدیهای Ú¯Ùتاری Ùˆ کرداری مبرّاست Ú©Ù‡ نتیجة منطقی آن ØŒ کامل بودن سخنان آنان است ( رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٠Ù€ ٢٦١Ø› تطهیر * ØŒ آیه ). بنا بر چندین Øدیث ØŒ اهل بیت از مصادیق مسلّم اهل ذکرند ( رجوع کنید به Øَسْکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٣٢Ù€٤٣٧). از این جهت ضرورت پرسش از اهل ذکر، Ú©Ù‡ در آیة ٤٣ Ù†ØÙ„ بر آن تأکید شده ØŒ بدیهی است Ùˆ در نتیجه ØŒ اØادیث منقول از آنان از Øجیت برخوردار است ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل Ù†ØÙ„ : ٤٣).
سخنان نقل شده از امامان شیعه در بارة آیات قرآن ØŒ بیشتر در Øوزة تÙسیر Ù…Øتوایی Ùˆ Ù…Ùهومی آیات است اما این سخن به این معنا نیست Ú©Ù‡ آنان به Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ùاظ یا بیان لغوی کلمات Ùˆ آیات قرآن اهتمام نداشته اند ( رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠٦Ø› ابن بابویه ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ١٣٩)ØŒ بلکه به این معناست Ú©Ù‡ قرآن به Ù„Øاظ داشتن وجوه گوناگون ØŒ تÙسیر یا تأویلهای متÙاوت را بر Ù…ÛŒ تابد. بنابراین ØŒ به منظور ممانعت از تØری٠مØتوایی Ùˆ Ù…Ùهومی قرآن ØŒ ائمه اهتمام اصلی خود را به تÙسیر Ù…Øتوایی Ùˆ Ù…Ùهومی قرآن Ùˆ ارشاد امت Ùˆ عالمان به چگونگی بهره گیری از آن معطو٠کردند ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ١٣٣Ù€١٣٤Ø› معرÙت ØŒ ١٤١٨Ù€ ١٤١٩ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٦٩). برخی گزارشهای مرتبط با تاریخ قرآن ØŒ Øکایت از وجود مصØÙÛŒ به نام امام علی دارد. امام علی علیه السلام ØŒ Ú©Ù‡ از Ù…Ùسران بزرگ Ùˆ داناترین صØابه از نظر وقو٠و معرÙت بر تنزیل Ùˆ تأویل قرآن است (Øسکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٩ØŒ ٤٧Ù€٥٠)ØŒ در این مصØ٠پس از جمع کردن آیات Ùˆ تدوین آنها بر اساس ترتیب نزول ØŒ تأویل Ùˆ تÙسیر قرآن Ùˆ از جمله آیات ناسخ Ùˆ منسوخ را بیان کرده است (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦Ù€ ٣٨Ø› مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ٤٠). علاوه بر این ØŒ در نهج البلاغه * بیانات Ùراوانی وجود دارد Ú©Ù‡ به طور ØµØ±ÛŒØ ÛŒØ§ ضمنی ناظر به تÙسیر آیات قرآن است (برای آگاهی بیشتر از این قبیل موارد رجوع کنید به مصطÙÙˆÛŒ ØŒ ص ٣٩Ù€١٥٠).
پس از امام علی ØŒ دیگر امامان با روش تÙسیری قرآن به قرآن Ùˆ ضمن اعتقاد به اینکه واژگان Ùˆ آیات قرآن دارای Ù…Ùاهیم عمیق Ùˆ باطنی اند (صÙار قمی ØŒ ص ١٩٦)ØŒ به تÙسیر آن پرداختند.
امام Øسن Ùˆ امام Øسین علیهماالسلام صاØب مکتب تÙسیری خاصی نبودند اما بر مبنای برخی روایات ØŒ آیاتی را تÙسیر کرده اند (ابن بابویه ØŒ ١٤١٠ØŒ ص ١٣١Ø› عمادالدین طبری ØŒ ص ٢٤٠Ù€٢٤١).
بر اساس اشارات برخی متون تاریخی می توان به تلاش
امام سجاد علیه السلام در تÙسیر آیات قرآن ØŒ بویژه در مدرسة مدینه ØŒ Ù¾ÛŒ برد. صØÛŒÙØ© سجادیه در کنار دیگر دعاهای آن Øضرت ØŒ در واقع نوعی تÙسیر Ùˆ تبیین اشارات قرآن Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود. اقتباسها، اشاره ها، استشهادها Ùˆ به کارگیری آیات
الاهی در این مجموعه بسیار است ( رجوع کنید به ص ١٤١ØŒ ١٤٧ØŒ ٢٧١ØŒ ٢٨٣ØŒ ٢٨٥). تÙسیر Â«Ø¹Ø¨Ø§Ø¯ØµØ§Ù„Ø Â» در دعای چهل وچهارم (ص ٢٨٢Ù€٢٩٣)ØŒ به مناسبت Øلول ماه رمضان ØŒ با استناد
به آیات قرآن ، نمونه ای از این موارد است . از امام سجاد
در بارة Ùضل قرآن ( رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٠٥ØŒ ٦٠٩ØŒ ٦١٢) Ùˆ شأن نزول برخی آیات ( رجوع کنید به Ú©ÙˆÙÛŒ ØŒ ص ١٢٥ØŒ ١٥٣Ù€١٥٤ØŒ ١٥٩Ù€ ١٦٠ØŒ ٣٦٦) اØادیثی نقل شده است Ùˆ ایشان در تأویل
برخی آیات ØŒ ائمة اطهار را مصداق یا تأویل آن آیات دانسته اند ( رجوع کنید به Ú©ÙˆÙÛŒ ØŒ ص ٣١٤Ø› ابن بابویه ØŒ ١٣٦١ Ø´ ØŒ ص ٢٩٨Ø› Øسکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٠).
ابوالجارود زیادبن منذر، از اصØاب امام باقر علیه السلام ØŒ روایات تÙسیری آن Øضرت را گردآوری کرده است (ابن ندیم ØŒ ص ٥٩Ø› نیز رجوع کنید به الباقر * ØŒ امام Ù…Øمدبن علی ). اقوال تÙسیری امام بیشتر ناظر است به ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø´Ú©Ù„Ø§Øª یا بیان واژگان قرآنی با Ú©Ù…Ú© خود آیات ــ Ú©Ù‡ در Øقیقت نوعی روش تÙسیری قرآن به قرآن است (برای نمونه رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٠) ــ یا تأویل آیات به آنچه در بارة ائمة اطهار رخ خواهد داد (برای نمونه رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٧Ø› کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥١Ù€٢٥٢). همچنین ØŒ در مواردی ایشان به بیان آیات ناسخ Ùˆ منسوخ Ùˆ تÙسیر جنبه های Ùقهی کلام خدا پرداخته اند (برای نمونه رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٧Ø› کلینی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٦٠Ø› ابن بابویه ØŒ ١٤٠١ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٨Ù€٢٧٩).
اØادیث امام صادق علیه السلام نیز در موضوعات گوناگون قرآنی ØŒ به صورت پراکنده ØŒ در کتابهای Øدیثی Ùˆ تÙسیرهای روایی روایت شده است (برای نمونه رجوع کنید به عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٨ØŒ ١١٣ØŒ ١٧٦Ø› ابن بابویه ØŒ ١٣٥٧ Ø´ ØŒ ص ٩٢Ù€٩٣ØŒ ١٤٩ØŒ ١٥٤Ù€ ١٥٥ØŒ ١٥٧Ù€ ١٥٨Ø› در بارة تÙسیر منسوب به ایشان رجوع کنید به تÙسیر امام جعÙر صادق * ).
از مضامین موجود در روایات تÙسیری اهل بیت Ù…ÛŒ توان به تÙسیر آیات الاØکام Ùˆ پاسخ به پرسشهای Ùقهی اشاره کرد.
ائمه ØŒ اÙزون بر بهره گیری از روش قرآن به قرآن ØŒ در مواردی
تÙسیر خود را به بیانات پیامبر یا دیگر ائمه مستند ساخته اند (عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٢ØŒ ٣٥٨). امامان دیگر، چون امام کاظم
Ùˆ امام رضا Ùˆ امام هادی علیهم السلام ØŒ نیز در تÙسیر، شیوه ای شبیه به روش امامان پیش از خود داشته اند؛ یعنی ØŒ یا تÙسیر
آنان با استناد به سایر آیات قرآن است (برای نمونه رجوع کنید به عیاشی ،
ج ١ØŒ ص ١٢١ØŒ ١٣٣ØŒ ٢٠٢ØŒ ٣٨٦) یا با استناد به قول پیامبر
Ùˆ دیگر معصومان (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٩ØŒ ١٣٥) Ú©Ù‡ نوعی تÙسیر نقلی Ùˆ روایی است یا به صورت بیان مصداق (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨١ØŒ ٣٩٢) یا در قالب بیان مشکل واژه ای از واژگان قرآن (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٢).
تعدادی از اصØاب ائمه ــ Ú©Ù‡ بعضی از آنها از یاران یا شاگردان چند امام بوده اند ــ بنا به نقل برخی منابع رجالی ØŒ دارای تÙسیر بوده اند. از میان تÙاسیر متعددی Ú©Ù‡ شاگردان ائمه نگاشته اند، متن مستقلی باقی نمانده Ùˆ Ùقط نقل قولهایی از این تÙاسیر در منابع امامیه آمده است . نجاشی (برای نمونه رجوع کنید به ص ١١ØŒ ١٥Ù€١٦ØŒ ٧٨ØŒ ٨٩ØŒ ١٢٨ØŒ ١٤٥ØŒ ٢١٧ØŒ ٢٤٠ØŒ ٢٥٢ØŒ ٢٦٠) Ùˆ شیخ طوسی (برای نمونه رجوع کنید به ١٤٢٠ØŒ ص ١٤ØŒ ٨٣ØŒ ١١٦ØŒ ١٢٢)ØŒ ضمن معرÙÛŒ رجال امامیه ØŒ به این آثار اشاره کرده اند. از مهمترین آنها Ù…ÛŒ توان این تÙاسیر را نام برد: تÙسیر ابان بن تَغلÙب (متوÙÛŒ ١٤١)ØŒ از اصØاب امام سجاد Ùˆ امام باقر Ùˆ امام صادق علیهم السلام (نجاشی ØŒ ص ١٠) Ùˆ تÙسیر ابوØمزه ثابت بن دینار Ø«Ùمالی (متوÙÛŒ ١٥٠) از اصØاب خاص امام سجاد Ùˆ امام باقر Ùˆ امام صادق علیهم السلام (همان ØŒ ص ١١٥Ù€١١٦). اØمدبن Ù…Øمد ثعلبی (متوÙÛŒ ٤٢٧) در تÙسیر خود از تÙسیر ابوØمزه ثمالی مطالبی نقل کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٨٢ØŒ ج ٨ØŒ ص ١١٧ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٣٥).
برخی از تÙاسیر کهن روایی Ùˆ موجود امامیه ØŒ Ú©Ù‡ در
آنها اقوال ائمه گردآوری شده ØŒ عبارت اند از: تÙسیر٠امام Øسن عسکری * ØŒ تÙسیر٠علی بن ابراهیم قمی * (زنده در
٣٠٧)ØŒ تÙسیر Ùرات Ú©ÙˆÙÛŒ * Ùˆ تÙسیر٠عیاشی * . همانگونه
Ú©Ù‡ طبرÙسی اشاره کرده ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٧٥)ØŒ تÙاسیر امامی قبل
از شیخ طوسی ØŒ روایی Ùˆ Ù…Øدود به گردآوری روایات اهل بیت بوده است .
یکی از Øوزه های مورد علاقة اصØاب ائمه گردآوری روایات تÙسیری٠ناظر به شأن نزول آیات در ØÙ‚ اهل بیت است . Ù…Øمدرضا Øسینی در مقدمة تÙسیرالØÙبَری (ص ١٤٦Ù€١٥٢) به نام برخی از این آثار اشاره کرده است . قدیمترین اثر موجود از این دست ØŒ کتاب ما نزل من القرآن ÙÛŒ علی علیه السلام ØŒ نگاشتة Øسین بن ØÙŽÚ©ÙŽÙ… ØÙبَری (متوÙÛŒ ٢٨٦)ØŒ است Ú©Ù‡ سید اØمد اشکوری آن را با همین عنوان به چاپ رساند (بغداد ١٣٩٨) Ùˆ Ù…Øمدرضا Øسینی آن را با نام تÙسیر الØبری چاپ کرد (بیروت ١٤٠٨). کتاب دیگری از این نوع آثار ــ Ú©Ù‡ بر اساس نقلهای موجود آن در منابع بعدی بازسازی شده ــ تأویل ما نزل من القرآن الکریم ÙÛŒ النبی Ùˆ آله صلی اللّه علیهم ØŒ تألی٠مØمدبن عباس بن ماهیار معرو٠به ابن جÙØام (زنده در ٣٢٨)ØŒ است Ú©Ù‡ Ùارس تبریزیان Øَسّون آن را گردآوری Ùˆ چاپ کرده است (قم ١٤٢٠). Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی (متوÙÛŒ ٥٤٨)ØŒ متأثر از استاد خود ابوالقاسم سلیمان بن ناصر انصاری (متوÙÛŒ ٥١٢)ØŒ در تÙسیر Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ø±Ø§Ø± Ùˆ Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¨Ø±Ø§Ø± به بهره گیری از تÙاسیر اهل بیت توجه داشته Ùˆ از سخنان آنها در تألی٠تÙسیر خود بهره برده است ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٠٥Ù€١٠٦).
منابع : ابن بابویه ØŒ الامالی ØŒ او، المجالس ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› همو، التوØید ØŒ چاپ هاشم Øسینی طهرانی ØŒ قم ?( ١٣٥٧ Ø´ ) Ø› همو، کتاب من لایØضره الÙقیه ØŒ چاپ Øسن موسوی خرسان ØŒ بیروت ١٤٠١/ ١٩٨١Ø› همو، کمال الدین Ùˆ تمام النعمة ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، معانی الاخبار ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦١ Ø´ Ø› ابن ندیم ØŒ ترجمة تجدد؛ اØمدبن Ù…Øمدثعلبی ØŒ الکش٠و البیان ØŒ المعرو٠تÙسیرالثعلبی ØŒ چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢٢/ ٢٠٠٢Ø› Øسین بن ØÚ©Ù… Øبری ØŒ تÙسیرالØبری ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا Øسینی ØŒ بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٧Ø› عبیداللّه بن عبداللّه Øسکانی ØŒ شواهدالتنزیل لقواعدالتÙضیل ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر Ù…Øمودی ØŒ تهران ١٤١١/ ١٩٩٠Ø› ابوالقاسم خوئی ØŒ البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٧Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ تÙسیرالشهرستانی ØŒ المسمی Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ø±Ø§Ø± Ùˆ Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¨Ø±Ø§Ø± ØŒ ج ١ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی آذرشب ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسن صÙار قمی ØŒ بصائرالدرجات ÙÛŒ Ùضائل آل Ù…Øمد « ص »، چاپ Ù…Øسن Ú©ÙˆÚ†Ù‡ باغی تبریزی ØŒ قم ١٤٠٤Ø› طباطبائی Ø› طبرسی Ø› Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ العÙدّÙØ© ÙÛŒ اصول الÙقه ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا انصاری قمی ØŒ قم ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، Ùهرست کتب الشیعة Ùˆ اصولهم Ùˆ اسماء المصنÙین Ùˆ اصØاب الاصول ØŒ چاپ عبدالعزیز طباطبائی ØŒ قم ١٤٢٠Ø› علی بن Øسین (ع )ØŒ امام چهارم ØŒ ترجمه Ùˆ Ø´Ø±Ø ØµØÛŒÙØ© کاملة سجادیّه ØŒ به قلم
علینقی Ùیض الاسلام ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن ابوالقاسم عمادالدین طبری ØŒ بشارة المصطÙÛŒ لشیعة المرتضی ØŒ نج٠١٣٨٣/١٩٦٣Ø› Ù…Øمدبن مسعود عیاشی ØŒ التÙسیر ØŒ قم ١٤٢١Ø› کلینی Ø› Ùرات بن ابراهیم Ú©ÙˆÙÛŒ ØŒ
تÙسیر Ùرات الکوÙÛŒ ØŒ چاپ Ù…Øمدکاظم ØŒ تهران ١٤١٠/١٩٩٠Ø› مجلسی Ø› جواد مصطÙÙˆÛŒ ØŒ رابطة نهج البلاغه با قرآن ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسرون ÙÛŒ ثوبة القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€ ١٤١٩Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ù…Ùید، کتاب الامالی ØŒ چاپ Øسین استاد ولی Ùˆ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٤٠٣Ø› اØمدبن علی نجاشی ØŒ Ùهرست
اسماء مصنّÙÛŒ الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ØŒ چاپ موسی شبیری زنجانی ØŒ قم ١٤٠٧.
/ Ù…Øسن قاسم پور /
٤) تÙسیر صØابه . ده تن از صØابیان مشهور، در عداد Ù…Ùسران قرآن ذکر شده اند Ú©Ù‡ عبارت اند از: خلÙای چهارگانه ØŒ عبداللّه بن مسعود، عبداللّه بن عباس ØŒ اÙبیّبن کعب ØŒ زیدبن ثابت ØŒ أبوموسی أشعری Ùˆ عبداللّه بن زبیر (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٣٣). سیوطی (همانجا) در میان خلÙای چهارگانه ØŒ علی بن أبی طالب علیه السلام را دارای بیشترین بیانات تÙسیری Ù…ÛŒ داند، چرا Ú©Ù‡ سه خلیÙØ© نخست بسیار زودتر از او ÙˆÙات یاÙته اند. Ù…ØمدØسین ذهبی (ج ١ØŒ ص ٦٤Ù€٦٥) یکی دیگر از اسباب این امر را اشتغال سه خلیÙØ© نخست به امور مهم خلاÙت Ùˆ ÙتوØات اسلامی Ùˆ کنار بودن علی علیه السلام از این امور در مدتی طولانی Ù…ÛŒ داند Ùˆ تعلیل سیوطی را چنین ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ عمر علی علیه السلام تا روزگاری به درازا کشید Ú©Ù‡ مردم نیازی شدید به Ù…Ùسران قرآن اØساس کردند. به Ú¯Ùتة ÙˆÛŒ (ج ١ØŒ ص ٦٥) تنها چهار تن از صØابه (علی بن ابی طالب ØŒ عبداللّه بن عباس ØŒ عبداللّه بن مسعود Ùˆ ابیّبن کعب ) به کثرت روایت در تÙسیر ممتاز گشته اند Ùˆ از شش تن دیگر روایات تÙسیری اندکی به جای مانده است .
زرکشی (ج ٢ØŒ ص ٢٩٣) سرآمد Ù…Ùسران صØابه را علی علیه السلام Ùˆ سپس ابن عباس Ù…ÛŒ داند. به نظر او با آنکه ابن عباس تÙسیر خود را از علی علیه السلام ÙراگرÙته ØŒ مقدار تÙسیر به جای مانده از ÙˆÛŒ بیش از Øضرت علی است .
امام علی علیه السلام «صدرالمÙسرین » (سرآمد Ù…Ùسران ) لقب گرÙته Ùˆ تÙسیر او مورد تأیید صØابه بوده است ( رجوع کنید به مقدمتان ØŒ مقدمة ابن عطیة ØŒ ص ٢٦٢Ø› قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥Ø› ثعالبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤١). اعلمیت امام علی در Ùهم معانی قرآن ØŒ اسباب نزول Ùˆ دانش تÙسیر Ùˆ تأویل نزد همگان مسلّم است (برای نمونه رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٩ Ù€٩٠) Ùˆ در روایات شیعه از او با لقب «کلام اللّه الناطق » یاد شده است ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٩Ø› مجلسی ØŒ ج ٣٠ØŒ ص ٥٤٦ØŒ ج ٧٩ØŒ ص ١٩٩). ÙˆÛŒ پرورش یاÙتة بیت رسالت Ùˆ دریاÙت کنندة معار٠نبوی از سرچشمة اصلی آن بود (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٩Ø› نیز رجوع کنید به نهج البلاغة ØŒ خطبة ١٩٢). ابن عباس Ú©Ù‡ ملازمتش با علی علیه السلام Ùˆ شاگردیش در Ù…Øضر ÙˆÛŒ مسلّم است (ابن ابی الØدید، ج ١ØŒ ص ١٩) Ùˆ بخش اعظم اندوخته های تÙسیری خود را از او آموخته ( رجوع کنید به مقدمتان ØŒ مقدمة ابن عطیة ØŒ ص ٢٦٣)ØŒ دانش خود را در برابر دانش Øضرت علی همچون قطرة بارانی در مقابل اقیانوسی بی کران دانسته است (ابن ابی الØدید، همانجا).
رسول خدا بارها به همراهی قرآن Ùˆ علی Ùˆ جدایی ناپذیری آن دو از یکدیگر اشاره کرده (برای نمونه رجوع کنید به Øاکم نیشابوری ØŒ ١٤٠٦ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٤Ù€١٢٧) Ùˆ امام علی بارها عبارت «سَلونی عَن Ú©Ùتاب٠اللّهÙ» را به کار برده است ( رجوع کنید به ابن سعد، ج ٢ØŒ ص ٣٣٨Ø› بلاذری ØŒ ص ٩٩Ø› ابن عساکر، ج ٢٧ØŒ ص ١٠٠ØŒ ج ٤٢ØŒ ص ٣٩٨Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ø¨Ø§Ø±ÛŒ ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٤٩). از او روایت شده Ú©Ù‡ هیچ آیه ای در قرآن نیست مگر اینکه آن را ØÙظ کرده تأویل آن را از پیامبر آموخته (اسکاÙÛŒ ØŒ ص ٣٠٠Ù€٣٠١) Ùˆ در جایی دیگر سوگند یاد کرده است Ú©Ù‡ آیه ای در قرآن Ùرو Ùرستاده نشده مگر اینکه Ù…ÛŒ داند در بارة Ú†Ù‡ کسی Ùˆ در Ú†Ù‡ مکانی نازل شده است (اخطب خوارزم ØŒ ص ٩٠Ø› متقی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ١٢٨).
همچنین ابن مسعود از علی علیه السلام به عنوان داناترین Ùرد پس از پیامبر یاد کرده ( رجوع کنید به ابن طاووس ØŒ ص ٥٥٨Ø› مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ١٠٥) Ùˆ او را دانای به ظاهر Ùˆ باطن قرآن معرÙÛŒ نموده است ( رجوع کنید به ابن عساکر، ج ٤٢ØŒ ص ٤٠٠Ø› ثعالبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٣Ø› برای آگاهی بیشتر در بارة مقام Ùˆ منزلت علی علیه السلام در تÙسیر قرآن رجوع کنید به بخش ٣: تÙسیر اهل بیت ).
پس از علی بن ابی طالب ØŒ مشهورترین صØابی در زمینة تÙسیر قرآن ØŒ عبداللّه بن عباس است . در عهد صØابه Ùˆ پس
از آن ØŒ او را «ترجمان القرآن » ( رجوع کنید به ابن Øجر عسقلانی ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ø¨Ø§Ø±ÛŒ ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٧١ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٥٧Ø› همو، الاصابة ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣٢) Ù…ÛŒ خوانده اند Ú©Ù‡ معر٠جایگاه رÙیع ÙˆÛŒ در تÙسیر Ùˆ تأویل قرآن است . او در دامان پیامبر پرورش یاÙت Ùˆ تا زمان رØلت رسول خدا، Ú©Ù‡ نوجوانی بیش نبود، همواره ملازم ایشان بود Ùˆ Øوادث Ùˆ رخدادهایی را Ú©Ù‡ سبب نزول برخی از آیات Ù…ÛŒ گردید، به چشم خود Ù…ÛŒ دید ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨).
بنا بر روایتی ØŒ پیامبر اکرم در ØÙ‚ او دعا Ùرمود Ú©Ù‡ Ùقیه در دین شود Ùˆ تأویل قرآن Ùˆ Øکمت را Ùراگیرد (ابن Øجر عسقلانی ØŒ الاصابة ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٩). طبق روایتی دیگر Øضرت علی نیز مقام تÙسیری ابن عباس را ستوده است ( رجوع کنید به مقدمتان ØŒ مقدمة ابن عطیة Ø› قرطبی ØŒ همانجاها).
ÙˆÛŒ پس از رØلت رسول خدا تÙسیر قرآن Ùˆ استنباط
معانی آن را وجهة نظر خود قرار داد Ùˆ به منظور جبران آنچه در زمان Øیات پیامبر، به جهت Ú©Ù…ÛŒ سن ØŒ از ک٠داده بود،
در Ùراگیری دانش تÙسیر از Ù…Øضر بزرگان صØابه سخت Ù…ÛŒ کوشید (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨Ù€٦٩Ø› برای نام بعضی از صØابه رجوع کنید به قرطبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦Ø› سیوطی ØŒ ١٤٠٤ØŒ ج ٦ØŒ ص ٢٤٢).
ابن عباس در تÙسیر، علاوه بر مراجعه به خود قرآن ( رجوع کنید به طبری ØŒ ج ٢٤ØŒ ص ٣١Ø› سیوطی ØŒ ١٤٠٤ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٤٧) Ùˆ تکیه بر روایات نبوی Ùˆ توجه به اسباب نزول ( رجوع کنید به قرطبی ØŒ همانجا؛ سیوطی ØŒ ١٤٠٤ØŒ ج ٦ØŒ ص ٢٤٢)ØŒ به دانش ادبی خود در لغت Ùˆ ادب ÙØµÛŒØ Ø¹Ø±Ø¨ استناد Ù…ÛŒ کرد، مهمترین نمونة مباØØ« تÙسیری ÙˆÛŒ پاسخهایش به سؤالات ناÙع بن ازرق است ( رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٨Ù€١٠٥).
یکی از مباØØ« Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ در روش تÙسیری ابن عباس ØŒ مراجعة او به اهل کتاب برای Ùهم معانی قرآن Ùˆ Ù…Øدوده Ùˆ گسترة آن است . معرÙت ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٥٢Ù€٢٦٧) با استناد به روایاتی چند، این ادعا را از اساس باطل Ù…ÛŒ شمارد Ùˆ Ù…ØمدØسین ذهبی (ج ١ØŒ ص ٧١) مراجعة ÙˆÛŒ را Ù…Øدود به مواردی خاص Ù…ÛŒ داند ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).
ابن عباس تÙسیر قرآن را چهارگونه Ù…ÛŒ داند: ١) گونه ای Ú©Ù‡ عرب با بهره گیری از زبان خویش در Ù…ÛŒ یابد؛ ٢) نوعی Ú©Ù‡ هیچکس در ندانستن آن معذور نیست ØŒ مانند آیات Øلال Ùˆ Øرام Ø› ٣) گونه ای Ú©Ù‡ تنها دانشمندان آن را Ù…ÛŒ دانند؛ ٤) نوعی Ú©Ù‡ تنها خداوند از آن آگاه است ØŒ نظیر آیات متشابه ( رجوع کنید به طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦).
شیوة تÙسیری ابن عباس اساس مکتب تÙسیری Ù…Ú©Ù‡ گردیده (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٠ØŒ ١٠٢) Ùˆ همین شهرت علمی سبب شده است Ú©Ù‡ مطالب تÙسیری Ùراوانی به دروغ به او استناد داده شود ( رجوع کنید به صاوی جوینی ØŒ ص ٤١)ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ تقریباً آیه ای در قرآن نیست Ú©Ù‡ از ÙˆÛŒ سخنی در تÙسیر آن نقل نشده باشد. این نکته ناقدان اخبار Ùˆ آثار را بر آن داشته Ú©Ù‡ این نقلهای انبوه را به دیدة Ø´Ú© Ùˆ تردید بنگرند (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٧). شاید به همین دلیل ØŒ شاÙعی Ùقط Øدود یکصد بیان تÙسیری منسوب به ابن عباس را صØÛŒØ Ø¯Ø§Ù†Ø³ØªÙ‡ است (به نقل سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٣٩). برخی معاصران ØŒ برای ارائة طرق صØÛŒØ Ø±ÙˆØ§ÛŒØ§Øª تÙسیری ابن عباس ØŒ به نقد Ùˆ بررسی آنها پرداخته اند ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٧Ù€٨١Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٨Ù€٢٩٥). چند اثر تÙسیری به ابن عباس منسوب است ( رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٣٦Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٧٠) Ú©Ù‡ در میان آنها تنویرالمقباس من تÙسیر ابن عباس از همه مشهورتر است (برای آگاهی بیشتر در بارة این تÙسیر Ùˆ صØت انتساب آن به ابن عباس رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٢Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٧Ø› تÙسیر ابن عباس * ).
عبداللّه بن مسعود نیز از Ù…Ùسران مشهور این دوره به شمار Ù…ÛŒ آید. او در روزگار خود Ùردی آگاه به Ù…Ùاهیم Ùˆ معانی قرآن Ùˆ اسباب نزول آیات شناخته Ù…ÛŒ شده است (ابن تیمیّه ØŒ ص ٤٠).
ابن مسعود، هم در Ùهم معانی آیات Ùˆ Ù†Øوة عمل به آنها ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٤٠Ù€٤١) هم در اهتمام به تÙسیر ( رجوع کنید به ابونعیم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٤Ù€١٣٩) کوشا بوده است . او را پایه گذار مکتب تÙسیری عراق (Ú©ÙˆÙÙ‡ ) دانسته اند ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٠Ø› رامیار، ص ٣٥٥) Ùˆ به نوشتة ابن کثیر ( تÙسیرالقرآن العظیم ØŒ ج ١ØŒ ص ٨) سÙدّی در تÙسیر خود از روایات ابن مسعود نیز غالباً نقل کرده است . دیدگاههای تÙسیری ÙˆÛŒ در دوره های بعد مورد توجه Ù…Ùسرانی از مکاتب Ùˆ روشهای مختل٠قرار گرÙت (برای نمونه رجوع کنید به طوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٧Ø› زمخشری ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨). Ù…ØمدØسین ذهبی (ج ١ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٨٨) از میان طرق روایات تÙسیری ابن مسعود، تنها طریق روایتی ابوروق از ضØاک از ابن مسعود را مرضیّ نمی شمارد.
از دیگر Ù…Ùسران مشهور این دوره ابیّبن کعب است . او در شمار کاتبان ÙˆØÛŒ بود ( رجوع کنید به ابن شعبه ØŒ ص ٤٢٨Ø› ابن کثیر، البدایة والنهایة ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٦٢Ø› طبرسی ØŒ ج ١ØŒ مقدمة اØمدرضا، ص ٦٩) Ùˆ به سبب مقام والایش در دانش قرائت به «سیّدالقراء» شهرت یاÙت ( رجوع کنید به ابن کثیر، البدایة والنهایة ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٨٣ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٦٢ØŒ ج ٧ØŒ ص ١١٠Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ الاصابة ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٧ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٧٠). به روایت ابوالعالیه هنگامی Ú©Ù‡ ابوبکر، به منظور تدوین مصØÙÛŒ ØŒ گروهی از کاتبان را گرد آورد، ابیّبن کعب قرآن را بر آنان املا Ù…ÛŒ کرد ( رجوع کنید به سجستانی ØŒ ص ١٥) Ùˆ نیز در زمان عثمان ØŒ به هنگام گردآوری Ùˆ تدوین مصØ٠عثمانی ØŒ ÙˆÛŒ از برجسته ترین اÙراد این تدوین بود (همان ØŒ ص ٣٣). برخی او را نخستین مؤل٠در موضوع «Ùضائل القرآن » دانسته اند ( رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٣٩Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٦ØŒ ص ٢٦٢Ø› صدر، ص ٣١٩). سیوطی (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤٠) از وجود نسخة بزرگی در تÙسیر قرآن به روایت ابوجعÙر رازی از ربیع بن انس از ابوالعالیه از ابیّبن کعب خبر داده Ú©Ù‡ طبری Ùˆ ابن ابی Øاتم در تÙاسیر خود، Øاکم در المستدرک ØŒ Ùˆ اØمدبن Øنبل در مسند از آن استÙاده کرده اند.
بی گمان صØابه در Ùهم معانی قرآن Ùˆ به کارگیری آن در زندگی کوشش Ù…ÛŒ کردند ( رجوع کنید به طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧) اما از نظر اطلاعات قرآنی ØŒ آگاهی به زبان عربی ØŒ استعداد عقلی Ùˆ زمان مصاØبت با پیامبر با یکدیگر تÙاوت داشتند ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦Ù€ ٣٨). در جایی Ú©Ù‡ خلیÙØ© اول در پاسخ سؤال در بارة معنای آیة «و ÙاکÙهةً ÙˆÙŽ أبّاً» (عبس : ٣١) اظهار ناآگاهی Ù…ÛŒ کند (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤) Ùˆ خلیÙØ© دوم برای دانستن معنای واژة «أبّ» در این آیه اعترا٠به دشواری Ù…ÛŒ نماید Ùˆ نیز معنای واژة «تَخَوّÙ٠» را در آیة «أوْیَأخÙØ°ÙŽÙ‡Ùمْ عَلَی تَخَوّÙÙÙ...» (Ù†ØÙ„ : ٤٧) از دیگران Ù…ÛŒ پرسد Ùˆ آنجا Ú©Ù‡ ابن عباس معنای «ÙاطÙر السَّموات » (Ùاطر: ١) را از مشاجرة دو عرب بادیه نشین در Ù…ÛŒ یابد (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧Ù€ ٣٨)ØŒ وضع صØابیان دیگر در Ùهم معانی آیات قرآن روشن خواهد بود.
پس از رØلت رسول خدا برخی صØابه از تÙسیر قرآن اØتراز کردند ( رجوع کنید به مقدمتان ØŒ مقدمة کتاب المبانی ØŒ ص ١٨٣Ù€ ١٨٤) Ú©Ù‡ ظاهراً با سیاست جلوگیری از نقل Ùˆ نگارش Øدیث پیامبر ارتباط داشته ØŒ زیرا تÙسیر قرآن در این دوره غالباً در پرتو سخنان پیامبر بوده است . صØابه در زمان رسول خدا آیات قرآن را همراه با توضیØات پیامبر در مصاØ٠خود ثبت Ù…ÛŒ کردند ( رجوع کنید به عسکری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٤) اما در اثر سیاست پیراسته ساختن مصاØ٠از هرگونه اÙزوده های تÙسیری Ùˆ مطالب غیرقرآنی Ú©Ù‡ به هنگام یکسان سازی مصاØ٠اجرا شد Ùˆ همچنین سختگیری نسبت به برخی کسان Ú©Ù‡ پرسشهای قرآنی Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ کردند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨ Ù€ ٩)ØŒ مردم صرÙاً به قرائت ظواهر قرآن سوق داده شدند (Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧).
تÙسیر در دورة صØابه شاخه ای از دانش Øدیث بود Ùˆ از Ù…Øدودة نقل Ùˆ روایت تجاوز نمی کرد. آنان به Ù…Ùردات قرآن نیز Ú©Ù‡ در Øوزة زبان آنان قرار Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ توجه داشتند. شاید به همین سبب بودکه ابن تیمیّه (ص ١٠) نزاع Ùˆ اختلا٠صØابه را در تÙسیر قرآن بسیار اندک Ù…ÛŒ دانست . سادگی Ùˆ بی پیرایگی ØŒ بسنده کردن به معنای لغوی Ùˆ اجمالی آیه ØŒ پرهیز از ژر٠کاوی در Ù…Ùاهیم Ùˆ همچنین بسنده کردن به تÙسیر آیات مجمل Ùˆ مبهم ØŒ به جای پرداختن به همة آیات ØŒ از دیگر ویژگیها Ùˆ مشخصات تÙسیر در این دوره است . اساساً در عهد صØابه تدوین تÙسیر به Ø´Ú©Ù„ کتابی مستقل صورت نگرÙته است Ø› اگرچه برخی صØابه پاره ای از توضیØات تÙسیری پیامبر اکرم را در مصاØ٠خود گنجانده بودند ( رجوع کنید به مقدمتان ØŒ مقدمة کتاب المبانی ØŒ ص ١٩٣Ø› برای آگاهی بیشتر در بارة مشخصات Ùˆ ویژگیهای تÙسیر در دورة صØابه رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٧Ù€ ٩٨Ø› Ø´Øاته ØŒ ص ٩٣Ù€ ٩٤Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠٧Ù€٣٠٩Ø› ابوطبره ØŒ ص ٤٤Ù€ ٤٥).
مصادر عمدة صØابه در تÙسیر عبارت بوده است از: قرآن کریم (برای نمونه رجوع کنید به طبری ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩ØŒ ج ٢٤ØŒ ص ٣١Ø› طوسی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٢١Ø› سیوطی ØŒ ١٤٠٤ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٤٧)ØŒ بیانات تÙسیری پیامبر Ú©Ù‡ یا خود در سینه داشتند یا از دیگر صØابه نقل Ù…ÛŒ کردند، Ùˆ اجتهاد Ùˆ استنباط شخصی آنان . آنها بر پایة قدرت Ùهم Ùˆ گسترة ادراک خود Ùˆ آداب Ùˆ رسوم عرب جاهلی Ùˆ Ùرهنگهای دیگر به استنباط از آیات Ù…ÛŒ پرداختند ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٩ Ù€٦١). همچنین برخی از صØابه در تÙسیر ÙˆØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¹Ù†Ø§ÛŒ Ù…Ùردات قرآن به شعر جاهلی استناد Ù…ÛŒ کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧Ù€١٠٥)Ø› هر چند Ú©Ù‡ در بارة استشهاد از آن در تÙسیر قرآن ØŒ میان صاØب نظران اختلا٠بوده است (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ص ٦٧Ø› نظام الاعرج ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦). ابن عباس Ùˆ خلیÙØ© دوم از شعر به عنوان دیوان عرب یاد کرده اند (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧Ø› نیز رجوع کنید به شاطبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٨). شاهد دیگر بر اینکه لااقل بخشی از تÙاسیر صØابه مبتنی بر رأی Ùˆ اجتهاد شخصی بوده ØŒ وجود اختلا٠میان آرای تÙسیری به جای مانده از آنهاست ( رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٢Ù€٦٤)ØŒ اگرچه ابن تیمیّه (ص ٣٧) این اختلا٠را اندک Ù…ÛŒ داند.
به طور Ú©Ù„ÛŒ Ú¯Ùته ها Ùˆ منقولات صØابه در تÙسیر قرآن بر دو قسم است : مرÙوع Ùˆ موقو٠. مرÙوع در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¨Ù‡ Øدیثی Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ سلسلة راویان آن به پیامبر اکرم Ù…ÛŒ رسد (ابن ØµÙ„Ø§Ø ØŒ ص ١٢٢) Ùˆ در ØÚ©Ù… روایات تÙسیری پیامبر است . سیوطی (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٨) شمار روایات تÙسیری مرÙوع Ùˆ در عین Øال صØÛŒØ Ø±Ø§ بسیار اندک دانسته Ùˆ در پایان الاتقان (ج ٤ØŒ ص ٢٤٤ Ù€ ٢٩٨) ٢٥٠ مورد از آنها را ذکر کرده است . در بارة میزان اعتماد به خبر موقو٠، Ú©Ù‡ نظریات Ùˆ دیدگاههای خود صØابه است (ابن ØµÙ„Ø§Ø ØŒ ص ١٢٣)ØŒ میان Ù…Ùسران شیعه Ùˆ اهل سنّت اختلا٠هست . Ù…Ùسران شیعه گرچه به اقوال صØابه در تÙسیر قرآن استناد Ù…ÛŒ کرده اند، آن را مستقلاً Øجت نمی دانند (برای نمونه رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٤). در میان دانشمندان اهل سنّت ØŒ Ú¯Ùتار Øاکم نیشابوری در المستدرک ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٥٨ØŒ ٢٦٣) بعدها مستندی برای Øجیّت قول صØابه به طور مطلق شده است اما او در جایی دیگر ( رجوع کنید به ١٣٩٧ØŒ ص ١٩Ù€ ٢٠) تنها در صورتی منقولات تÙسیری٠موقو٠بر صØابه را به منزلة Øدیث مرÙوع Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ بیانگر اسباب نزول باشد. ابن ØµÙ„Ø§Ø (ص ١٢٨) Ùˆ Ù†ÙŽÙˆÙŽÙˆÛŒ (ص ٣٤) نیز همین کلام دوم Øاکم را تأیید کرده اند، چرا Ú©Ù‡ در آن مجالی برای رأی نیست ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٤Ù€٩٦).
مراجعه به اهل کتاب نیز یکی از منابع تÙسیری این دوره ــ هرچند در مقایسه با منابع دیگر بسیار اندک ــ بوده است . برخی از صØابه به ØÚ©Ù… آیة «Ùَسْئَلوا أهلَ الذّÙکْرÙ» (انبیاء: ٧) ــ Ú©Ù‡ شماری از Ù…Ùسران منظور از «أهل الذّکر» را در آن ØŒ اهل کتاب Ùˆ آگاهان از اخبار پیامبران Ùˆ امتهای پیشین دانسته اند (برای نمونه رجوع کنید به زمخشری Ø› طبرسی ØŒ ذیل آیه ) ــ در مواردی Ù…Øدود، آن هم در اموری Ú©Ù‡ با اصول اسلام مناÙات نداشته است ØŒ برای Ùهم معانی قرآن به اهل کتاب مراجعه Ù…ÛŒ کردند، زیرا مواردی نظیر داستانهای پیامبران Ùˆ اخبار امتهای گذشته Ú©Ù‡ در قرآن به پیام اصلی Ùˆ مواضع عبرت آمیز آنها اکتÙا شده ØŒ در عهدین بتÙصیل Ù…Ø·Ø±Ø Ú¯Ø±Ø¯ÛŒØ¯Ù‡ است ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٢Ù€٦٣). به عقیدة معرÙت ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٥٢Ù€٢٥٣)ØŒ مراد از Øدیث «ØَدّÙثوا عَن بَنی إسرائیلَ Ùˆ لاØَرجَ» (به Ùرض پذیرش صدور آن از پیامبر) همین موارد است . Ù…ØمدØسین ذهبی (ج ١ØŒ ص ٧٣Ù€٧٤) به تبع ابن Øجر عسقلانی ( ÙØªØ Ø§Ù„Ø¨Ø§Ø±ÛŒ ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٢٨٢) با ذکر دلایلی بین این Øدیث Ùˆ Ú¯Ùتار دیگر پیامبر («لاتÙصدّÙقوا أهلَالکتاب٠ولاتÙکذّÙبوهم ») جمع کرده است .
منابع : علاوه بر قرآن Ø› آقا بزرگ طهرانی Ø› ابن ابی الØدید، Ø´Ø±Ø Ù†Ù‡Ø¬ البلاغة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٨٥Ù€١٣٨٧/ ١٩٦٥Ù€١٩٦٧ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن بابویه ØŒ عیون اخبارالرضا ØŒ چاپ Øسین اعلمی ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› ابن تیمیّه ØŒ مقدمة ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت : دارمکتبة الØیاة ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ø¨Ø§Ø±ÛŒ : Ø´Ø±Ø ØµØÛŒØ Ø§Ù„Ø¨Ø®Ø§Ø±ÛŒ ØŒ بیروت : دارالمعرÙØ© ØŒ ( بی تا. ) Ø› همو، کتاب الاصابة ÙÛŒ تمییز الصØابة ØŒ مصر ١٣٢٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن سعد؛ ابن شعبه ØŒ تØ٠العقول عن آل الرسول ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› ابن ØµÙ„Ø§Ø ØŒ مقدمة ابن Ø§Ù„ØµÙ„Ø§Ø Ùˆ Ù…Øاسن Ø§Ù„Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø ØŒ چاپ عائشه عبدالرØمن (بنت الشاطی )ØŒ قاهره ١٩٧٤Ø› ابن طاووس ØŒ سعدالسعود للنÙوس ØŒ چاپ Ùارس تبریزیان Øسّون ØŒ قم ١٣٧٩ Ø´ Ø› ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٥Ù€ ١٤٢١/ ١٩٩٥Ù€٢٠٠٠Ø› ابن کثیر، البدایة Ùˆ النهایة ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤٠٨Ø› همو، تÙسیرالقرآن العظیم ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن ندیم Ø› هدی جاسم Ù…Øمد ابوطبره ØŒ المنهج الاثری ÙÛŒ تÙسیرالقرآن الکریم : Øقیقته Ùˆ مصادره Ùˆ تطبیقاته ØŒ قم ١٤١٤/ ١٩٩٤Ø› اØمدبن عبداللّه ابونعیم ØŒ Øلیة الاولیاء Ùˆ طبقات الاصÙیاء ØŒ بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧Ø› موÙÙ‚ بن اØمد اخطب خوارزم ØŒ المناقب ØŒ چاپ مالک Ù…Øمودی ØŒ قم ١٤١٧Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه اسکاÙÛŒ ØŒ المعیار Ùˆ الموازنة ÙÛŒ Ùضائل امیرالمومنین علی بن ابی طالب ( صلوات اللّه علیه )ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر Ù…Øمودی ØŒ بیروت ١٤٠٢/١٩٨١Ø› اØمدبن ÛŒØیی بلاذری ØŒ انساب الاشرا٠، چاپ Ù…Øمدباقر Ù…Øمودی ØŒ بیروت ١٣٩٤/١٩٧٤Ø› عبدالرØمان بن Ù…Øمد ثعالبی ØŒ الجواهرالØسان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ چاپ عبدالÙØªØ§Ø Ø§Ø¨ÙˆØ³Ù†Ù‡ ØŒ علی Ù…Øمد معوض ØŒ Ùˆ عادل اØمد عبدالموجود، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٧Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه Øاکم نیشابوری ØŒ کتاب معرÙØ© علوم الØدیث ØŒ چاپ سید معظم Øسین ØŒ Øیدرآباد دکن ١٩٣٧ØŒ چاپ اÙست مدینه ١٣٩٧/١٩٧٧Ø› همو، المستدرک علی الصØÛŒØین ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ بیروت ١٤٠٦Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ تذکرة الØÙاظ ØŒ Øیدرآباد دکن ١٩٥٦Ù€ ١٩٥٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› Ù…Øمود رامیار، تاریخ قرآن ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ جمال Øمدی ذهبی ØŒ Ùˆ ابراهیم عبداللّه کردی ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› زمخشری Ø› عبداللّه بن سلیمان سجستانی ØŒ کتاب المصاØÙ ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ
Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، الدر المنثور ÙÛŒ التÙسیر بالمأثور ØŒ قم ١٤٠٤Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الشریعة ØŒ چاپ Ù…Øمدعبداللّه دراز، بیروت ١٣٩٥/١٩٧٥Ø› عبداللّه Ù…Øمود Ø´Øاته ØŒ تاریخ القرآن Ùˆ التÙسیر ØŒ مصر ١٣٩٢/١٩٧٢Ø› مصطÙÛŒ صاوی جوینی ØŒ مناهج ÙÛŒ التÙسیر ØŒ اسکندریه : منشأة المعار٠، ( بی تا. ) Ø› Øسن صدر، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام ØŒ ( بغداد ١٣٧٠ ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› طباطبائی Ø› طبرسی Ø› طبری ØŒ جامع Ø› طوسی Ø› مرتضی عسکری ØŒ القرآن الکریم Ùˆ روایات المدرستین ØŒ تهران ١٣٧٣Ù€١٣٧٦ Ø´ Ø› علی بن ابی طالب (ع )ØŒ امام اول ØŒ نهج البلاغة ØŒ چاپ صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø ØŒ بیروت ?( ١٣٨٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ بیروت : دارالÙکر، ( بی تا. ) Ø› کلینی Ø› علی بن Øسام الدین متقی ØŒ کنزالعمال ÙÛŒ سنن الاقوال Ùˆ الاÙعال ØŒ چاپ بکری Øیانی Ùˆ صÙوة سقا، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› مجلسی Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ آرتور جÙری Ùˆ عبداللّه اسماعیل صاوی ØŒ قاهره ١٣٩٢/١٩٧٢Ø› Øسن بن Ù…Øمد نظام الاعرج ØŒ تÙسیر غرائب القرآن Ùˆ رغائب الÙرقان ØŒ چاپ زکریا عمیرات ØŒ بیروت ١٤١٦/١٩٩٦Ø› ÛŒØیی بن شر٠نووی ØŒ التقریب والتیسیرلمعرÙØ© سنن البشیر والنذیر ØŒ چاپ Ù…Øمد عثمان خشت ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥.
/ علیرضا بهاردوست /
٥) تÙسیر تابعین . تکوین Ùˆ تØول دانش تÙسیر قرآن در پیوند با Ø´Ú©Ù„ گیری Ùˆ تØول علوم بلاغی Ùˆ دانش کلام صورت گرÙت ØŒ ازینرو به علت ابتدایی بودن این علوم ØŒ در مقایسه با عهد صØابه تغییرات خاصی در دانش تÙسیر Ùˆ تÙسیرنگاری عهد تابعین مشاهده نمی شود ( رجوع کنید به رومی ØŒ ص ٣٠)ØŒ جز اینکه در اقوال تابعین پاره ای بØثهای کلامی نیز دیده Ù…ÛŒ شود. Ø®Ùضَیْری (ج ٢ØŒ ص ٧٨٥Ù€ ٨٤٤) برخی از آرای تابعین را در تÙسیر آیات تشبیهی Ùˆ مسائل کلامی گرد آورده است . البته در منابع ØŒ بر اساس Ù…ØÙ„ سکونت تابعین ØŒ از مدرسه های تÙسیری عراق ØŒ مدینه Ùˆ Ù…Ú©Ù‡ سخن رÙته است (Øسن بصری ØŒ مؤخرة Ù…Øمد عبدالرØیم ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥١Ø› جودة Ù…Øمدمهدی ØŒ ص ١٠٨Ù€ ١١٤Ø› ابوØجر، ص ٤٠Ù€٤٣).
از سرآمدان تÙسیر در Ù…Ú©Ù‡ به مجاهدبن جَبْرمکی (متوÙÛŒ ١٠٤)ØŒ عطاءبن ابی Ø±ÙŽØ¨Ø§Ø (متوÙÛŒ ١١٤)ØŒ سعیدبن جÙبَیْر (متوÙÛŒ ٩٥)ØŒ عÙکْرÙÙ…ÙŽÙ‡ مولی ابن عباس (متوÙÛŒ ١٠٥) اشاره شده است (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٧Ù€ ١١٨Ø› جودة Ù…Øمدمهدی ØŒ ص ١٠٨Ù€ ١١١Ø› ابوØجر، ص ٤١Ù€٤٢). در میان کتابهای Øدیثی ØŒ مهمترین تألیÙÛŒ Ú©Ù‡ آرای تÙسیری تابعین را در بر دارد، الجامع الصØÛŒØ Ù…Øمدبن اسماعیل بخاری است . ÙˆÛŒ اغلب ØŒ روایات تÙسیری تابعین را به نقل از شاگردان ابن عباس آورده است (ابوØجر، ص ٤٢). این اÙراد نیز در تÙسیر از همان شیوة تÙسیری ابن عباس پیروی کرده اند (همان ØŒ ص ٤١Ù€٤٢Ø› صاوی جوینی ØŒ ص ٢٥Ù€٣٦Ø› نیز رجوع کنید به تÙسیر ابن عباس * ).
از مشایخ تÙسیر در مدینه ØŒ ابوالعالیه رÙÙَیع بن مهران ریاØÛŒ (متوÙÛŒ ٩٣)ØŒ Ù…Øمدبن کعب Ù‚Ùرَظی (متوÙÛŒ ١٠٨) بوده اند
Ùˆ از پیشگامان تÙسیر در عراق ØŒ Øسن بصری (متوÙÛŒ ١١٠)ØŒ قَتادة بن دÙعامه سدوسی (متوÙÛŒ ١١٨)ØŒ مسروق بن اجدع بن مالک هَمْدانی (متوÙÛŒ ٦٣) Ùˆ عامربن شراØیل شعبی را Ù…ÛŒ توان نام برد (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٨Ù€١٣٠Ø› جودة Ù…Øمدمهدی ØŒ ص ١١١Ù€١١٤). تابعین مدینه تÙسیر را از اÙبَیّبن کَعْب ØŒ به طور مستقیم یا با واسطه ØŒ دریاÙت کرده بودند (ابوØجر، ص ٤٢). تابعان عراقی نیز از عبداللّه بن مسعود متأثر بودند Ùˆ از ویژگیهای آنان ØŒ کثرت استناد به رأی Ùˆ اجتهاد در تÙسیر بود (همان ØŒ ص ٤٣). آنان به روایات اهل کتاب نیز توجه کمتری نشان Ù…ÛŒ دادند (همانجا).
از دیگر مراکز دینی در عهد تابعین ØŒ خراسان بود Ú©Ù‡ برجسته ترین Ù…Ùسر تابعی آن ØŒ ضØاک بن مزاØÙ… هلالی (متوÙÛŒ ١٠٥) نام داشت ( رجوع کنید به عطوان ØŒ ص ٥٦). شیوة تÙسیری ضØاک ØŒ روایی ØŒ Ùˆ مبتنی بر اØادیث نبوی Ùˆ اقوال صØابه بوده Ùˆ به سبب تخصصش در لغت شناسی Ùˆ Ù†ØÙˆ شیوه ای مشخص در تÙسیر داشته است (همان ØŒ ص ٦٠).
منابع تÙسیر در عهد تابعین عبارت است از: اسرائیلیات * ØŒ روایات پیامبر Ùˆ صØابه و، گاه اجتهاد به رأی Ùˆ تÙسیر قرآن به قرآن (رومی ØŒ ص ٣١Ù€٣٢). تÙسیر تابعین همچنین واجد سرشت روایی ØŒ گرایش Ùرقه ای Ùˆ کثرت آرا در تÙسیر است (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٤). خضیری (ج ٢ØŒ ص ٦٠٨Ù€٧٤٣) ضمن اشاره به این موارد، شواهدی برای هر کدام ارائه کرده Ùˆ از اختلاÙات تابعین در رجوع به این مصادر سخن Ú¯Ùته است . مهمترین راویان اسرائیلیات در این دوره عبداللّه بن سلام ØŒ کعب الاØبار، وهْب بن منبّه Ùˆ عبدالملک بن جÙرَیْج (رومی ØŒ ص ٣٢Ø› خضیری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٠٧) بوده اند. همچنین خضیری (ج ٢ØŒ ص ٨٨٤Ù€٨٨٩) دیدگاههای مختل٠تابعین را در بارة اسرائیلیات یاد کرده است . از ویژگیهای تابعین Ù…Ú©ÛŒ یکی این بود Ú©Ù‡ در نقل اسرائیلیات تساهل Ù…ÛŒ ورزیدند (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٨٥).
در باب اعتبار تÙسیر تابعین Ùˆ رجوع به اقوال آنها صاØب نظران اختلا٠رأی دارند ( رجوع کنید به ابن قیّم جوزیّه ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٥٥Ù€ ١٥٦Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣١Ø› ابوØجر، ص ٤٤Ù€٤٥Ø› خضیری ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٩Ù€٥١). اØمدبن Øنبل Ùˆ عبداللّه بن Ù…Øمدبن عقیل اخذ به قول٠تابعان را در تÙسیر لازم ندانسته اند (جودة Ù…Øمدمهدی ØŒ ص ١١٥Ø› رومی ØŒ ص ٣٣). دلایل این عالمان برای چنین نظری ØŒ عدم سماع تابعان از پیامبر، عدم Øضور در زمان نزول آیات Ùˆ منصوص نبودن عدالت تابعین است (ذهبی ØŒ همانجا؛ رومی ØŒ ص ٣٣Ù€٣٤)Ø› چنانکه ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ در این زمینه خود را هم ردی٠تابعین دانسته است (ذهبی ØŒ همانجا). با این Øال Ú¯Ùتة دیگری از اØمدبن Øنبل در جواز رجوع به تÙسیر تابعین نقل شده Ú©Ù‡ دلیل آن معاشرت تابعین با صØابه Ùˆ اخذ تÙسیر از آنهاست (همانجا؛ رومی ØŒ ص ٣٤). این قول را اکثر Ù…Ùسران پذیرÙته اند. Øتی ابن تَیْمیّه (ص ٤٦) در صورت یکی بودن اقوال تابعین ØŒ پذیرش آن را واجب دانسته Ùˆ در صورت اختلا٠، از عدم Øجیت قول تابعین سخن Ú¯Ùته است ØŒ ذهبی (ج ١ØŒ ص ١٣٢) نیز آن را ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است .
بر اساس آنچه اØمدبن Ù…Øمد ثعلبی (متوÙÛŒ ٤٢٧) آورده است ØŒ مجموعه های تدوین شده از اقوال تابعین چون تÙسیر عکرمه ØŒ تÙسیر مجاهد ØŒ تÙسیر الØسن البصری ØŒ تÙسیر Ù…Øمدبن کعب قرظی Ùˆ تÙسیر سعیدبن Ù…ÙسَیّÙب ØŒ در زمان ÙˆÛŒ موجود بوده Ùˆ گاه به چند طریق روایت شده اند (ج ١ØŒ ص ٧٦Ù€٧٩ØŒ ٨٢ Ù€٨٣). یکی از تÙاسیر روایی ØŒ Ú©Ù‡ به تÙصیل آرای تÙسیری تابعین را نقل کرده ØŒ تÙسیر جامع البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن طبری است (رومی ØŒ ص ١٤٥Ø› نیز رجوع کنید به تÙسیر طبری * ). خضیری (ج ١ØŒ ص ٥٧ Ù€٨٢) مصادر مهمی Ú©Ù‡ اقوال تابعین را نقل کرده اند، به تÙصیل شناسانده است .
از تÙاسیری Ú©Ù‡ تابعین نوشته اند، متن مستقلی ØŒ جز تÙسیر مجاهدبن جبر ØŒ باقی نمانده Ú©Ù‡ آن نیز ظاهراً منتخبی است از آرای تÙسیری مجاهدبن جبر به انتخاب Ùˆ تدوین Ù…Øمدبن عبدالملک بن Øسن مشهور به ابن خَیرون (متوÙÛŒ ٥٣٩Ø› نَوْÙÙŽÙ„ ØŒ ص ٣١٣). از تلاشهایی Ú©Ù‡ برای بازسازی تÙاسیر تابعین صورت گرÙته است ØŒ Ù…ÛŒ توان به بازسازی تÙسیر سعیدبن جبیر Ùˆ تÙسیر الØسن البصری اشاره کرد.
برخی خاورشناسان در بارة اصالت تÙسیر تابعین تردید کرده اند. مهمترین دستاویز این گروه روایاتی در ذم تÙسیر است Ú©Ù‡ طبری (متوÙÛŒ ٣١٠Ø› ج ١ØŒ ص ٢٩Ù€٣٠) به نقل از برخی تابعین Ùˆ صØابه آورده است . این در Øالی است Ú©Ù‡ از همین اÙراد روایات تÙسیری Ùراوانی نقل شده است ( رجوع کنید به ریپین ØŒ ص ٢٢٧). بررسی اسناد این اØادیث نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ راویان آنها، مدنی بوده اند Ú©Ù‡ تنها Ù…ÛŒ تواند بازتاب دهندة دیدگاه برخی صØابه Ùˆ تابعین مدینه در بارة تÙسیر قرآن باشد. برخی Ù…Ùسران با استناد به روایات دیگری ØŒ در بارة این نهی Ùˆ جواز تÙسیر قرآن سخن Ú¯Ùته اند (طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠Ù€٣١Ø› مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ ص ١٨٣Ù€٢٠٦). Ù…Ùصلترین Ùˆ مهمترین تØقیق در بارة تÙاسیر تابعین ØŒ نوشتة Ù…Øمدبن عبداللّه بن علی خضیری است .
منابع : ابن تیمیّه ØŒ مقدمة ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت : دار مکتبة الØیاة ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن قیّم جوزیّه ØŒ اعلام الموقّعین عن رب العالمین ØŒ چاپ طه عبدالرؤ٠سعد، بیروت ( بی تا. ) Ø› اØمدعمر ابوØجر، التÙسیرالعلمی
للقران ÙÛŒ المیزان ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› اØمدبن Ù…Øمد ثعلبی ØŒ الکش٠و البیان ØŒ المعرو٠تÙسیر الثعلبی ØŒ چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢Ø› جودة Ù…Øمدمهدی ØŒ الواØدی Ùˆ منهجه ÙÛŒ التÙسیر ØŒ ( قاهره ١٩٧٨ ) Ø› Øسن بصری ØŒ تÙسیر الØسن البصری ØŒ چاپ Ù…Øمد عبدالرØیم ØŒ قاهره ( ١٩٩٢ ) Ø› Ù…Øمد خضیری ØŒ تÙسیر التابعین : عرض Ùˆ دراسة مقارنة ØŒ ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر Ùˆ مناهجه ØŒ ریاض ١٤١٩Ø› مصطÙÛŒ صاوی جوینی ØŒ مناهج ÙÛŒ التÙسیر ØŒ اسکندریه : منشأة المعار٠، ( بی تا. ) Ø› طبری ØŒ جامع Ø› Øسین عطوان ØŒ الدراسات الدینیة بخراسان ÙÛŒ العصر الاموی ØŒ بیروت ١٤١٣/١٩٩٣Ø› مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ آرتور جÙری Ùˆ عبداللّه اسماعیل صاوی ØŒ قاهره ١٣٩٢/١٩٧٢Ø› اØمداسماعیل نوÙÙ„ ØŒ مجاهد: المÙسر Ùˆ التÙسیر ØŒ ج ١ØŒ قاهره ١٤١١/١٩٩٠Ø›
Andrew Rippin, "The present status of tafsir studies", The Muslim world , LXXII, nos. ٣-٤ (July - Oct. ١٩٨٢).
/ Ù…Øمدکاظم رØمتی /
٦) تÙسیر مأثور، گونه ای از تÙسیر قرآن Ú©Ù‡ مبتنی بر اØادیث (آثار) منقول از پیامبر Ùˆ مطالب صØابه ــ Ùˆ بنا بر قولی تابعین ــ است Ùˆ نیز روشی تÙسیری در میان امامیه Ú©Ù‡ مبتنی بر اØادیث تÙسیری پیامبر اکرم Ùˆ اهل بیت علیهم السلام است . تعری٠دقیق تÙسیر مأثور با معنای واژة اثر مرتبط است ØŒ هر چند عالمان Ùˆ Ù…Øدّثان در تعری٠آن اتÙاق نظر ندارند. برخی تاریخ نگاران تÙسیر (ذهبی ØŒ ١٤٠٩ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٤Ø› صغیر، ص ٥٥)ØŒ تÙسیر آیات قرآن با آیات دیگر را قسمی از تÙسیر مأثور دانسته اند اما ظاهراً با توجه به معنای لغوی ( رجوع کنید به Ùراهیدی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٣٦ØŒ ذیل «اثر»؛ مرتضی زبیدی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ١٣) Ùˆ اصطلاØÛŒ اثر (تهانوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٥Ø› قاسمی ØŒ ص ٦٢) اینگونه تÙسیر، قسمی از تÙسیر اثری یا مأثور به شمار نمی آید.
در بارة روایات تÙسیری پیامبر، Ù…Ùسران معتقدند Ú©Ù‡ رسول اکرم ØŒ علاوه بر ابلاغ پیام ÙˆØÛŒ ØŒ تÙسیر Ùˆ تبیین Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©Ù„Ø§Ù… الاهی را نیز بر عهده داشته است ( رجوع کنید به بخش ٢: تÙسیر پیامبر). Ù…Ùسران ØŒ آیة ٤٤ Ùˆ ٦٤ سورة Ù†ØÙ„ را ناظر به این بÙعد از مقام نبوت Ù…ÛŒ دانند ( رجوع کنید به طوسی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٩٨Ø› Ùخررازی ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ٥٧Ø› طباطبائی ØŒ ج ١٢ØŒ ص ٢٨٤Ø› ابن عاشور، ج ١٤ØŒ ص ١٩٦) Ùˆ نتیجه Ù…ÛŒ گیرند Ú©Ù‡ سخنان یا اØادیث تÙسیری منسوب به پیامبر، در صورت اثبات صØت آنها، در شمار بهترین Ùˆ استوارترین گونه های تÙسیر است (ابن عاشور، ج ٦ØŒ ص ٤٧ØŒ ج ١٤ØŒ ص ١٦٣Ù€ ١٦٤). علاوه بر این ØŒ Ù…Øدّثان Ùˆ Ùقیهان عموماً از همین طریق Ùˆ بر پایة آیات ذکر شده Ùˆ نیز آیات مشابه ØŒ سنّت نبوی را منبعی مهم Ùˆ معتبر در شناخت اØکام Ùˆ دستورهای الاهی دانسته Ùˆ پیوسته در استنباط اØکام به آن استناد کرده اند ( رجوع کنید به شاطبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤Ø› Ù…Øمدسعید منصور، ص ١٢١Ø› عبدالغنی ØŒ ص ٢٩١Ù€ ٣٠٨).
در باب اعتبار Ùˆ ØÙجیت تÙسیر صØابة پیامبر، Ùˆ به قولی تابعین ØŒ میان اهل سنّت Ùˆ شیعیان اختلا٠نظر وجود دارد Ùˆ با جایگاه Ùˆ اعتبار صØابه در تÙسیر Ùˆ تشریع دستورهای الاهی در پیوند است . این موضوع ریشه در مسئلة کهنتری دارد، Ú©Ù‡ همان عدالت صØابه است Ùˆ اصولیان Ùˆ متکلمان Ùˆ Ù…Øدّثان از دیر باز در اثبات یا انکار آن کوشیده اند ( رجوع کنید به صØابه * Ø› ابن قیّم جوزیّه ØŒ ج ٤ØŒ ص ١١٨Ø› شوکانی ØŒ ص ٢١٣Ø› Øکیم ØŒ ص ١٣٥). مداÙعان با استناد به برخی آیات قرآن ( رجوع کنید به بقره : ١٤٣Ø› آل عمران : ١١٠) Ùˆ شماری از اØادیث نبوی ( رجوع کنید به ابن منیر، ج ٢ØŒ ص ٦٢٨) تلاش کرده اند Ú©Ù‡ عدالت همة اصØاب پیامبر را ثابت کنند ( رجوع کنید به ابن ابی Øاتم ØŒ ج ١ØŒ ص ٧Ø› ابن عبدالبرّ، ج ١ØŒ ص ١٩Ø› ابن اثیر، ج ١ØŒ ص ١٤Ø› ابن Øجرعسقلانی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠). اینان روایات تÙسیری صØابه را معتبر Ù…ÛŒ دانند Ùˆ آنها را برای شناخت Ùˆ Ùهم قرآن منبعی اصیل معرÙÛŒ Ù…ÛŒ کنند. در مقابل ØŒ مخالÙان (غالباً شیعیان Ùˆ برخی عالمان اهل سنّت ) عدالت صØابه را، در Ø´Ú©Ù„ مطلق آن ØŒ منکر شده Ùˆ آیات مورد استناد را به گونه ای دیگر تÙسیر کرده Ùˆ در صØت Ùˆ اعتبار بسیاری از اØادیث منقول از پیامبر، در این باره ØŒ تردید کرده اند ( رجوع کنید به ابن قیّم جوزیّه ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٤٤Ø› شاطبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٥٤ Ù€ ٥٥Ø› Øکیم ØŒ ص ١٣٨). برخی عالمان اهل سنّت نیز با این دیدگاه شیعی مواÙÙ‚ اند Ùˆ معتقدند Ú©Ù‡ ØÚ©Ù… صØابه در عدالت مانند دیگران است Ùˆ در مقام نقل Øدیث باید عدالت آنها اØراز شود (آمدی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٢Ø› عضدالدین ایجی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧). بر پایة این دیدگاه سخنان صØابه در تÙسیر آیه های قرآنی اعتبار ویژه ای نداشته Ùˆ در بهترین صورت ØŒ همسنگ تلاش یا اجتهاد عالمان Ùˆ Ù…Ùسران دیگر در Ùهم Ùˆ تبیین آیات قرآنی است (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به بخش ٤: تÙسیر صØابه ).
در باب Øجیت تÙسیر مأثور از اهل بیت علیهم السلام همین اختلا٠نظر میان اهل سنّت Ùˆ شیعیان به چشم Ù…ÛŒ خورد. شیعیان با استناد به آیاتی از قرآن (مثلاً Ù†ØÙ„ : ٤٣Ø› رجوع کنید به Øسکانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٣٢Ø› شوشتری ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٨٢Ø› مرعشی نجÙÛŒ ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٣٧١) Ùˆ روایتهای متواتری نظیر Øدیث ثقلین Ùˆ Øدیث غدیر Ú©Ù‡ بر امامت Ùˆ عصمت امامان دلالت دارد Ùˆ نیز شماری از اØادیث معتبر Ú©Ù‡ Øاکی از پیوند دو سویة قرآن Ùˆ Øضرت علی علیه السلام است ( رجوع کنید به شوشتری ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦٣٩) یا اØادیثی Ú©Ù‡ بر پیوند بین قرآن Ùˆ اهل بیت تأکید دارد (همان ØŒ ج ٥ØŒ ص ٤١Ø› مرعشی نجÙÛŒ ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ٣٦١) جایگاه ویژه ای برای امامان معصوم قائل شده اند Ùˆ آنان را مرجع علمی امت اسلامی Ùˆ معتبرترین شارØان Ùˆ Ù…Ùسران قرآن دانسته اند.
از مجموع اØادیث نبوی دانسته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ پیامبر علاوه بر تبیین آیات قرآن برای عموم مردم ØŒ تÙسیری خاص برای برخی اصØاب Ùˆ در صدر آنها Øضرت علی ارائه کرده است ( رجوع کنید به ترمذی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٨٥Ø› کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٤Ø› ابن شعبه ØŒ ص ١٩٦Ø› ابن بابویه ØŒ ص ٢٥٧Ø› مزّی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٤١٥Ø› مجلسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٠). بعلاوه ØŒ پیامبر با مرجعیت بخشیدن به اهل بیت (بویژه در Øدیث ثقلین ) گام مهمی در تÙسیر آیات الاهی بر داشته Ùˆ جاودانگی تÙسیر آیات الاهی را با جاودانگی قرآن پیوند داده است . نتیجه اینکه روایات تÙسیری مأثور از امامان در صورت صØت صدور آنها هم ردی٠کلام رسول اللّه Ùˆ منبعی معتبر در شناخت Ùˆ Ùهم آیات قرآن است . Øاصل آنکه از دیدگاه امامیه ØŒ بیانات پیامبر Ùˆ امامان٠جانشین پیامبر در Ø´Ø±Ø Ùˆ تÙسیر Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø±Ø§Ø¯Ø§Øª قرآنی ØŒ جزئی از سنّت است Ùˆ قطعاً Øجیت Ùˆ اعتبار دارد.
بØØ« دیگر در تÙسیر مأثور، جایگاه روایات Øاوی٠این مباØØ« تÙسیری است . به طور Ú©Ù„ÛŒ ØŒ روایات تÙسیری اگر از نظر سند متواتر بوده یا «خبر واØد٠مØÙو٠به قرائن » باشند، اعتبار دارند Ùˆ در Øجیت اینگونه روایات ØŒ Ú©Ù‡ نوع اول آن بسیار اندک است ØŒ سخنی نیست . بØØ« در روایاتی است Ú©Ù‡ صدور Ùˆ دلالت Ùˆ جهت آنها یقینی نیست Ùˆ در Øجیت Ùˆ اعتبار آنها اختلا٠هست . متکلمان Ùˆ اصولیان ØŒ از دیرباز بصراØت بر عدم Øجیت اینگونه روایات در مباØØ« اعتقادی تأکید کرده اند، از آنرو Ú©Ù‡ اعتقاد، دایر مدار علم است Ùˆ خبری Ú©Ù‡ علم Ø¢Ùرین نیست مستند یک اصل اعتقادی قرار نمی گیرد (برای نمونه رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ص ٤٧٢Ø› انصاری ØŒ ص ١٠٩Ø› Ù…Øقق Øلّی ØŒ ص ١٨٧Ø› طباطبائی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٣٥١). در واقع ØŒ بØØ« Øجیت خبر واØد در قلمرو اØکام شرعی Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ شود با این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©Ù‡ شخص Ù…Ú©Ù„Ù ØŒ ناگزیر از عمل است Ùˆ در صورت Ùقدان علم باید به گزینه های دیگر روی آورد Ú©Ù‡ مهمترین Ùˆ کارآمدترین آنها خبر واØد است ( رجوع کنید به خبر واØد * ). در عین Øال ØŒ نمی توان این واقعیت را از نظر دور داشت Ú©Ù‡ از نظر اصولیان ØŒ یکی از ادلة مهم Øجیت خبر واØد، سیرة عقلاست ( رجوع کنید به خوئی ØŒ ص ٣٩٨) Ùˆ بر این اساس Ú¯Ùته شده است Ú©Ù‡ Øجیت خبر واØد شامل مباØØ« معرÙتی ØŒ از جمله بیانات تÙسیری ØŒ نیز Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٩٩).
در تÙسیر مأثور، موضوعات دیگری نیز چون ضع٠اسانید، جعل Ùˆ وضع در روایات تÙسیری Ùˆ اسرائیلیات شایان توجه است . گذشته از سخن کسانی چون اØمدبن Øنبل Ú©Ù‡ نقلهای سه موضوع مغازی Ùˆ مَلاØÙÙ… Ùˆ تÙسیر را از بن بی اعتبار Ù…ÛŒ دانستند (زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٦)ØŒ این واقعیت را نمی توان انکار
کرد Ú©Ù‡ اØادیث تÙسیری از Øیث سند ضع٠جدّی دارند، تÙسیرپژوهانی نیز به آن پرداخته اند (برای نمونه رجوع کنید به معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣). وضع Ùˆ جعل Ú©Ù‡ به انگیزه ها Ùˆ علل گونه گونی ــ از جمله تثبیت Ùˆ تقویت یک عقیده یا ارتقای مقام Ùˆ منزلت یکی از صØابه Ùˆ عکس آن ØŒ رد یک عقیده یا Ùرو کاستن منزلت یکی از یاران پیامبر ــ Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ گرÙته ØŒ به مباØØ« تÙسیری نیز راه یاÙته است (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥Ù€٥٦Ø› ذهبی ØŒ ١٤٠٩ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٩Ù€ ١٦٥). نمونة روشن آن جَعل شأن نزول برای آیه ١١٣ سورة توبه است . شماری از Ù…Ùسران آورده اند Ú©Ù‡ این آیه در بارة ابوطالب Ùˆ هنگام مرگ ÙˆÛŒ نازل شده Ùˆ متضمن شرک او تا پایان عمر است (بخاری جعÙÛŒ ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٠٨Ø› طبری ØŒ ج ٧ØŒ ص ٣٠). ابوطالب سه سال قبل از هجرت درگذشته Ùˆ این آیه در نهم هجرت نازل شده است Ø› بنابراین ØŒ چگونه Ù…ÛŒ شود Øادثة درگذشت ابوطالب در Øال شرک ØŒ سبب نزول آیه باشد؟
توجه به اسرائیلیات ØŒ Ú©Ù‡ به نقلهای٠دخیل در Øوزة معار٠و تÙسیر Ùˆ غالباً منقول از راویان یهودی تبار Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود (ذهبی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ١٩)ØŒ نیز در تÙاسیر نقلی از اهمیت شایان توجهی بر خوردار است ( رجوع کنید به اسرائیلیات * ). کمتر Ù…Ùسری از جریان نقلهای٠اسرائیلیات یکسر در امان بوده است ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ١٤٠٥ØŒ ص ١١٩Ù€ ١٩٧Ø› ابوشهبه ØŒ ص ٢٦٠ØŒ ٢٦٥ØŒ ٢٧١Ø› معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٩Ù€ ٣١١Ø› برای بررسی یکی از این موارد رجوع کنید به ربیع ØŒ ١٤٢٢).
به هر Øال ØŒ به Ù„Øاظ تاریخی ØŒ تÙسیر مأثور از جمله کهنترین گونه های تدوین یاÙتة تÙسیر قرآن مجید است . در منابع موجود شیعی از تÙاسیری چون تÙسیر امام Øسن عسکری علیه السلام ØŒ تÙسیر علی بن ابراهیم قمی ØŒ تÙسیر عیاشی ØŒ تÙسیر Ùرات Ú©ÙˆÙÛŒ Ùˆ در سده های متأخر از تÙاسیری چون البرهان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن از هاشم بن سلیمان بØرانی * ØŒ تÙسیرنورالثقلین از عبدعلی بن جمعة Øویزی * ØŒ تÙسیر کنزالدقائق Ùˆ بØرالغرائب از Ù…Øمدرضا مشهدی قمی * Ùˆ در میان تÙاسیر اهل سنّت با این شیوه Ùˆ رویکرد Ù…ÛŒ توان از تÙاسیری چون تÙسیرالقرآن العظیم مسنداً عن رسول اللّه ( ص ) Ùˆ الصØابه Ùˆ التابعین از عبدالرØمان بن Ù…Øمدبن ادریس رازی ØŒ معرو٠به ابن ابی ØاتÙم٠رازی * ØŒ تÙسیر القرآن العظیم از عمادالدین اسماعیل بن عمر مشهور به ابن کثیر * Ùˆ الدّرالمنثور ÙÛŒ التÙسیر بالمأثور * از جلال الدین سیوطی نام برد. در برخی منابع از تÙسیر طبری یا جامع البیان عن تأویل Ø¢ÛŒ القرآن * Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ المØررالوجیز ÙÛŒ تÙسیر الکتاب العزیز ابن عطیه * ØŒ الکش٠و البیان عن تÙسیرالقرآن ابواسØاق اØمدبن Ù…Øمد ثعالبی * ØŒ الجواهرالØسان عبدالرØمان بن Ù…Øمد ثعالبی ØŒ بØرالعلوم علی بن ÛŒØیی سمرقندی * ØŒ معالم التنزیل بغوی Ùراء * با عنوان تÙاسیر مأثور یاد شده است ( رجوع کنید به معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١٢Ù€٣٤٦Ø› ذهبی ØŒ ١٤٠٩ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠١Ù€٢٤٥) Ú©Ù‡ با توجه به تعری٠دقیق «تÙسیر مأثور» به نظر Ù…ÛŒ رسد هیچیک از تÙاسیر یاد شده را نمی توان تÙسیر مأثور دانست . در تÙسیر طبری ØŒ اگرچه نقل Ùˆ گزارش مأثور از رسول اللّه Ùˆ صØابه Ùˆ تابعین غالب است ØŒ Ù…Øتویات آن نقل Ù…Øض نیست Ùˆ اجتهاد Ùˆ استنباط Ùˆ نقد Ùˆ بررسی روایات در آن دیده Ù…ÛŒ شود.
منابع : علاوه بر قرآن Ø› علی بن Ù…Øمد آمدی ØŒ الاØکام ÙÛŒ اصول الاØکام ØŒ بیروت ١٤٠٦Ø› ابن ابی Øاتم ØŒ کتاب Ø§Ù„Ø¬Ø±Ø Ùˆ التعدیل ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٧١Ù€١٣٧٣/١٩٥٢Ù€١٩٥٣ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن اثیر، اسدالغابة ÙÛŒ معرÙØ© الصØابة ØŒ چاپ عادل اØمد رÙاعی ØŒ بیروت ١٤١٧/١٩٩٦Ø› ابن بابویه ØŒ کتاب الخصال ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› ابن Øجر عسقلانی Ø› ابن شعبه ØŒ تØ٠العقول عن آل الرسول ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› ابن عاشور (Ù…Øمدطاهربن Ù…Øمد)ØŒ تÙسیرالتØریر والتنویر ØŒ تونس ١٩٨٤Ø› ابن عبدالبرّ، الاستیعاب ÙÛŒ معرÙØ© الاصØاب ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› ابن قیّم جوزیّه ØŒ اعلام الموقعین عن رب العالمین ØŒ قاهره : دارالØدیث ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن منیر، الانتصا٠، در زمخشری Ø› Ù…Øمد ابوشهبه ØŒ الاسرائیلیات والموضوعات ÙÛŒ کتب التÙسیر ØŒ بیروت ١٤١٣/١٩٩٢Ø› مرتضی بن Ù…Øمدامین انصاری ØŒ Ùرائد الاصول ØŒ چاپ عبداللّه نورانی ØŒ قم ١٣٦٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اسماعیل بخاری جعÙÛŒ ØŒ صØÛŒØ Ø§Ù„Ø¨Ø®Ø§Ø±ÛŒ ØŒ استانبول ١٤٠١/١٩٨١Ø› Ù…Øمدبن عیسی ترمذی ØŒ الجامع الکبیر ØŒ چاپ بشار عواد معرو٠، ( بیروت ) ١٩٩٨Ø›
Ù…Øمداعلی بن علی تهانوی ØŒ کتاب کشا٠اصطلاØات الÙنون ØŒ چاپ Ù…Øمد وجیه Ùˆ دیگران ØŒ کلکته ١٨٦٢ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٧Ø› عبیداللّه بن عبداللّه Øسکانی ØŒ شواهدالتنزیل لقواعدالتÙضیل ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر Ù…Øمودی ØŒ تهران ١٤١١/١٩٩٠Ø› Ù…Øمدتقی Øکیم ØŒ الاصول العامة للÙقه المقارن ØŒ قم ١٤١٨/١٩٩٧Ø› اØمدبن علی خطیب بغدادی ØŒ الکÙایة ÙÛŒ علم الروایة ØŒ چاپ اØمد عمر هاشم ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› ابوالقاسم خوئی ØŒ البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ الاسرائیلیات ÙÛŒ التÙسیر والØدیث ØŒ دمشق ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› همو، التÙسیر والمÙسرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/ ١٩٨٩Ø› آمال Ù…Øمد عبدالرØمان ربیع ØŒ الاسرائیلیات ÙÛŒ التÙسیرالطبری : دراسة ÙÛŒ اللغة Ùˆ المصادر العبریة ØŒ قاهره ١٤٢٢/٢٠٠١Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ جمال Øمدی ذهبی ØŒ Ùˆ ابراهیم عبداللّه کردی ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الشریعة ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› نوراللّه بن شری٠الدین شوشتری ØŒ اØقاق الØÙ‚ Ùˆ ازهاق الباطل ØŒ با تعلیقات شهاب الدین مرعشی نجÙÛŒ ØŒ چاپ Ù…Øمود مرعشی ØŒ قم ØŒ ج ٣ØŒ ١٣٧٨ØŒ ج ٥ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن علی شوکانی ØŒ ارشاد الÙØول الی تØقیق الØÙ‚ من علم الاصول ØŒ ( قاهره ) ١٣٤٧ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…ØمدØسین علی صغیر، دراسات قرآنیة ØŒ ٢: المبادی العامة لتÙسیرالقرآن الکریم ØŒ قم ١٤١٣Ø› طباطبائی Ø› طبری Ø› طوسی Ø› عبدالخالق عبدالغنی ØŒ Øجیة السنة ØŒ ( بی جا ) : دارالسعداوی ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیرالکبیر ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› خلیل بن اØمد Ùراهیدی ØŒ کتاب العین ØŒ چاپ مهدی مخزومی Ùˆ ابراهیم سامرائی ØŒ قم ١٤٠٩Ù€١٤١٠Ø› Ù…Øمد جمال الدین قاسمی ØŒ قواعدالتØدیث
من Ùنون Ù…ØµØ·Ù„Ø Ø§Ù„Øدیث ØŒ چاپ Ù…Øمد بهجة بیطار، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧ØŒ چاپ اÙست ١٤١٤/١٩٩٣Ø› کلینی Ø› مجلسی Ø› جعÙربن Øسن Ù…Øقق Øلّی ØŒ معارج الاصول ØŒ چاپ Ù…ØمدØسین رضوی ØŒ قم ١٤٠٣Ø› Ù…Øمدسعید منصور، منزلة السنة من الکتاب Ùˆ اثرها ÙÛŒ الÙروع الÙقهیة ØŒ قاهره ١٤١٣/١٩٩٣Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد مرتضی زبیدی ØŒ تاج العروس من جواهرالقاموس ØŒ ج ١٠ØŒ چاپ ابراهیم ترزی ØŒ کویت ١٣٩٢/١٩٧٢Ø› شهاب الدین مرعشی نجÙÛŒ ØŒ ملØقات اØقاق الØÙ‚ ØŒ در نورالدین بن شری٠الدین شوشتری ØŒ همان منبع ØŒ ج ١٤ØŒ ( ١٣٩٨ ) ØŒ ج ٢٠ØŒ ١٤٠٨Ø› یوس٠بن عبدالرØمان Ù…Ùزّی ØŒ تØÙØ© الاشرا٠بمعرÙØ© الاطرا٠، چاپ عبدالصمد شر٠الدین Ùˆ زهیر شاویش ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر والمÙسرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩.
/ Ù…Øمدعلی مهدوی راد /
٧) تÙسیر ادبی ØŒ تÙسیری مشتمل بر مباØØ« زبانی Ùˆ ادبی قرآن ØŒ مانند لغت ØŒ اÙعراب Ùˆ بلاغت . بسیاری از دانشمندان Ùˆ مؤلÙان علوم قرآنی ØŒ تسلط بر علوم ادبی ØŒ همچون لغت Ùˆ صر٠و Ù†ØÙˆ Ùˆ اشتقاق Ùˆ علوم بلاغی را لازمة کار Ù…Ùسر دانسته اند ( رجوع کنید به زمخشری ØŒ ج ١ØŒ مقدمة مؤل٠، ص Ù† Ø› زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٨ØŒ ١٧٣Ù€١٧٤Ø› کاÙÙیَجی ØŒ ص ١٠Ù€١١Ø› تهانَوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥Ù€٢٦). ابن خَلدون (متوÙÛŒ ٨٠٨Ø› ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٤Ù€٥٥٥) در یک تقسیم بندی Ú©Ù„ÛŒ ØŒ تÙاسیر را به دو گونه تقسیم کرده است : تÙاسیر روایی (مبتنی بر آثار Ùˆ روایات ) Ùˆ تÙاسیر ادبی . تÙسیر لغوی نوع بارزی از تÙسیر ادبی است . در روایاتی Ú©Ù‡ از پیامبر اسلام Ùˆ امامان علیهم السلام در بارة Ù…Ùاهیم آیات قرآنی نقل شده ØŒ برخی واژگان قرآن معنا Ùˆ تÙسیر شده است (مثلاً رجوع کنید به عَیّاشی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٨ØŒ ٨٤Ø› ابن بابویه ØŒ ص ١٨٨ Ùˆ جاهای دیگر؛ Øاکم نیشابوری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣٦ØŒ ٤٦٤). عبداللّه بن عباس (متوÙÛŒ ٦٨) در تÙسیر لغات قرآن پیشقدم بوده Ùˆ به اشعار عرب استشهاد Ù…ÛŒ کرده است (ابن سعد، ج ٢ØŒ قسم ٢ØŒ ص ١٢١) تا آنجا Ú©Ù‡ او را بنیانگذار Ùˆ پیشوای این شیوه از تÙسیر دانسته اند (سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٥٩Ù€٦١ØŒ ٦٣Ù€٦٤Ø› Ú©Øّاله ØŒ ص ٦٢Ø› نیز رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€٧٦). از ابن عباس نقل کرده اند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ Ú¯Ùته است برای Ùهم معنای واژه های غریب قرآن به شعر عرب مراجعه Ù…ÛŒ کند زیرا شعر، دیوان٠عرب است . او این روش را به دیگران نیز توصیه Ù…ÛŒ کرده است (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧). ناÙع بن اَزرَق (متوÙÛŒ ٦٥) پرسشهایی از ابن عباس راجع به واژگان غریب قرآن کرده Ùˆ ابن عباس با استشهاد از اشعار عرب به آنها پاسخ داده ØŒ Ú©Ù‡ خود نمونه ای از تÙسیر ادبی قرآن کریم است ( رجوع کنید به Ù…Ùبَرَّد، ١٣٣٩ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٣٠Ù€١٣٢Ø› سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٨Ù€١٠٥Ø› گولدتسیهر ØŒ ص ٩٠Ø› برای آثار ابن عباس در تÙسیر رجوع کنید به سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٥٩ Ù€٦٠ØŒ ٦٦Ù€ ٦٨Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨١ Ù€٨٣Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤٣Ù€٢٤٤). مجموعه هایی به نام ابن عباس گرد آمده Ú©Ù‡ Ù…Øور آنها مسائل لغوی قرآن کریم است . بیشتر مطالب این مجموعه ها Ø´Ø±Ø Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ واژگان آیات یا بیان Ù…Ùاهیم تÙسیری آنهاست ( رجوع کنید به تÙسیر٠ابن عباس * ).
عبداللّه بن عَطیّه (متوÙÛŒ ٣٨٣) از جمله Ù…Ùسرانی است Ú©Ù‡ امتیاز تÙسیرش در استشهاد از شعر برای درک معانی قرآن است ولی از تÙسیر او مطلب چندانی باقی نمانده است (سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ١٠٤Ù€١٠٥). ابن انباری نیز، با استناد به روش صØابه Ùˆ تابعین در استدلال به لغت Ùˆ شعر عرب برای تبیین مشکلات قرآن ØŒ شیوة Ù†Øویان را در این امر، صØÛŒØ Ùˆ عقیدة مخالÙان را باطل Ù…ÛŒ داند (Ù‚ÙرْطÙبی ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٢٤). در مقابل ØŒ مخالÙتهایی نیز با استشهاد از شعر برای بیان معانی کلمات قرآن ØŒ صورت گرÙت با این استدلال Ú©Ù‡ قرآن ØŒ برای
همه چیز Øجت Ùˆ دلیل است Ùˆ چیزی نمی تواند Øجت بر
قرآن باشد ( رجوع کنید به نظام الاعرج ØŒ ج ١ØŒ ص ٦ Ø› سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٧).
شیوة ابن عباس را برخی شاگردانش ØŒ همچون Ù…ÙجاهÙدبن جَبْر، عÙکْرÙمه ØŒ سعیدبن جÙبَیْر، قَتادة بن دÙعامه Ùˆ ضَØّاک بن مزاØÙ… ØŒ گسترش دادند (سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٦٥). در قرن دوم نیز در بارة مسائل لغوی قرآن کریم پژوهشهایی صورت گرÙت Ùˆ آثاری با عناوین غریب القرآن ØŒ معانی القرآن ØŒ مشکل القرآن Ùˆ مجازالقرآن تألی٠شد (همان ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٨٣). پیشینیان این عناوین را متراد٠می دانستند Ùˆ آنها را به جای یکدیگر
به کار Ù…ÛŒ بردند (ابن Ù‚Ùتَیبَه ØŒ ١٣٧٨ØŒ مقدمة صقر، ص ج ).
ابن ندیم (ص ٣٧) نیز کتاب Ù…ÙÙَضَّل بن سَلَمَه (متوÙÛŒ Ø ٢٩٠)
را اینگونه معرÙÛŒ کرده است : ضیاءالقلوب من معانی القرآن Ùˆ غریبه Ùˆ مشکله .
برخی از لغت شناسان ضمن ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù„ØºØ§Øª ØŒ از آیات قرآن استشهاد Ù…ÛŒ کردند Ùˆ علاوه بر معانی Ù…Ùردات آیات ØŒ به مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ قرائتهای مختل٠آنها نیز Ù…ÛŒ پرداختند (مثلاً رجوع کنید به Ùراهیدی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٠٨ØŒ ٣٩٧Ù€ ٣٩٨Ø› صاØب بن عَبّاد، ج ٧ØŒ ص ٨٩). دیدگاههای تÙسیری خلیل بن اØمد Ùراهیدی در کتاب العین به طور جداگانه گردآوری شده Ùˆ با نام بَواکیرالتÙسیرالقرآنی عندالخلیل بن اØمدالÙراهیدی به چاپ رسیده است .
آثار پراکنده ای نیز در سدة دوم در بارة لغات قرآن تألی٠شد، از جمله اللّغات ÙÛŒ القرآن از Ù…ÙقاتÙÙ„ بن سلیمان (متوÙÛŒ ١٥٠Ø› سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٨٦) Ùˆ شرØهای لغوی ابن اَسلَم (متوÙÛŒ ١٨٢) Ú©Ù‡ یکی از مصادر تÙسیر طبری بوده است (همان ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٨٨). Øکیم تÙرمÙØ°ÛŒ (متوÙÛŒ Ø ٣٢٠) با این دیدگاه به تÙسیر Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø¨Ø±Ø®ÛŒ واژگان قرآن پرداخت Ú©Ù‡ لغات ØŒ هر چند در معانی گوناگون به کار روند، همة معانیشان به یک معنای اصلی باز Ù…ÛŒ گردد Ùˆ دیگر معانی از آن معنای اصلی انشعاب Ù…ÛŒ یابند (مثلاً رجوع کنید به ص ١٩Ù€٢٤). ÙˆÛŒ در کتاب خود ٨١ واژة قرآنی را بررسی کرده Ùˆ برای معانی مختل٠هر واژه ØŒ از آیات قرآن (مانند ص ٣٠ØŒ ٣٣) Ùˆ گاه از اØادیث نبوی (مانند ص ٣٦ØŒ ٩٣Ù€٩٤) استشهاد جسته است .
در سده های بعد نیز آثاری با عنوان «لغات القرآن » تألی٠شد (برای آگاهی از آنها رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٣٨Ù€٤١Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٨ØŒ ص ٣٣٠Ù€٣٣١). ابوØیّان غرناطی (متوÙÛŒ ٧٤٥) واژگان قرآن را دو قسم Ù…ÛŒ داند: قسمی Ú©Ù‡ عموم Ù…ÙسْتَعْربÙÙ‡ (عربهای غیر خالص ) آن را در Ù…ÛŒ یابند Ùˆ قسمی Ú©Ù‡ Ùقط متبØران در عربی آن را Ù…ÛŒ Ùهمند؛ ازینرو، مؤلÙان «غریب القرآن » برای Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù‚Ø³Ù… دوم ØŒ کتاب نوشته اند (ابوØیان غرناطی ØŒ ١٣٩٧ØŒ ص ٢٧Ù€ ٢٨). عبدالقاهر جرجانی (متوÙÛŒ ٤٧١ یا ٤٧٤)ØŒ با تأمل در کتابهای غریب القرآن ØŒ معتقد است Ú©Ù‡ اصولاً تعداد واژه های غریب در قرآن Ù…Øدود Ùˆ اندک است Ùˆ غرابت معانی این واژه ها بیشتر به سبب وجه استعاری آیات قرآن است نه دشواری الÙاظ آنها (ص ٣٠٣).
نخستین مؤل٠در زمینة غریب القرآن ØŒ اَبان بن تَغْلÙب شیعی (متوÙÛŒ ١٤١) بود (سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٦٢Ø› زرکلی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦Ù€٢٧). کتابی با عنوان تÙسیر غریب القرآن به زیدبن علی بن Øسین علیه السلام (مقتول در ١٢١) منسوب است ØŒ هر چند Ú©Ù‡ این کتاب Ùقط در تÙسیر لغات نیست (سزگین ØŒ همانجا). ابوÙَیْد Ù…ÙؤَرّÙج سَدوسی (متوÙÛŒ ١٩٥)ØŒ شاگرد خلیل بن اØمد، نیز تألیÙÛŒ با عنوان غریب القرآن دارد (خطیب بغدادی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٢٥٨Ø› زرکلی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٣١٨). از مهمترین مؤلÙان غریب القرآن ØŒ ابن قتیبه (متوÙÛŒ ٢٧٦) است Ú©Ù‡ کتاب ÙˆÛŒ مصدر مهمی برای تÙاسیر سپسین گشت ( رجوع کنید به ابن قتیبه ØŒ ١٣٧٨ØŒ مقدمة صقر، ص د). ÙˆÛŒ در این کتاب ØŒ نخست راجع به اشتقاق اسما Ùˆ صÙات الاهی سخن Ù…ÛŒ گوید ( رجوع کنید به ص ٦Ù€٢٠) سپس در بارة واژگان Ù¾Ùربسامد قرآن (مانند شرک ØŒ ظلم ØŒ جن Ùˆ انس ) بØØ« Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید به ص ٢١Ù€٣٧) Ùˆ پس از آن ØŒ به ترتیب سوره های قرآن ØŒ واژه های دشوار را معنی Ùˆ تÙسیر Ù…ÛŒ کند Ùˆ به اشعار عرب (مانند ص ٤٢ØŒ ٣١٤) Ùˆ اقوال لغویان (مانند ص ٣١١) استشهاد Ù…ÛŒ نماید. در دیگر کتابهای غریب القرآن ØŒ Ø´Ø±Ø Ùˆ تÙسیر واژگان دشوار به ترتیب الÙبایی Ùˆ با بهره گیری از اشعار عرب (مانند سجستانی ØŒ ص ١٥٣ØŒ ١٨٤) Ùˆ اَمثال (مانند ابوعبید هروی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٦Ù€١٤٧) صورت پذیرÙته است . راغب اصÙهانی (متوÙÛŒ ٥٠٢)ØŒ علاوه بر تÙسیر واژگان ØŒ به تÙاوت واژه هایی Ú©Ù‡ ظاهراً یک معنا دارند نیز اشاره کرده (ص ٦) Ùˆ معانی استعاری (برای نمونه رجوع کنید به ص ٣٥٤ØŒ ٣٩٠) Ùˆ کنایی آنها را (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٥٨ØŒ ٢٥٣) ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است . در برخی از این کتابها نیز به مباØØ« صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ (مانند ابوØیّان غرناطی ØŒ ١٣٩٧ØŒ ص ٤٦ØŒ ١٠٧ØŒ ٢٤١) Ùˆ به اصل غیر عربی برخی Ù…Ùردات قرآن (همان ØŒ ص ٢٢٦) اشاره شده است . به Ú¯Ùتة سزگین (ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٦١Ù€٦٢) استناد ابن عباس به ابیات عربی نزد عالمان لغت سدة دوم Ú©Ù‡ کتاب «غریب » Ù…ÛŒ نگاشتند به معیاری معتبر بدل شد. در هر صورت ØŒ به موضوع غریب القرآن ØŒ در سده های گوناگون توجه شده Ùˆ در بارة آن کتابهای متعدد نگاشته شده است ( رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٣٧Ø› سیوطی ØŒ ١٤٠٨ØŒ ص ٩١Ù€٩٢Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٢ØŒ ستون ١٢٠٣Ù€١٢٠٤ØŒ ١٢٠٧Ù€ ١٢٠٨Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٦ØŒ ص ٣١Ù€٣٢ØŒ ٤٦Ù€٥٠Ø› گنونی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٠Ù€٢٣١Ø› زیدبن علی (ع )ØŒ مقدمة Øسینی جلالی ØŒ ص ٦٤Ù€ ٩٥Ø› نیز رجوع کنید به غریب القرآن * ).
عنوان دیگر کتابهایی Ú©Ù‡ در Ø´Ø±Ø Ù„ØºØ§Øª قرآن تألی٠شده ØŒ «معانی القرآن » است . به Ú¯Ùتة ابن ØµÙŽÙ„Ø§Ø (متوÙÛŒ ٦٤٣) هرگاه در کتابهای تÙسیر، عبارت «اهل المعانی » به کار رود، مراد کسانی هستند Ú©Ù‡ در بارة معانی القرآن کتابی تألی٠کرده اند (به نقل طاشکوپری زاده ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٣). یکی از نخستین کسانی Ú©Ù‡ معانی القرآن تألی٠کرده Ù…Øمدبن Øسن بن ابی ساره رÙؤاسی Ú©ÙˆÙÛŒ (متوÙÛŒ ١٨٧)ØŒ صØابی امام باقر Ùˆ امام صادق علیهماالسلام Ùˆ استاد کسائی Ùˆ Ùَرّاء، است (داوودی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٣٤Ø› زرکلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٢٧١). اثر دیگر، معانی القرآن٠مØمدبن Ù…Ùسْتَنیر Ù‚ÙطرÙب Ù†ØÙˆÛŒ (متوÙÛŒ ٢٠٦Ø› زرکلی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٩٥) است Ú©Ù‡ به نوشتة Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ٢ØŒ ستون ١٧٣٠) کتابی است بی مانند Ùˆ مورد اعتماد اهل قرائت . بغدادی (ج ٣ØŒ ستون ١٠٠) نام کتاب را اعراب القرآن ضبط کرده است .
دو کتاب مهم دیگر در این زمینه ØŒ معانی القرآن ÛŒØیی بن زیاد Ùَرّاء (متوÙÛŒ ٢٠٧) Ùˆ معانی القرآن Ùˆ اعرابـÙÙ‡ از ابواسØاق زَجّاج (متوÙÛŒ ٣١١) است . ویژگیهای مهم این آثار عبارت اند از: مباØØ« مبسوط لغوی (مثلاً رجوع کنید به Ùرّاء، ج ١ØŒ ص ١١٤ØŒ ١٢٣Ø› زجّاج ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٧ØŒ ٢٧٨)ØŒ اشاره به مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ ( رجوع کنید به Ùرّاء، ج ١ØŒ ص ٣Ø› زجّاج ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٢)ØŒ تØلیل Ù†ØÙˆÛŒ قرائتهای قرآن ( رجوع کنید به زجّاج ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٣ØŒ ٣١٣ØŒ ٣٨٤)ØŒ استشهاد از اشعار Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø´ÙˆØ§Ù‡Ø¯ شعری ( رجوع کنید به Ùرّاء، ج ١ØŒ ص ١٢٩ØŒ ١٧٣Ø› زجّاج ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٤Ù€٣٤٠)ØŒ استÙاده از امثال ( رجوع کنید به زجّاج ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٧Ù€ ٤٨) Ùˆ اشاره به گویشهای گوناگون در ضبط Ùˆ قرائت کلمات ( رجوع کنید به Ùرّاء، ج ١ØŒ ص ١٧٤ØŒ ٢١٢). کتاب Ùرّاء، تÙسیر لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ قرآن کریم است Ú©Ù‡ جنبة Ù†ØÙˆÛŒ آن قویتر است . ÙˆÛŒ در بارة برخی از مباØØ« علم معانی Ùˆ بیان (مانند ایجاز Ùˆ اطناب ØŒ تشبیه ØŒ استعاره Ùˆ کنایه ) نیز مطالبی آورده است (ضی٠، ص ٢٩). Ùرّاء، علاوه بر معانی القرآن ØŒ کتابهای دیگری دارد با عنوان الجمع Ùˆ التثنیة ÙÛŒ القرآن Ùˆ المصادر ÙÛŒ القرآن (ابن ندیم ØŒ ص ٧٣Ø› سیوطی ØŒ ١٣٨٤ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣٣).
ابوعلی Ùارسی (متوÙÛŒ ٣٧٧) کاستیهای کتاب استادش ØŒ زجّاج ØŒ را در کتاب الأَغÙال ذکر کرده است (آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٥٣). کتابهای دیگری نیز با عنوان معانی القرآن تألی٠شده است (برای آگاهی از آنها رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٣٧ØŒ ٨١ØŒ ٨٩ Ù€٩٠ØŒ ١٤٢Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٢ØŒ ستون ١٧٣٠Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٢١ØŒ ص ٢٠٥Ù€٢٠٦).
از دیگر آثار مهم در تÙسیر واژگان قرآن ØŒ مجازالقرآن از ابوعÙبَیده مَعْمَربن Ù…Ùثَنّی ' (متوÙÛŒ ٢١٠) است . به Ú¯Ùتة زبیدی Ùˆ اشبیلی ØŒ کتابهای دیگری با عنوان غریب القرآن Ùˆ معانی القرآن به ابوعبیده نسبت داده اند ولی اینها در واقع نامهای دیگر همان مجازالقرآن است (ابوعبیده ØŒ ج ١ØŒ مقدمة سزگین ØŒ ص ١٨). Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ مراد ابوعبیده از کلمة مجاز، روشهایی است Ú©Ù‡ قرآن برای بیان مقاصدش به کار برده است Ùˆ مراد٠وی معنای اصطلاØÛŒ بلاغی مجاز نیست (همان مقدمه ØŒ ص ١٨Ù€١٩). کلمة مجاز در این کتاب به معنای تÙسیر Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ ØŒ معنای لغوی ØŒ
وزن صرÙÛŒ ØŒ Ùˆ وجه اÙعرابی کلمه به کار رÙته است ( رجوع کنید به صاوی جوینی ØŒ ص ٧٦Ù€٧٧). ابوعبیده در کتاب خود، بیشتر
به معانی لغوی واژگان قرآن پرداخته Ùˆ به اشعار عربی استناد Ùراوان نموده Ùˆ غالباً نام شاعران را نیز آورده است (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٣٢ØŒ ٢٥٨).
دیگر اثر ارزشمند سدة سوم ØŒ تأویل مشکل القرآن از ابن قتیبه است Ú©Ù‡ مباØØ« گوناگونی را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است ØŒ مانند مخارج Øرو٠، اÙعراب ØŒ اشتقاق (مثلاً رجوع کنید به ص ١٤Ù€٢٠)ØŒ وجوه قرائتهای مختل٠، الÙاظ واØدی Ú©Ù‡ در معانی گوناگون به کار رÙته اند (مثلاً رجوع کنید به ص ٤٣٩Ù€٥١٥) Ùˆ Øرو٠معانی (ØروÙÛŒ Ú©Ù‡ دارای معنی هستند؛ مثلاً رجوع کنید به ٥١٧ Ù€٥٦٣). استناد Ùراوان به اشعار عربی (برای نمونه رجوع کنید به ص ٤٤٦ØŒ ٥٤٠) Ùˆ کاربرد اصطلاØات دو مکتب Ù†ØÙˆÛŒ بصره Ùˆ Ú©ÙˆÙÙ‡ (مثلاً رجوع کنید به مقدمة صقر، ص ٨٢) از ویژگیهای این کتاب است . ÙˆÛŒ گاهی به مباØØ« بلاغی آیات نیز Ù…ÛŒ پردازد (مثلاً رجوع کنید به ضی٠، ص ٥٨).
Ø´Ø±ÙˆØ Ù†ØÙˆÛŒ قرآن کریم نوع دیگری از تÙاسیر ادبی قرآن به Øساب Ù…ÛŒ آیند. زرکشی (متوÙÛŒ ٧٩٤Ø› ج ٢ØŒ ص ١٦٥) آگاهی سطØÛŒ از دانش اÙعراب را برای Ù…Ùسر کاÙÛŒ نمی داند بلکه معتقد است Ú©Ù‡ Ù…Ùسر باید مسلط بر اÙعراب باشد. از سدة دوم ØŒ شرØهای Ù†ØÙˆÛŒ بر قرآن کریم نگاشته شد Ùˆ دانشمندانی همچون عیسی بن عمر Ø«ÙŽÙ‚ÙÛŒ (متوÙÛŒ ١٤٩) Ùˆ ابوعَمرو زَبّان بن علاء (متوÙÛŒ ١٥٤) از نخستین کسانی بودند Ú©Ù‡ در این موضوع ØŒ کتاب تألی٠کردند ولی آثار آنان به دست ما نرسیده است (سزگین ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ٦٢). برخی Ù†Øویان نیز هر چند به عنوان تÙسیر، کتاب مستقلی تألی٠نکردند ولی در آثار Ù†ØÙˆÛŒ خود به
اÙعراب آیات قرآن توجه بسیار نشان دادند (برای نمونه رجوع کنید به سیبویه ØŒ ج ٥ØŒ بخش Ùهارس ØŒ ص ٧Ù€ ٢٨Ø› مبرّد، ١٣٨٢ØŒ ج ٤ØŒ بخش Ùهارس ØŒ ص ٢٢٩Ù€ ٢٤٥Ø› ابن جنّی ØŒ ١٣٧٢Ù€١٣٧٦ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٣٠ØŒ ٢٥٦ØŒ ٣١٤Ø› ابن هشام ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣١ØŒ ٦٣٥). مباØØ« تÙسیری کتاب مغنی اللبیب ابن هشام انصاری (متوÙÛŒ ٧٦١) به طور مستقل با عنوان اÙعراب القرآن الکریم من مغنی اللبیب
به چاپ رسیده است .
بخشی از کتابهای اَشباه Ùˆ نظایر هم به Ø´Ø±Ø Ù†ØÙˆÛŒ آیات قرآن اختصاص دارد. برخی از Ù†Øویان نیز مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ خود را کاملاً با استناد به آیات قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ‡ Ùˆ اساس کتاب Ù†ØÙˆ خود را بر Ù†ØÙˆ قرآن بنیان نهاده اند. گاهی نیز در تأیید مطالب خود به شعر جاهلی استشهاد کرده اند (مثلاً رجوع کنید به Øدادی سمرقندی ØŒ ص ٣٦٨Ù€٣٧٠ØŒ ٤٣٤). بخش مهمی از کتابهای علم قرائت نیز بر اساس مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ تألی٠شده Ùˆ علتهای صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ قرائتهای گوناگون آیات ØŒ با توجه به اشعار، بررسی گردیده است (مثلاً رجوع کنید به ابن خالویه ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٧ØŒ ٢٢٥Ø› ابوعلی Ùارسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠ØŒ ٨٩Ø› ابن جنّی ØŒ ١٤١٩ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٧) Ùˆ در ضمن به گویشهای مختل٠نیز اشاره شده است ( رجوع کنید به ابوعلی Ùارسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٦Ø› ابن جنّی ØŒ ١٤١٩ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٧).
کتابهای اÙعراب القرآن قسمت اصلی تÙاسیر Ù†ØÙˆÛŒ قرآن را Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ دهند Ùˆ مؤلÙان آنها در تألی٠از شیوه های گوناگون پیروی Ù…ÛŒ کنند، مانند پرداختن به اÙعراب آیات مشکل قرآن ØŒ همچون کار Ù…Ú©Ù‘ÛŒ بن ابی طالب Øَموش (متوÙÛŒ ٤٣٧) در کتاب مشکل اعراب القرآن Ø› پرداختن به اÙعراب غریب قرآن ØŒ مانند کار ابن انباری (متوÙÛŒ ٥٧٧) در کتاب البیان ÙÛŒ اÙعراب غریب القرآن Ø› پرداختن به اÙعراب تمام آیات قرآن ØŒ مانند کار عÙکْبَری (متوÙÛŒ ٦١٦) در کتاب التّبیان ÙÛŒ اÙعراب القرآن یا اÙمْلاء٠مامَنَّ به الرّØمن Ø› جمع بین قرائت آیات Ùˆ اÙعراب Ø› بنا نهادن بابی برای هر یک از انواع Ùˆ اَشکال٠اÙعراب ØŒ مانند کتاب منسوب به زجّاج : اÙعراب القرآن (عکبری ØŒ قسم ١ØŒ مقدمة بجاوی ØŒ ص ج Ù€ د).
برخی از ویژگیهای مشترک کتابهای مهم اعراب القرآن عبارت اند از: بررسی اصل واژگان قرآن Ùˆ معانی آنها (برای نمونه رجوع کنید به ابن خالویه ØŒ ١٤١١ØŒ ص ٦Ù€ ٨Ø› عکبری ØŒ چاپ ابراهیم عَطْوَه عوض ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٦)ØŒ Ø·Ø±Ø Ø¨Ø±Ø®ÛŒ مباØØ« علم تصری٠(زجّاج ØŒ ١٤٠٦ØŒ قسم ٣ØŒ ص ٨٦٦Ù€٨٨٢Ø› ابن انباری ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧١)ØŒ استشهاد از اشعار عربی برای مسائل لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ (زجّاج ØŒ ١٤٠٦ØŒ قسم ١ØŒ ص ٢٨٣Ø› عکبری ØŒ چاپ ابراهیم عطوه عوض ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠)ØŒ اشاره به آرای Ù†Øویان بصره Ùˆ Ú©ÙˆÙÙ‡ Ùˆ بغداد (زجّاج ØŒ ١٤٠٦ØŒ قسم ١ØŒ ص ٢١٤ØŒ ٢٨٣Ù€٢٨٤Ø› Ù…Ú©Ù‘ÛŒ بن ابی طالب Øموش ØŒ قسم ١ØŒ ص ٦٦)ØŒ پرداختن به برخی مسائل بلاغی (زجّاج ØŒ ١٤٠٦ØŒ قسم ١ØŒ ص ١٥٦ØŒ قسم ٣ØŒ ص ٩٠٩) Ùˆ اشاره به قرائتهای گوناگون آیات ( رجوع کنید به همان ØŒ قسم ٣ØŒ ص ٩٤٦Ù€٩٥٧Ø› عکبری ØŒ چاپ ابراهیم عطوه عوض ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥١ØŒ ٢١٨Ø› برای آگاهی از دیگر کتابهای تألی٠شده در اÙعراب القرآن رجوع کنید به طاشکوپری زاده ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٩Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ١٢١Ù€١٢٣Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٥Ù€٢٣٦Ø› زجّاج ØŒ ١٤٠٦ØŒ قسم ٣ØŒ مؤخرة ابیاری ØŒ ص ١٠٩٢Ø› گنونی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧٧Ù€ ١٧٨).
نوع سوم تÙاسیر ادبی قرآن ØŒ تÙاسیر بلاغی قرآن کریم اند. علوم بلاغی بخشی از علوم قرآنی معرÙÛŒ شده است ØŒ زیرا مسلمانان برای اثبات اعجاز قرآن به تدوین علوم بلاغی پرداختند Ùˆ مباØØ« مهم بلاغی را در کتابهای اعجاز قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù†Ø¯. عبدالقاهر جرجانی (ص ٢٣٦) Ù…Ùسرانی را Ú©Ù‡ با علوم بلاغی آشنا نیستند Ùˆ معانی مجازی Ùˆ تمثیلی را Øقیقی Ù…ÛŒ پندارند، نادان Ùˆ گمراه Ù…ÛŒ داند. زمخشری (متوÙÛŒ ٥٣٨Ø› ج ١ØŒ ص Ù† ) شرط دستیابی به Øقایق قرآن را تسلط بر دو دانش معانی Ùˆ بیان Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ مختص قرآن اند. سکّاکی (متوÙÛŒ ٦٢٦) نیز Ù…Ùسری را Ú©Ù‡ به معانی Ùˆ بیان مسلط نباشد سرزنش Ù…ÛŒ کند (ص ٧٧)ØŒ زیرا Ù¾ÛŒ بردن به لطای٠و اسرار قرآن Ùˆ مراد پروردگار برای کسی ممکن خواهد بود Ú©Ù‡ در خدمت معانی Ùˆ بیان باشد ( رجوع کنید به ص ١٩٦Ù€١٩٩).
از نخستین مؤلÙان در زمینة تÙسیر ادبی جاØظ (متوÙÛŒ ٢٥٥) بوده است . ÙˆÛŒ کتابی راجع به آیات قرآن از Øیث ایجاز Ùˆ ØØ°Ù Ùˆ استعاره Ùراهم کرده بود ( رجوع کنید به جاØظ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٦). ابن ندیم (ص ٤١) از چندین مؤل٠یاد کرده است ØŒ از جمله از ابن اÙخْشید (متوÙÛŒ ٣٢٦) Ùˆ ابوعلی Øسن بن علی بن نصر Ú©Ù‡ کتابهایی با عنوان نظم القرآن داشته اند. برخی از دانشمندان علوم بلاغی نیز آثار خود را با استناد Ùراوان به آیات قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ†Ø¯ØŒ مانند ابن ابی اÙصْبَع (متوÙÛŒ ٦٥٤) در دو کتاب تَØریرالتَّØْبیر Ùˆ بدیع القرآن ( رجوع کنید به بیان * )ØŒ زرکشی (برای نمونه رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٥٤Ù€٢٩٩ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤١٤Ù€٤٤٤) Ùˆ سیوطی (برای نمونه رجوع کنید به ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٢Ù€١٦٥).
نخستین تÙسیر بلاغی قرآن کریم از شری٠رضی (متوÙÛŒ ٤٠٦) با نام تَلْخیص البَیان ÙÛŒ مَجازات القرآن است . شری٠رضی در این کتاب ØŒ مجازها Ùˆ استعاره ها Ùˆ کنایه های قرآن کریم را به ترتیب سوره ها Ùˆ آیات Ùˆ با استشهاد Ùراوان به اشعار عربی ØŒ تØت عنوان Ú©Ù„ÛŒ «مجاز» آورده است (مثلاً رجوع کنید به ص ١٤٣ØŒ ١٦٩ØŒ ١٧٩Ø› برای تÙصیل رجوع کنید به تلخیص البیان ÙÛŒ مَجازات القرآن * ).
علاوه بر Ø´Ø±ÙˆØ Ùˆ تÙاسیر مذکور، در زمینة تÙسیر ادبی قرآن باید به تÙاسیری پرداخت Ú©Ù‡ علاوه بر مسائل ادبی مسائل دیگر را نیز Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند اما جنبه های ادبی آنها مهم است . جامع البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ از Ù…Øمدبن جَریر طبری (متوÙÛŒ ٣١٠)ØŒ یکی از مهمترین تÙاسیر قرآن کریم ØŒ از آن جمله است . این اثر گنجینه ای در لغت Ùˆ مسائل ادبی است Ùˆ از منابع معتبر برای مباØØ« لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ قرآن کریم Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود (مانند استشهاد به اشعار عربی Ùˆ اشاره به گویشهای مختل٠؛ برای نمونه رجوع کنید به طبری ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٣ Ù€٨٤Ø› ج ٢ØŒ ص ١٢Ù€١٣Ø› تÙسیر طبری * ).
پس از جامع البیان ØŒ این آثار شایان ذکرند: ١) تÙسیر ابوعلی Ùارسی ØŒ Ú©Ù‡ شیخ طوسی در تبیان از او نقل کرده است ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٥).
٢) البرهان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ از علی بن ابراهیم ØَوْÙÛŒ (متوÙÛŒ ٤٣٠) Ú©Ù‡ به نوشتة Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ١ØŒ ستون ٢٤١) در بارة اÙعراب Ùˆ غریب قرآن است .
٣) الاَمالی یا غÙرَرÙالÙوائد Ùˆ دÙرَرÙالقلائد ØŒ از سید مرتضی عَلَم الهÙدی (متوÙÛŒ ٤٣٦) Ú©Ù‡ از تÙاسیر لغوی ØŒ Ù†ØÙˆÛŒ ØŒ بلاغی Ùˆ کلامی Ùˆ از کتابهای مهم سدة پنجم Ùˆ Øاکی از قوّت ØاÙظه Ùˆ مهارت مؤل٠در لغت Ùˆ شعر است . مؤل٠در بررسیهای لغوی ØŒ آرایی را پذیرÙته Ú©Ù‡ متکی برلغات اصیل Ùˆ اشعار قدیم عرب است (برای تÙصیل رجوع کنید به گولدتسیهر، ص ١٣٧Ù€١٣٩Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٨Ù€ ٣٩٩). برخی ویژگیهای ادبی این کتاب عبارت است از: پرداختن به مباØØ« لغوی ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٣)ØŒ مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٥٠٤Ù€٥٠٥)ØŒ استشهاد به اشعار شاعران قدیم برای تبیین معانی الÙاظ قرآن ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٤٥٣)ØŒ توجه به گویشهای گوناگون ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٩٣) Ùˆ مباØØ« بلاغی ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٧١Ù€٧٥ØŒ ١٤٤Ù€١٤٥ØŒ ١٥٤Ù€١٥٥)
٤) التبیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن * ØŒ از ابوجعÙر طوسی (متوÙÛŒ ٤٦٠)ØŒ Ú©Ù‡ از تÙاسیر مهم٠شیعه است .
٥) البسیط ØŒ از واØدی نیشابوری (متوÙÛŒ ٤٦٨)ØŒ Ú©Ù‡ به نوشتة Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ١ØŒ ستون ٤٣١) تÙسیری Ù†ØÙˆÛŒ است .
٦) کش٠المشکلات ØŒ از علی بن Øسین اصÙهانی جامع (متوÙÛŒ پس از ٥٣٥)ØŒ Ú©Ù‡ به نوشتة زرکلی (ج ٤ØŒ ص ٢٧٩) در بارة علتهای Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ لغوی٠قرائتهای قرآن است .
٧) الکشّا٠عن Øَقائق غوامض التنزیل Ùˆ عیون الاَقاویل ÙÛŒ وجوه التأویل ØŒ از Ù…Øمودبن عمر زمخشری ØŒ Ú©Ù‡ از کاملترین تÙاسیر بلاغی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ قرآن کریم است ( رجوع کنید به الکشا٠عن Øقایق التنزیل * ). ابن خَلْدون (ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٥ Ù€٥٥٦) آن را از بهترین تÙاسیر ادبی Ù…ÛŒ داند ولی نسبت به دیدگاههای اعتزالی او معترض است (برای تÙصیل این مسئله Ùˆ ارزش ادبی تÙسیر او رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٣٣Ù€٤٤٦Ø› ضی٠، ص ٢٤٣Ù€٢٦٥). در این تÙسیر، مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ بتÙصیل Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٤٥Ù€ ٢٤٦ØŒ ٣٨٧Ù€ ٣٨٨). برخی از آرا Ùˆ مباØØ« بلاغی زمخشری در این تÙسیر عبارت اند از: بØØ« در بارة تشبیه ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٧٩Ù€٨١)ØŒ مجاز بودن کنایه ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٦٥٤Ù€٦٥٥) Ùˆ تÙاوت تعریض Ùˆ کنایه ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٨٢Ù€٢٨٣). در این کتاب مسائل مهم علوم معانی Ùˆ بیان Ùˆ بدیع بتÙصیل Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است (برای تÙصیل رجوع کنید به ابراهیم عطوه عوض ØŒ ص ١٥٨Ù€١٨٩Ø› ØÙˆÙÛŒ ØŒ ص ٢٠٥Ù€٢٣١).
٨) المÙØَرَّرالوَجیز ÙÛŒ تÙسیرالکتاب العَزیز ØŒ از ابن عَطیّه اندلسی (متوÙÛŒ ٥٤١ یا ٥٤٦). اهتمام او در این تÙسیر به مسائل ادبی بوده است ( رجوع کنید به منیع عبدالØلیم Ù…Øمود، ص ١٢٦Ø› ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٣). ÙˆÛŒ به بسیاری از کتابهای لغت Ùˆ Ù†ØÙˆ مراجعه کرده ØŒ ازینرو، کتابش در این دو زمینه بسیار معرو٠است (برای آگاهی از این کتابها رجوع کنید به ابن عطیّه ØŒ ج ١ØŒ مقدمه ØŒ ص ٤ØŒ ٨). به نوشتة ابن خلدون (ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٥)ØŒ این تÙسیر در میان مردم مغرب Ùˆ اندلس شهرت داشته Ùˆ Ù‚ÙرطÙبی ( رجوع کنید به دنبالة مقاله ) از شیوة او پیروی کرده است . چند ویژگی عمدة این تÙسیر عبارت است از: تÙصیل مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٢٥Ù€٢٢٦ØŒ ٢٨١)ØŒ استشهاد Ùراوان به اشعار عربی (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٣٥١ØŒ ٣٥٤) Ùˆ تØلیل Ù†ØÙˆÛŒ قرائتها (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٤٣٤ØŒ ٤٤٤).
٩) مَجْمَع البَیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ از Ùضل بن Øسن طَبْرÙسی (متوÙÛŒ ٥٤٨) Ú©Ù‡ به Ú¯Ùتة مؤل٠(ج ١ØŒ ص ٧٧)ØŒ در مباØØ« ادبی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ تکیه گاه دیگران است . ویژگی بارز این تÙسیر، نظم Ùˆ ترتیب در عرضة مباØØ« است . در مباØØ« لغوی ØŒ به طور دقیق با استعانت از اشعار عربی مباØØ«ÛŒ را Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ کند (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٩٦) Ùˆ در مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ به اندازة لازم به بØØ« Ù…ÛŒ پردازد (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٧٦Ø› برای تÙصیل رجوع کنید به ابراهیم عطوه عوض ØŒ ص ١٢٤Ù€١٢٥Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٥Ù€ ٩٨Ø› مجمع البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن * ).
١٠) تÙسیر جوامع الجامع ØŒ از همان مؤل٠. ÙˆÛŒ در آن به تÙسیر زمخشری نظر داشته است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢Ù€٣) Ùˆ به مباØØ« لغوی ØŒ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ بلاغی پرداخته (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٩ØŒ ٢٤٩ØŒ ٣٤٠) Ùˆ آرای Ù†Øویان بصره Ùˆ Ú©ÙˆÙÙ‡ را بررسی کرده (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٥) Ùˆ از اَمثال رایج نیز بهره برده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٣ØŒ ٢٠٧).
١١) Ù…ÙŽÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§ÙŽØ³Ø±Ø§Ø± Ùˆ Ù…ÙŽØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ø§ÙŽØ¨Ø±Ø§Ø± ØŒ از Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی (متوÙÛŒ ٥٤٨). در این تÙسیر پس از هر آیه ØŒ مباØØ«ÛŒ در بارة لغت Ùˆ معانی (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٤٣)ØŒ Ù†ØÙˆ (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٢٨) با استشهاد به اشعار عربی (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢١٩ØŒ ٢٢٩) Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است . مؤل٠در آغاز تÙسیر (ج ١ØŒ ص ١٧٢Ù€١٧٤) از دانشمندان لغت Ùˆ Ù†ØÙˆ Ùˆ تÙسیر، همچون Ùَرّاء، زَجّاج ØŒ کَسائی ØŒ ابن سَلّام ØŒ ابوعÙبَیْده Ùˆ Ù‚ÙطْرÙب ØŒ Ú©Ù‡ از آثار آنان استÙاده کرده ØŒ یاد نموده است .
١٢) التÙسیرالکبیر یا Ù…ÙŽÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÙŽÛŒÙ’Ø¨ ØŒ از Ùخررازی (متوÙÛŒ ٦٠٦Ø› رجوع کنید به تÙسیر کبیر * ). برخی از ویژگیهای ادبی این تÙسیر عبارت است از: بررسیهای عمیق لغوی با استناد به اشعار عربی ( رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٦Ù€١٦٤ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢Ù€١٣ØŒ ٦٨) Ùˆ پرداختن به مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٩٦Ù€١٠٠) Ùˆ مباØØ« بلاغی ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٧٢ØŒ ٧٤Ù€ ٧٥ Ø› برای تÙصیل مطالب بلاغی در تÙسیر Ùخررازی رجوع کنید به ماهر مهدی Ù‡Ùلال ØŒ ص ١٨٧Ù€٢٥٥).
١٣) الجامع Ù„ÙØ£ÙŽØکام القرآن ØŒ از Ù…Øمدبن اØمدانصاری Ù‚ÙرْطÙبی (متوÙÛŒ ٦٧١) Ú©Ù‡ به تÙسیر Ùقهی شهرت یاÙته ولی مباØØ« ادبی آن بسیار شایان توجه است (مانند بررسیهای لغوی ØŒ توجه Ùراوان به مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ مسائل بلاغی ØŒ برای نمونه رجوع کنید به قرطبی ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ ص ١٣٦Ù€ ١٣٨ØŒ ٢١٠Ù€٢١١ØŒ جزء ٢ØŒ ص ٢٣٩Ù€٢٤١Ø› نیز رجوع کنید به تÙسیر قرطبی * ).
١٤) اَنوارالتَّنزیل Ùˆ اَسرارالتّأویل ØŒ از عبداللّه بن عمر بَیْضاوی (متوÙÛŒ ٦٨٥ یا ٦٩١). پرداختن به مباØØ« لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٥ØŒ ٦٦ØŒ ١٠٣)ØŒ استشهاد Ùراوان به اشعار عرب (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٨ØŒ ١٣٧)ØŒ اشاره به اختلاÙات Ù†ØÙˆÛŒ دو مکتب بصره Ùˆ Ú©ÙˆÙÙ‡ (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٨٣) Ùˆ تØلیل Ù†ØÙˆÛŒ قرائتها (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٢١ØŒ ١٢٣) برخی از ویژگیهای ادبی این تÙسیر است (نیز رجوع کنید به بیضاوی * ØŒ عبداللّه بن عمر).
١٥) مَدارÙÚ©Ùالتَّنزْیل Ùˆ ØَقائÙÙ‚Ùالتّأویل ØŒ از عبداللّه بن اØمد نَسَÙÛŒ (متوÙÛŒ ٧٠١ یا ٧١٠) Ú©Ù‡ تلخیصی است از دو تÙسیر زمخشری Ùˆ بَیْضاوی با اÙزودن وجوه اÙعراب Ùˆ ذکر Ú¯Ùته های Ù†Øویان Ùˆ اشاره ای مستمر به شاهکارهای بلاغی قرآن (جÙبوری ØŒ قسم ١ØŒ ص ١١٤Ø› ØµØ§Ù„Ø ØŒ ص ٢٩٣Ø› نیز برای نمونه رجوع کنید به نسÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٥ØŒ ٢٣ØŒ ٣٨٦ØŒ ٥٦٥).
١٦) غَرائبÙالقرآن Ùˆ رغائب الÙرقان ØŒ از نظام الدین اَعْرَج نیشابوری (متوÙÛŒ ٧٢٨) Ú©Ù‡ به Ú¯Ùتة مؤل٠(ج ١ØŒ ص ٦Ù€٧) در ØÙ„ مشکلات تÙسیر کشّا٠زمخشری است Ùˆ در ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ù„Ùاظ قرآن کریم ØŒ کنایه ها، مجازها Ùˆ استعاره ها تألی٠شده است . ÙˆÛŒ در پایان تÙسیر ( رجوع کنید به ج ٦ØŒ ص ٦٠٦)ØŒ منابع کتابش را بر شمرده Ùˆ از جمله منابع خود در مسائل ادبی از الصØØ§Ø Ø¬ÙˆÙ‡Ø±ÛŒ ØŒ الکشّا٠زمخشری ØŒ تÙسیرکبیر Ùخررازی Ùˆ المÙØªØ§Ø ÛŒØ§ Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… سکاکی نام برده است .
١٧) البَØْرالمÙØیط ØŒ از ابوØَیّان غرناطی (متوÙÛŒ ٧٤٥). به نوشتة مؤل٠( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٣Ù€٥)ØŒ نکته های لطی٠علم بیان Ùˆ دقایق علم اÙعراب در آن آمده Ùˆ پس از بررسیهای لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ ØŒ به طور جداگانه به نکات علم بیان Ùˆ بدیع اشاره شده است . مؤل٠( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٩Ù€١١) ØªØµØ±ÛŒØ Ú©Ø±Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ از تÙسیر زمخشری Ùˆ ابن عَطیّه استÙاده کرده است . ÙˆÛŒ در ذکر مسائل صرÙÛŒ ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٣) Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٩١Ù€١٩٢) زیاده روی کرده تا بدانجا Ú©Ù‡ برخی ØŒ کتاب او را به کتابهای Ù†ØÙˆ نزدیکتر Ù…ÛŒ بینند تا به کتابهای تÙسیر ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٠١). مؤل٠در کنار مسائل صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ به مسائل بلاغی قرآن کریم هم پرداخته ( رجوع کنید به ابوØیّان غرناطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٠Ù€٥١ØŒ ١٨٦) Ùˆ به اشعار عربی نیز استشهاد Ùراوان کرده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧٢ØŒ ٢٠٢). ابوØیّان تÙسیر خود را تلخیص نمود Ùˆ آن را النَّهْرالمادّ من البَØْر نامید (Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٢٢٦).
١٨) تÙسیرالقرآن ØŒ از اØمدبن یوس٠سَمین Øلبی (متوÙÛŒ ٧٥٦) Ú©Ù‡ به نوشتة Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ١ØŒ ستون ١٢٢) از بهترین تÙاسیری است Ú©Ù‡ به دانشهای پنج گانة اÙعراب ØŒ تصری٠، لغت ØŒ معانی Ùˆ بیان پرداخته است ولی برخی آن را مشتمل بر Øشو Ùˆ تطویل دانسته اند. مؤل٠، آثار دیگری نیز در اÙعراب Ùˆ غریب القرآن دارد ( رجوع کنید به زرکلی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٤).
١٩) تÙسیرالقرآن العظیم ØŒ از ابن کثیر دمشقی (متوÙÛŒ ٧٧٤) Ú©Ù‡ علاوه بر پرداختن به مسائل لغت Ùˆ Ù†ØÙˆ Ùˆ بلاغت ØŒ توجه Ùراوانی به اشعار عربی نموده است . اهدا٠او را از این کار Ù…ÛŒ توان چنین دسته بندی کرد: استشهاد به اشعار برای معانی لغات (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٨٨ØŒ ٢٧٧Ù€ ٢٧٨)ØŒ اشاره به وقایع Ùˆ اشعار مهم در تÙسیر آیات Ùˆ بیان مسائل تاریخی (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٥٥ØŒ ٤٩٩Ù€٥٠٠) Ùˆ اشاره به اشعاری Ú©Ù‡ با توجه به مضامین قرآن کریم سروده شده (مثلاً رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٤٧١Ù€ ٤٩٨) Ùˆ بیانگر تأثیر قرآن بر شعر عربی است .
٢٠) بَصائÙر Ø°ÙŽÙˆÙÛŒ التَّمْییزÙÛŒ لَطائÙÙالکتابÙالعزیز ØŒ از مجدالدین Ù…Øمدبن یعقوب Ùیروزآبادی . مؤل٠به ترتیب الÙبایی ØŒ مطالبی را تØت عنوان «بصیرت » آورده Ùˆ در آغاز هر یک از بابها مباØØ« ادبی راجع به آن Øر٠را گرد آورده است . مثلاً، مباØØ« Øر٠ال٠را از جهت Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ صرÙÛŒ Ùˆ زبان شناسی ØŒ با تکیه بر اشعار Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٤Ù€١١) Ú©Ù‡ Øاوی مطالب ارزشمندی است . ÙˆÛŒ در ضمن مباØØ« لغوی ØŒ به اصل واژگان اشاره کرده Ùˆ از معانی Ùˆ وجوه کاربرد آنها یاد نموده (برای نمونه رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ١١٣Ù€١١٤) Ùˆ مباØØ« Ù†ØÙˆÛŒ را نیز با تکیه بر کاربرد آنها در آیات قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است (برای نمونه رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ١٩٠Ù€ ١٩٥).
٢١) ارشادالعقل السَّلیم الی مَزایاالقرآن الکریم ØŒ از ابوالسّÙعود Ù…Øمد عÙمادی (متوÙÛŒ ٩٨٢) Ú©Ù‡ با ذوق بلاغی ØŒ مباØØ« اعجاز قرآن را Ù…Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ‡ است (ØµØ§Ù„Ø ØŒ ص ٢٩٣). این تÙسیر اهمیت خاصی دارد تا بدانجا Ú©Ù‡ آن را معتبرترین تÙسیر، پس از تÙسیر زمخشری Ùˆ بَیْضاوی ØŒ دانسته اند ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٨Ù€٣٢٩). ابوالسّعود در کنار مباØØ« بلاغی ØŒ مباØØ« صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ را با استناد به اشعار عربی Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٠ØŒ ١٥ØŒ ٢٤ØŒ ١٧٤).
٢٢) تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¨ÛŒØ§Ù† ØŒ از اسماعیل Øقّی (متوÙÛŒ ١١٣٧) Ú©Ù‡ تÙسیری صوÙیانه Ùˆ Øاوی مباØØ« لغوی Ùˆ بیانی است Ùˆ ابیات Ùˆ جملاتی به Ùارسی Ùˆ ترکی در آن آمده است (منیع عبدالØلیم Ù…Øمود، ص ٢٦٧Ù€ ٢٦٨). مؤل٠، استشهاد Ùراوانی به ابیات Ùارسی کرده Ùˆ غالباً نام شاعران را نیز ذکر نموده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٣ØŒ ٢٥٢ØŒ «از مولوی »؛ ج ١ØŒ ص ٦ØŒ «از سعدی Ùˆ ØاÙظ »؛ ج ١ØŒ ص ١٩٢ØŒ «از امیر خسرو دهلوی »).
٢٣) ÙÙŽØªØ Ø§Ù„Ù‚Ø¯ÛŒØ±Ø§Ù„Ø¬Ø§Ù…Ø¹Ù Ø¨ÛŒÙ†ÙŽ ÙَنّیÙالروایة والدرایة من علم التÙسیر ØŒ از Ù…Øمدبن علی شَوْکانی (متوÙÛŒ ١٢٥٠). به ØªØµØ±ÛŒØ Ù…Ø¤Ù„Ù ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٣)ØŒ بیشترین نصیب ÙˆÛŒ از معانی لغوی ØŒ اÙعراب Ùˆ مطالب بیانی بوده است . ÙˆÛŒ مطالب Ùراوانی از دانشمندان لغت ØŒ همچون ابن ÙارÙس Ùˆ اَزْهَری هروی ØŒ نقل کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٣٣ØŒ ٩٧) Ùˆ به مسائل Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ بلاغی با استناد به اشعار عرب توجه Ùراوان دارد (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٤٥ØŒ ٥٢ØŒ ٢٠٨).
٢٤) Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ÙÛŒ تÙسیرالقرآن العظیم والسَّبع المَثانی ØŒ از Ù…Øمود آلوسی بغدادی (متوÙÛŒ ١٢٧٠). توجه جدّی مؤل٠به مسائل Ù†ØÙˆÛŒ تا بدانجاست Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ را از Ù…Ùسّر بودن دور Ù…ÛŒ کند (ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٣٨). برخی از ویژگیهای ادبی این تÙسیر، تÙصیل در مطالب Ù†ØÙˆÛŒ (برای نمونه رجوع کنید به آلوسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٢Ù€ ٢٣٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٨٨)ØŒ استشهاد بسیار به اشعار عربی (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٢Ù€٣٦١) Ùˆ پرداختن به مسائل بلاغی است (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٠Ù€١٦٣).
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابراهیم عطوه عوض ØŒ من الطبری الی سید قطب : دراسات ÙÛŒ مناهج التÙسیر Ùˆ مذاهبه ØŒ قاهره ١٤٢١/٢٠٠٠Ø› ابن انباری ØŒ البیان ÙÛŒ غریب اعراب القرآن ØŒ چاپ طه عبدالØمیدطه ØŒ مصر ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› ابن بابویه ØŒ معانی الاخبار ØŒ چاپ علی اکبر غÙاری ØŒ ( قم ) ١٣٦١ Ø´ Ø› ابن جنّی ØŒ الخصائص ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی نجار، ( قاهره ١٣٧٢Ù€١٣٧٦/ ١٩٥٢Ù€١٩٥٧ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، المØتسب ÙÛŒ تبیین وجوه شواذالقراءات ÙˆØ§Ù„Ø§ÛŒØ¶Ø§Ø Ø¹Ù†Ù‡Ø§ ØŒ چاپ Ù…Øمد عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٩/ ١٩٩٨Ø› ابن خالویه ØŒ اعراب القراءات السبع Ùˆ عللها ØŒ چاپ عبدالرØمان بن سلیمان عثیمین ØŒ قاهره ١٤١٣/١٩٩٢Ø› همو، اعراب ثلاثین سورة من القرآن الکریم ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› ابن خلدون Ø› ابن سعد؛ ابن عطیه ØŒ تÙسیر ابن عطیة المØررالوجیز ÙÛŒ تÙسیرالکتاب العزیز ØŒ ج ١ØŒ چاپ رØالی Ùاروق Ùˆ دیگران ØŒ دوØÙ‡ ١٣٩٨/١٩٧٧Ø› ابن قتیبه ØŒ تأویل مشکل القرآن ØŒ چاپ اØمد صقر، قاهره ١٣٩٣/١٩٧٣Ø› همو، تÙسیر غریب القرآن ØŒ چاپ اØمد صقر، قاهره ١٣٧٨/١٩٥٨Ø› ابن کثیر، تÙسیر القرآن
العظیم ØŒ بیروت ١٤١٢Ø› ابن ندیم Ø› ابن هشام ØŒ مغنی الَّبیب عن کتب الاعاریب ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، قاهره ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد ابوالسعود، تÙسیر ابی السعود، المسمی ارشادالعقل السلیم الی مزایاالقرآن الکریم ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابوØیان غرناطی ØŒ تØÙØ© الاریب بما ÙÛŒ القرآن من الغریب ØŒ چاپ اØمد مطلوب Ùˆ خدیجه Øدیثی ØŒ بغداد ١٣٩٧/١٩٧٧Ø› همو، تÙسیرالبØرالمØیط ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› معمربن مثنی ابوعبیده ØŒ مجازالقرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد Ùؤاد سزگین ØŒ قاهره ١٩٨٨Ø› اØمدبن Ù…Øمد ابوعبید هروی ØŒ کتاب الغریبین : غریبی القرآن Ùˆ الØدیث ØŒ Øیدرآباد دکن ١٤٠٦Ù€١٤٠٧/ ١٩٨٥Ù€١٩٨٦Ø› ابوعلی Ùارسی ØŒ الØجة للقÙراء السبعة ØŒ چاپ بدرالدین قهوجی Ùˆ بشیر جویجاتی ØŒ دمشق ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› اسماعیل بغدادی ØŒ Ø§ÛŒØ¶Ø§Ø Ø§Ù„Ù…Ú©Ù†ÙˆÙ† ØŒ ج ١ØŒ در Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٣Ø› عبداللّه بن عمر بیضاوی ØŒ انوارالتنزیل Ùˆ اسرارالتأویل ØŒ مصر ١٣٨٨/١٩٦٨ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمداعلی بن علی تهانوی ØŒ کتاب کشا٠اصطلاØات الÙنون ØŒ چاپ Ù…Øمد وجیه Ùˆ دیگران ØŒ کلکته ١٨٦٢ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٧Ø› عمرو بن بØر جاØظ ØŒ کتاب الØیوان ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمدهارون ØŒ مصر ?( ١٣٨٥Ù€١٣٨٩/ ١٩٦٥Ù€ ١٩٦٩ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٩Ø› ابوالیقضان عطیه جبوری ØŒ دراسات ÙÛŒ التÙسیر Ùˆ رجاله ØŒ قاهره ( ١٩٧١Ø› ) Ø› عبدالقاهربن عبدالرØمان جرجانی ØŒ دلائل الاعجاز ØŒ چاپ Ù…Øمد رشیدرضا، بیروت ١٣٩٨/١٩٧٨Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ Ø› Ù…Øمدبن
عبداللّه Øاکم نیشابوری ØŒ المستدرک علی الصØÛŒØین ØŒ بیروت : دارالمعرÙÙ‡ ØŒ ( بی تا. ) Ø› اØمدبن Ù…Øمد Øدادی سمرقندی ØŒ المدخل
لعلم تÙسیر کتاب اللّه تعالی ØŒ چاپ صÙوان عدنان داوودی ØŒ دمشق ١٤٠٨/ ١٩٨٨Ø› اسماعیل بن مصطÙÛŒ ØÙ‚ÛŒ ØŒ تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¨ÛŒØ§Ù† ØŒ بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥Ø› Ù…Øمدبن علی Øکیم ترمذی ØŒ تØصیل نظائرالقرآن ØŒ چاپ Øسنی نصرزیدان ØŒ ( قاهره ) ١٣٨٩/١٩٦٩Ø› اØمدمØمد ØÙˆÙÛŒ ØŒ الزمخشری ØŒ مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب ØŒ ( بی تا. ) Ø› خطیب بغدادی Ø› Ù…Øمدبن علی داوودی ØŒ طبقات المÙسرین ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیروالمÙسرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› Øسین بن Ù…Øمد راغب اصÙهانی ØŒ المÙردات ÙÛŒ غریب القرآن ØŒ
چاپ Ù…Øمد سیدکیلانی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› ابراهیم بن سری زجاج ØŒ اعراب القرآن ØŒ چاپ ابراهیم ابیاری ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› همو، معانی القرآن Ùˆ اعرابه ØŒ چاپ عبدالجلیل عبده شلبی ØŒ قاهره ١٤١٤/ ١٩٩٤Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› زرکلی Ø› زمخشری Ø› زیدبن علی (ع )ØŒ تÙسیر غریب القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمدجواد Øسینی جلالی ØŒ قم ١٣٧٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عزیز سجستانی ØŒ غریب القرآن ØŒ المسمی بنزهة القلوب ØŒ بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢Ø› Ùؤاد سزگین ØŒ تاریخ التراث العربی ØŒ ج ١ØŒ جزء ١ØŒ نقله الی العربیة Ù…Øمود Ùهمی Øجازی ØŒ ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› یوس٠بن ابی بکر سکاکی ØŒ Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… ØŒ قاهره ١٣٥٦/١٩٣٧Ø› عمروبن عثمان سیبویه ØŒ کتاب سیبویه ØŒ چاپ عبدالسلام Ù…Øمد هارون ØŒ قاهره ?( ١٣٨٥/ ١٩٦٦ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، بغیة الوعاة ÙÛŒ طبقات
اللغویین Ùˆ النØاة ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٨٤Ø› همو، التØبیر ÙÛŒ علم التÙسیر ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› Ù…Øمدبن Øسین شری٠رضی ØŒ تلخیص البیان ÙÛŒ مجازات القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد عبدالغنی Øسن ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› Ù…Øمدبن علی شوکانی ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ù‚Ø¯ÛŒØ± ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ تÙسیرالشهرستانی ØŒ المسمی Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ø±Ø§Ø± Ùˆ Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¨Ø±Ø§Ø± ØŒ ج ١ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی آذرشب ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› صاØب بن عباد، المØیط ÙÛŒ اللغة ØŒ چاپ Ù…ØمدØسن آل یاسین ØŒ بیروت ١٤١٤/١٩٩٤Ø› صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø ØŒ مباØØ« ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ بیروت ١٩٩٠Ø› مصطÙÛŒ صاوی جوینی ØŒ مدارس التÙسیر القرآنی ØŒ اسکندریه ١٩٩٢Ø› شوقی ضی٠، البلاغة : تطور Ùˆ تاریخ ØŒ قاهره ?( ١٩٦٥ ) Ø› اØمدبن مصطÙÛŒ طاشکوپری زاده ØŒ کتاب Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ø³Ø¹Ø§Ø¯Ø© Ùˆ Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ø³ÛŒØ§Ø¯Ø© ØŒ ج ٢ØŒ Øیدرآباد دکن ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ تÙسیر جوامع الجامع ØŒ ج ١ØŒ چاپ ابوالقاسم گرجی ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ Ø› همو، مجمع البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ چاپ هاشم رسولی Ù…Øلاتی Ùˆ Ùضل اللّه یزدی طباطبائی ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› طبری ØŒ جامع Ø› عبداللّه بن Øسین عکبری ØŒ املاء Ù…Ùامَنّ به الرّØمن من وجوه الاعراب والقراءات ÙÛŒ جمیع القرآن ØŒ چاپ ابراهیم عطوه عوض ØŒ قاهره ١٣٨٩ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› همان : التبیان ÙÛŒ اعراب القرآن ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ ( قاهره ١٩٧٦ ) ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› علی بن Øسین علم الهدی ØŒ امالی المرتضی : غررالÙوائد ودررالقلائد ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٧٣/١٩٥٤ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن مسعود عیّاشی ØŒ التÙسیر ØŒ قم ١٤٢١Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیرالکبیر ØŒ قاهره ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› ÛŒØیی بن زیادÙراء، معانی القرآن ØŒ ج ١ØŒ چاپ اØمد یوس٠نجاتی Ùˆ Ù…Øمدعلی نجار، مصر ١٩٥٥ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› خلیل بن اØمد Ùراهیدی ØŒ کتاب العین ØŒ چاپ مهدی مخزومی Ùˆ ابراهیم سامرائی ØŒ قم ١٤٠٥Ø› Ù…Øمدبن یعقوب Ùیروزآبادی ØŒ بصائر ذوی التمییز ÙÛŒ لطائ٠الکتاب العزیز ØŒ ج ٢ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی نجار، بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ ج ١ØŒ قاهره ١٣٨٧/١٩٦٧ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن سلیمان کاÙیجی ØŒ کتاب التَیسیر ÙÛŒ قواعد علم التÙسیر ØŒ چاپ اسماعیل Ø¬Ø±Ø§Ø Ø§ÙˆØºÙ„ÛŒ ØŒ آنکارا ١٩٧٤Ø› عمررضا Ú©Øّاله ØŒ علوم الدین الاسلامی ØŒ دمشق ١٣٩٤/١٩٧٤Ø› عبدالسلام اØمد گنونی ØŒ المدرسة القرآنیة ÙÛŒ المغرب من الÙØªØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ù„Ø§Ù…ÛŒ الی ابن عطیة ØŒ ج ١ØŒ رباط ١٤٠١/١٩٨١Ø› ایگناتس گولدتسیهر، مذاهب التÙسیر الاسلامی ØŒ ترجمة عبدالØلیم نجار، قاهره ١٣٧٤/١٩٥٥Ø› ماهر مهدی هلال ØŒ Ùخرالدین الرازی بلاغیاً ØŒ بغداد ١٣٩٧/١٩٧٧Ø› Ù…Øمدبن یزید مبرّد، الکامل ØŒ چاپ ابراهیم دلجمونی ازهری ØŒ قاهره ١٣٣٩Ø› همو، المقتضب ØŒ چاپ Ù…Øمد عبدالخالق عضیمه ØŒ بیروت ?( ١٣٨٢/١٩٦٣ ) Ø› Ù…Ú©ÛŒ بن ابی طالب Øموش ØŒ مشکل اعراب القرآن ØŒ چاپ Øاتم ØµØ§Ù„Ø Ø¶Ø§Ù…Ù† ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› منیع عبدالØلیم Ù…Øمود، مناهج المÙسرین ØŒ قاهره ١٤٢١/٢٠٠٠Ø› عبداللّه بن اØمد نسÙÛŒ ØŒ تÙسیرالقرآن الجلیل ØŒ المسمی بمدارک التنزیل Ùˆ Øقائق التأویل ØŒ بیروت : دارالکتاب العربی ØŒ
( بی تا. ) Ø› Øسن بن Ù…Øمد نظام الاعرج ØŒ تÙسیرغرائب القرآن Ùˆ رغائب الÙرقان ØŒ چاپ زکریا عمیرات ØŒ بیروت ١٤١٦/١٩٩٦.
/ باقر قربانی زرّین /
٨) تÙسیر Ùقهی ØŒ یکی از گرایشهای تÙسیری قرآن Ú©Ù‡ به تÙکیک Ùˆ دسته بندی Ùˆ تØلیل Ùˆ تÙسیر آیاتی Ù…ÛŒ پردازد Ú©Ù‡ با اØکام Ùقهی ارتباط Ù…ÛŒ یابد، تÙسیر Ùقهی است . بدون Ø´Ú© دو دانش تÙسیر Ùˆ Ùقه در یک بستر تاریخی به وجود آمدند ( رجوع کنید به شهابی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٧٨) Ùˆ ازینرو در اصول Ùˆ شیوه های Ùهم Ùˆ منابع با یکدیگر در ارتباط اند، زیرا در اعتقاد اسلامی اولین Ùˆ مهمترین منبع تشریع Ùˆ استنباط اØکام ØŒ قرآن است . به نظر معرÙت (ج ٢ØŒ ص ٣٥٤ØŒ پانویس ١) اگر از زاویة خاص سیاسی Ùˆ اجتماعی ØŒ Ú©Ù‡ گذشتگان از آن غاÙÙ„ مانده اند، به قرآن توجه شود، شمار آیات Ùقهی متجاوز از دوهزار خواهد بود، اما بنا بر قول مشهور شیعه (برای نمونه رجوع کنید به علامه Øلّی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٢٦Ø› Ùاضل مقداد، ج ١ØŒ ص ٥Ø› شهید ثانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦٣Ù€٦٤Ø› بØرانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧) تعداد این قسم از آیات ØŒ Øدود پانصدتاست . این آیات Ú©Ù‡ بیانگر اØکام عملی Ùˆ تکالی٠Ùقهی مسلمانان است ØŒ موضوعات متنوعی نظیر اØکام خانواده Ùˆ اØکام اجتماعی Ùˆ اقتصادی را در بر دارد (برای تÙصیل بیشتر در بارة دسته بندی آیات اØکام رجوع کنید به مسعودی ØŒ ص ٥٥ Ù€٦١).
در قرآن اØکام عملی معمولاً به صورت Ú©Ù„ÛŒ بیان شده است . در بسیاری از آیات نیز ØÚ©Ù… با الÙاظی بیان Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ دلالت آن قطعی Ùˆ ظاهر نیست Ùˆ راه را برای اجتهاد Ùˆ دخالت ذهن هموار Ù…ÛŒ سازد. علاوه بر این ØŒ گاهی تأثیر رأی لغوی Ùˆ Ù†Øوی٠مÙسر یا Ùقیه Ùˆ نظر او در بارة برخی از مباØØ« اصول Ùقه ØŒ مانند عموم Ùˆ خصوص یا اطلاق Ùˆ تقیید Ùˆ همچنین مسئلة صØت Ùˆ سقم Ùˆ درجة اعتبار روایات ØŒ باعث ایجاد اختلا٠در استنباط اØکام Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به آل جعÙر، ص ١٥٧Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٦Ø› نیز برای نمونة اختلاÙات رجوع کنید به آل جعÙر، ص ٢٣٢Ù€ ٢٥٥). این اختلاÙات از همان ابتدا با ÙˆÙات پیامبر آغاز شد، چنانکه گاهی صØابه نیز در Ùهم یک آیه Ùˆ اØکام ناشی از آن اختلا٠نظر پیدا Ù…ÛŒ کردند (برای نمونه رجوع کنید به خضری ØŒ ص ٩٧Ù€ ١٠٥Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٥). این وضع تا زمان Ø´Ú©Ù„ گیری رسمی مذاهب Ùقهی ادامه یاÙت ØŒ ضمن اینکه مسائل جدیدی نیز برای مسلمانان پیش آمد. در این میان پیشوایان مذاهب با ادله Ùˆ براهین مختل٠و به دور از اغراض شخصی به آنچه از نظر خود صØÛŒØ Ù…ÛŒ دانستند، Ùتوا Ù…ÛŒ دادند اما پس از این دوران ØŒ جریان تقلید از Ùقیهان Ùˆ مکاتب Ùقهی Ø´Ú©Ù„ گرÙت Ùˆ هر مکتب Ùقهی با جانبداری از اØکام Ùˆ آرای Ùقهی پیشوای خود سعی در ترویج آن Ùˆ ابطال آرای مخالÙان داشت Ùˆ با روی آوردن به تأویل Ùˆ اØیاناً قول به نسخ یا تخصیص تلاش Ù…ÛŒ کرد آیات قرآن را شاهد بر رأی Ùقهی خود یا دست Ú©Ù… غیر معارض با آن نشان دهد (ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٤Ù€٤١٧)ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان قرن دوم Ùˆ سوم را علاوه بر Ø´Ú©Ù„ گیری مذاهب Ùقهی ØŒ عصر تنظیم Ùˆ ترتیب یاÙتن Ùقه Ùˆ تÙسیر Ùقهی بر پایة مذاهب دانست (ایازی ØŒ ص ٨٩ Ù€٩٠).
پس از این دوره ØŒ پیروان هر مذهب Ùقهی برØسب قواعدشان به استنباط اØکام از آیات پرداختند Ùˆ تÙاسیری برای آیات اØکام نوشتند Ú©Ù‡ اختلاÙات مذاهب Ùقهی در آنها منعکس بود. در این آثار معمولاً مؤل٠به هنگام تÙسیر آیات ØŒ ابتدا آرای Ùقها Ùˆ بزرگان مذاهب دیگر را به همراه دلایل آنان بیان Ù…ÛŒ کند، سپس با استÙاده از دانش لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ اصولی خود Ùˆ با ارائة شواهد قرآنی Ùˆ Øدیثی نظرش را، Ú©Ù‡ همواره منطبق بر یکی از مذاهب شناخته شدة Ùقهی است ØŒ به اثبات Ù…ÛŒ رساند. مثلاً، در آیة ششم سورة مائده (آیة وضو) Ú©Ù‡ دارای مسائل Ùˆ اØکام عبادی بسیاری است (ابن عربی ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٥٥٧ Ù€ ٥٥٨)ØŒ قواعد Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ اصولی ØŒ اشتراک معنایی Øر٠«واو» Ùˆ روایات رسیده در این باب باعث اختلا٠Ùراوان Ùˆ در نتیجه قول به وجوب یا عدم وجوب ترتیب در وضو گردیده است ( رجوع کنید به جَصّاص ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦٠Ù€٣٦٤Ø› ابن عربی ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٥٦١ Ù€ ٥٦٢Ø› قرطبی ØŒ ج ٣ØŒ جزء ٦ØŒ ص ٩٨Ù€٩٩Ø› Ùاضل مقداد، ج ١ØŒ ص ١٩Ù€٢٢).
تÙسیر Ùقهی تنها به اØکام تکلیÙÛŒ Ùˆ وضعی Ù…ÛŒ پردازد (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥٤). در این روش سعی Ù…Ùسر بر استنباط ØÚ©Ù… از آیاتی است Ú©Ù‡ به صراØت یا اشاره متضمن ØÚ©Ù…ÛŒ شرعی است (ایازی ØŒ ص ٨٨)ØŒ ازینرو Ù…ÛŒ توان آن را یکی از قدیمترین انواع تÙسیر موضوعی به Øساب آورد. این نوع تÙسیر را، از آن جهت Ú©Ù‡ Ùقها آن را بر عهده دارند، از دقیقترین تÙاسیر دانسته اند ( رجوع کنید به انصاری ØŒ مقدمة معرÙت ØŒ ص ٩). تÙاسیر Ùقهی همة اØکام مرتبط با موضوع آیه ØŒ را Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ نمایند، چنانکه به نظر رومی (ج ٢ØŒ ص ٤١٧) بین این تÙاسیر Ùˆ کتب Ùقه Ùرق چندانی نیست Ø› اما در تÙاسیر دیگر، Ù…Ùسران در ذیل آیات مربوط به اØکام ØŒ تنها به ارائة ØÚ©Ù… Ùقهی ØµØ±ÛŒØ Ùˆ رأی خودشان بسنده Ù…ÛŒ کنند (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به آل جعÙر، ص ١٤٦).
مؤلÙان تÙاسیر Ùقهی در ترتیب این کتب معمولاً دو روش را به کار برده اند: ١) تÙسیر آیات اØکام به ترتیب سوره ها Ùˆ آیات Ø› ٢) تنظیم آیات Ùقهی قرآن براساس ابواب رایج در کتب Ùقه . Ù…Ùسران اهل سنّت غالباً روش اول را بر گزیده اند Ùˆ Ù…Ùسران شیعه به طریق دوم رÙته اند (ایازی ØŒ ص ٩٠Ù€٩١Ø› قس مدیرشانه Ú†ÛŒ ØŒ ص ٥).
اØادیث Ùقهی پیامبر اکرم Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ تبیین آنها از جانب صØابه Ùˆ امامان شیعه ØŒ بخشی از تÙاسیر Ùقهی Ù…Øسوب Ù…ÛŒ گردد (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥٥)ØŒ هر چند به Ú¯Ùتة ذهبی (ج ٢ØŒ ص ٤١٨) قبل از عصر تدوین جز مطالبی پراکنده از Ùقهای صØابه Ùˆ تابعین ØŒ تÙسیر Ùقهی دیگری یاÙت نمی شود. ابن ندیم (ص ٤٠Ù€٤١) در میان مؤلÙان کتب اØکام القرآن نام Ù…Øمدبن سائب کلبی (متوÙÛŒ ١٤٦)ØŒ از اصØاب خاص امام باقر Ùˆ امام صادق علیهماالسلام ØŒ را ذکر کرده Ùˆ سیدØسن صدر (ص ٣٢١) بر این اساس ÙˆÛŒ را اولین نویسندة اØکام القرآن دانسته است . اثری از این کتاب در دست نیست .
قدیمترین تÙسیر Ùقهی٠بر جای مانده ØŒ متعلق به Ù…Øمدبن ادریس شاÙعی (متوÙÛŒ ٢٠٤) است Ú©Ù‡ اØمدبن Øسین بیهقی (متوÙÛŒ ٤٥٨) آن را گرد آورده است . پس از ÙˆÛŒ ابوبکر اØمدبن علی جَصّاص (متوÙÛŒ ٣٧٠)ØŒ از علمای ØÙ†ÙÛŒ ØŒ اØکام القرآن را نوشت Ùˆ از آن پس تألی٠این قبیل کتابها ادامه یاÙت (انصاری ØŒ همان مقدمه ØŒ ص ٩Ù€١٠)ØŒ چنانکه ابوالØسن علی بن Ù…Øمد کیاهراسی (متوÙÛŒ ٥٠٤) از عالمان شاÙعی ØŒ ابوبکر Ù…Øمدبن عبداللّه ابن عربی (متوÙÛŒ ٥٤٣) Ùˆ ابوعبداللّه Ù…Øمدبن اØمد قرطبی (متوÙÛŒ ٦٧١) از مالکیان Ùˆ Ù…Øمدبن Øسین بن قاسم (متوÙÛŒ ١٠٦٧) از زیدیان کتابهایی در این زمینه تألی٠کردند (ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٨Ù€ ٤١٩). تÙسیر زادالمسیر ÙÛŒ علم التÙسیر ابن جوزی (متوÙÛŒ ٥٩٧) نیز اگر Ú†Ù‡ خاص آیات الاØکام نیست ØŒ اما بر مبنای آرای Ùقهی مذهب Øنبلی نوشته شده است (ابن جوزی ØŒ ص ٧٢Ø› قس ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٤Ù€٤٢٠ Ú©Ù‡ اشاره ای به تÙاسیر Ùقهی Øنبلیان نکرده است Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٧Ø› برای آگاهی از تÙاسیر Ùقهی اهل سنّت رجوع کنید به Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٢٠Ø› ایازی ØŒ ص ٨٣٧). در میان امامیه نیز قدیمترین کتاب مستقل در این باب ØŒ نوشتة قطب الدین ابوالØسین سعیدبن هبة اللّه راوندی (متوÙÛŒ ٥٧٣) است (انصاری ØŒ همان مقدمه ص ١٠). پس از او Ùاضل مقداد سیّوری (متوÙÛŒ ٨٢٦) یکی از جامعترین این تÙاسیر را نوشت (برای آگاهی از تÙاسیر Ùقهی شیعه رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٠Ù€٤٤Ø› ایازی ØŒ ص ٩١Ù€٩٢).
تألیÙات جدید در زمینة تÙسیر Ùقهی اندک است Ùˆ تÙاوتهای بسیاری با کتب کهن Ùˆ متقدم دارد. اهمّ ویژگیهای تÙاسیر Ùقهی جدید بدین قرار است : بیان کلیات Ùˆ مطالب مهم Ùˆ اجتناب از تطویل Ø› دوری از تعصب Ùˆ عدم پایبندی به یک مذهب Ùقهی خاص Ø› اهتمام به رد برخی شبهات نسبت به اØکامی چون قطع دست سارق Ùˆ رجم زانی Ø› Ùˆ پرداختن به بخشی از آیات اØکام ØŒ نه همة آنها از آنرو Ú©Ù‡ این کتابها بیشتر برای دانشجویان رشته های علوم قرآنی نوشته شده Ùˆ جنبة آموزشی دارد (رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤١٨Ù€٤١٩Ø› برای آگاهی از تÙاسیر جدید رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣٦Ø› مدیرشانه Ú†ÛŒ ØŒ ص ٣Ù€٤).
امروزه گاهی به دلیل شخصیت ممتاز علمی یک Ù…Ùسر یا Ùقیه متقدم ØŒ Ú©Ù‡ خود تÙسیر Ùقهی مستقلی ننوشته است ØŒ آرای پراکندة Ùقهی ÙˆÛŒ در ذیل آیات اØکام ØŒ از لابلای تÙسیر یا کتب Ùقهی او، جمع آوری Ù…ÛŒ شود Ùˆ به صورت مجموعه ای مستقل به چاپ Ù…ÛŒ رسد، نظیر الاØکام الÙقهیة للامام الطبری : مجموعة من کتاب التÙسیرله (بیروت ١٤٢٠/٢٠٠٠) تدوین Ù…ØمدØسن Ù…ØمدØسن اسماعیل Ú©Ù‡ به ترتیب ابواب Ùقه سامان یاÙته Ùˆ الانظار التÙسیریة للشیخ الانصاری (قم ١٣٧٦ Ø´ ) تدوین صاØبعلی Ù…Øبّی Ú©Ù‡ به ترتیب سوره های قرآن تنظیم شده است (برای آگاهی از کتاب شناسی آثار تألی٠شده در باب تÙسیر Ùقهی رجوع کنید به هاشم زاده ØŒ ص ١٦٩Ù€١٨٤).
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› مساعد مسلم عبداللّه آل جعÙر، أثرالتطور الÙکری ÙÛŒ التÙسیر ÙÛŒ العصر العباسی ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٤Ø› ابن جوزی ØŒ الباز الاشهب المنقص علی مخالÙÛŒ المذهب لابن الجوزی ØŒ چاپ علی دØروج ØŒ در الابØاث ØŒ سال ٣٨ (١٩٩٠)Ø› ابن عربی ØŒ اØکام القرآن ØŒ چاپ علی Ù…Øمد بجاوی ØŒ بیروت : دارالجیل ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن ندیم Ø› مرتضی بن Ù…Øمدامین انصاری ØŒ الانظار التÙسیریة للشیخ الانصاری ØŒ تدوین صاØبعلی Ù…Øبّی ØŒ قم ١٣٧٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدعلی ایازی ØŒ المÙسرون : Øیاتهم Ùˆ منهجهم ØŒ تهران ١٤١٤Ø› یوس٠بن اØمد بØرانی ØŒ الØدائق الناضرة ÙÛŒ اØکام العترة الطاهرة ØŒ قم ١٣٦٣Ù€١٣٦٧ Ø´ Ø› اØمدبن علی جَصّاص ØŒ کتاب اØکام القرآن ØŒ ( استانبول ) ١٣٣٥Ù€ ١٣٣٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ Ø› Ù…Øمد خضری ØŒ تاریخ التشریع الاسلامی ØŒ بنارس ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر والمÙسّرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/ ١٩٨٩Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ القرن الرابع عشر ØŒ ریاض ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› Ù…Øمود شهابی ØŒ ادوارÙقه ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› زین الدین بن علی شهید ثانی ØŒ الروضة البهیة ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù„Ù…Ø¹Ø© الدمشقیة ØŒ چاپ Ù…Øمد کلانتر، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› Øسن صدر، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام ØŒ ( بغداد ١٣٧٠ ) ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› Øسن بن یوس٠علامه Øلّی ØŒ قواعد الاØکام ØŒ قم ١٤١٣Ù€١٤١٩Ø› مقدادبن عبداللّه Ùاضل مقداد، کنزالعرÙان ÙÛŒ Ùقه القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر بهبودی ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٨٤Ù€١٣٨٥Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ ج ٣ØŒ جزء ٦ØŒ بیروت ١٩٦٥ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› کاظم مدیرشانه Ú†ÛŒ ØŒ آیات الاØکام ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدمهدی مسعودی ØŒ «گسترة مباØØ« Ùقهی قرآن »، Ùصلنامة پژوهشهای قرآنی ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٤)Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر والمÙسّرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› Ù…Øمدعلی هاشم زاده ØŒ «کتابشناسی اØکام قرآن (بر اساس ترتیب قرن )»، Ùصلنامة پژوهشهای قرآنی ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٣ (پاییز ١٣٧٤).
/ مهرداد عباسی /
٩) تÙسیر عقلی Ù€ کلامی ØŒ یکی از گرایشهای تÙسیری Ú©Ù‡ در آن Ù…Ùسر در تÙسیر آیات به جای اتکا به روایات به اجتهاد Ùˆ رأی خود اتکا Ù…ÛŒ کند Ùˆ با بهره گیری از کلام Ùˆ ÙلسÙÙ‡ به تÙسیر آیات Ùˆ اØیاناً به اثبات دیدگاههای کلامی خود یا رد آرای کلامی مخالÙان خود Ù…ÛŒ پردازد. در پژوهشهای تÙسیری از این گرایش با عناوین تÙسیر اجتهادی Ùˆ تÙسیر به رأی نیز یاد شده است ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٦Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٩Ø› ایازی ØŒ ١٤١٤ØŒ ص ٤٠).
پیدایش Ùˆ Ø´Ú©Ù„ گیری تÙاسیر عقلی Ù€ کلامی ØŒ بیش از هر چیز به وجود آیات نسبتاً زیادی در قرآن باز Ù…ÛŒ گردد Ú©Ù‡ متضمن داده های عقلی Ùˆ نظری است ØŒ مثل آیاتی Ú©Ù‡ دعوت به تعقل Ùˆ تدبر Ù…ÛŒ کند (برای نمونه رجوع کنید به بقره : ٢٤٢Ø› انبیاء: ٦٧Ø› مؤمنون : ٨٠Ø› نور: ٦١) یا آیاتی Ú©Ù‡ خود صبغة استدلالی دارند، مانند آیات٠نÙÛŒ شرک (برای نمونه رجوع کنید به انبیاء: ٢٢Ø› نمل : ٦٣). علاوه بر این در قرآن آیاتی هست Ú©Ù‡ تÙسیر Ùˆ تبیین آنها بدون ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ تأویل عقلی Ùˆ صرÙاً با اتکا به ظاهر Ù„Ùظ ناممکن است یا با آموزه های ØµØ±ÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† همخوانی ندارد. از این قبیل است آیاتی Ú©Ù‡ در آنها به خدا «ید» (دست ) Ùˆ «وجه » (صورت ) نسبت داده شده ( رجوع کنید به ÙØªØ : ١٠Ø› بقره : ١١٥Ø› الرØمن : ٢٧) Ùˆ از استوای خدا بر عرش (طه : ٥) Ùˆ رؤیت خدا سخن به میان آمده است (قیامت : ٢٢Ù€٢٣). این آیات ØŒ Ú©Ù‡ با Ù…Ùاهیم کلامی نظیر تشبیه Ùˆ تنزیه پیوند دارد، سبب Ø·Ø±Ø Ù…Ø¨Ø§ØØ« کلامی در تÙسیر این آیات Ù…ÛŒ شده است . علاوه بر این در قرآن آیاتی هست Ú©Ù‡ در ظاهر غیرقابل جمع Ù…ÛŒ نماید، مثلاً در آیاتی آمده Ú©Ù‡ خداوند هرکس را Ú©Ù‡ بخواهد هدایت Ù…ÛŒ کند Ùˆ هرکس را Ú©Ù‡ بخواهد گمراه Ù…ÛŒ سازد (برای نمونه رجوع کنید به ابراهیم : ٤Ø› Ù†ØÙ„ : ٩٣Ø› مدثر: ٣١) Ùˆ از سوی دیگر در آیاتی Ú¯Ùته شده است Ú©Ù‡ Ú©Ùر نورزید Ùˆ ایمان بیاورید (برای نمونه رجوع کنید به آل عمران : ٧٩Ø› اعرا٠: ١٥٨Ø› نساء: ١٣٦). در تÙسیر این آیات نیز مباØØ« مختلÙÛŒ ØŒ Ú©Ù‡ بیشتر جنبة کلامی Ù€ ÙلسÙÛŒ دارد، Ù…Ø·Ø±Ø Ú¯Ø±Ø¯ÛŒØ¯Ù‡ است ØŒ مثل مباØØ«ÛŒ در بارة جبر Ùˆ اختیار، کسب ØŒ اÙعال بندگان Ùˆ Øسن Ùˆ قبØ٠اÙعال . این قبیل آیات Ùˆ برخی عوامل دیگر، موجب Ø´Ú©Ù„ گیری مباØØ« Ùˆ مناقشاتی میان مسلمانان در قرون اولیة اسلام شد Ùˆ بتدریج به تأسیس علم کلام انجامید Ùˆ بر تÙسیر قرآن ØŒ Ú©Ù‡ در آغاز متکی بر منقولاتی از پیامبر اکرم Ùˆ آرای صØابیان بود، تأثیر مستقیم گذاشت . تÙسیر عقلی Ù€ کلامی Øداقل در Øوزة آثار مکتوب ØŒ نسبت به تÙسیر مأثور، متأخر است ØŒ هرچند Ú©Ù‡ ریشة آن را به عصر تابعین رسانده (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٤٩Ø› قس رومی ØŒ ص ١٠٠) Ùˆ از مکتب عراقی سخن Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ در مقابل مکتب Ù…Ú©ÛŒ Ùˆ مدنی ØŒ رویکردی مبتنی بر رأی Ùˆ اجتهاد بوده است ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢١Ù€١٢٢Ø› خضیری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٢٢Ù€٧٢٣).
در قرن سوم Ùˆ چهارم با بسط Ùˆ اشاعة علم کلام ØŒ تÙسیر کلامی نیز رواج یاÙت Ùˆ در این میان ØŒ تÙاسیر معتزلی را Ù…ÛŒ توان نقطة عطÙÛŒ به Øساب آورد. معتزله بر اساس مشرب کلامی خود، Ú©Ù‡ مبتنی بر عقل گرایی بود، به تÙسیر عقلی آیات پرداختند Ùˆ آیاتی را Ú©Ù‡ معنای ظاهری آن مواÙÙ‚ آرا Ùˆ نظریاتشان بود «مØÚ©Ù… » Ùˆ آیاتی را Ú©Ù‡ با اصول Ùکری آنان ناسازگار بود «متشابه » Ù…ÛŒ نامیدند Ùˆ در تÙسیر آیاتی Ú©Ù‡ با مبانی عقلی ایشان ناسازگار بود به تأویل روی Ù…ÛŒ آوردند (صاوی جوینی ØŒ ص ١٠٨Ø› برای آگاهی بیشتر در بارة نقش تأویل در تÙسیر آیات نزد معتزله Ùˆ نیز دیدگاه جاØظ معتزلی Ùˆ قاضی عبدالجباربن اØمد همدانی در این باره رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٠٨Ù€١١٢ØŒ ١١٨Ù€٢٩٧Ø› ابوزید، ص ١٨٠Ù€ ٢٣٩). معتزله از نخستین کسانی بودند Ú©Ù‡ به اهمیت عقل Ùˆ رأی در تÙسیر آیات تأکید کرده آن را در تÙاسیر خود به کار بردند. بدین جهت مخالÙان Ùکری آنان ØŒ اینگونه عمل تÙسیری را تÙسیر به رأی خوانده اند Ú©Ù‡ بنا بر چندین Øدیث نبوی از آن نهی شده است ( رجوع کنید به بخش ١: کلیات ). بعدها بسیاری از Ù…Ùسران Ùˆ متکلمان غیرمعتزلی ØŒ مثل ابوالØسن اشعری Ùˆ ماتریدی Ùˆ Ùخررازی ØŒ از Ù…Ùسران اشعری نیز برای رد آرای کلامی معتزله در تÙاسیر خود از عقل Ùˆ رأی بهره بردند Ú©Ù‡ خود منشأ تقسیم بندی جدیدی شد. تÙسیر پژوهان Ùˆ عالمان اشعری در دوره های بعد در ارزیابی تÙاسیر، این تÙسیرها را «تÙسیر به رأی Ù…Ù…Ø¯ÙˆØ Â» یا «جایز» Ùˆ تÙاسیر اهل اعتزال Ùˆ دیگر مذاهب Ùˆ Ùرق را «تÙسیر به رأی مذموم » خواندند ( رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٨Ù€ ٢٨٩ØŒ ٣٦٢Ù€٤٧٧Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٥Ù€٦٩Ø› رومی ØŒ ص ١٠٢Ù€ ١٠٤Ø› نیز رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٥Ù€٢٠٧). در عین Øال ØŒ به این نکته باید توجه داشت Ú©Ù‡ دامنة تÙسیر به رأی از تÙسیر عقلی Ùˆ کلامی وسیعتر است Ùˆ شامل تÙاسیر عرÙانی هم Ù…ÛŒ شود.
بنا به تعریÙÛŒ Ú©Ù‡ از تÙسیر عقلی Ù€ کلامی داده شد، تÙاسیر بسیاری در این گروه جای Ù…ÛŒ گیرند. از شماری از این تÙاسیر Ùقط نامی در کتابها باقی مانده ØŒ از برخی دیگر Ùقراتی در دیگر کتب نقل شده یا Ùقط بخشهایی باقی مانده است . برخی از آنها هم به صورت کامل در دست است Ùˆ بعضاً به چاپ رسیده است .
برخی از مهمترین تÙاسیر کلامی به ترتیب تاریخی عبارت اند از: تÙسیر ابوبکر عبدالرØمان بن کیسان الاصمّ (متوÙÛŒ ٢٠٠ یا ٢٠١)ØŒ عالم Ùˆ Ù…Ùسر معتزلی ØŒ Ú©Ù‡ به جهت تمایل به شیعه ØŒ معتزله او را طرد کردند (ابن ندیم ØŒ ص ٢١٤)ØŒ قاضی عبدالجبار همدانی ( Ùضل الاعتزال ØŒ ص ٢٦٧) نیز تÙسیر او را تÙسیری عجیب دانسته است Ø› کتابهای تÙسیر القرآن Ùˆ تأویل القرآن ØŒ هر دو اثر ضÙراربن عمرو معتزلی ØŒ معاصر اØمدبن Øنبل ØŒ Ú©Ù‡ میان آن دو کینه Ùˆ عداوتی وجود داشت (ابن ندیم ØŒ ص ٢١٥Ø› ابن Øجر عسقلانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٣)Ø› تÙسیر ابوعلی جبّائی (متکلم معتزلی ØŒ متوÙÛŒ ٣٠٣)ØŒ شیخ طوسی (ج ١ØŒ ص ١) در مقدمة
تÙسیرش ØŒ التبیان ØŒ آن را تÙسیری کلامی دانسته Ùˆ از آن بسیار نقل کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ١٠٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢ØŒ ج ٥ØŒ ص ٦). ابن طاووس (ص ٢٥٢Ù€٣٠٣) نیز بخشهایی از آن را آورده است . دانیل ژیماره این تÙسیر را در ١٣٧٣ Ø´ / ١٩٩٤ بازسازی کرده است . همچنین ابوعلی Ùارسی (متوÙÛŒ ٣٧٧)ØŒ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ لغوی ایرانی ØŒ بر این تÙسیر شرØÛŒ نوشته با نام التتبع لکلام ابی علی الجبّائی ÙÛŒ التÙسیر Ú©Ù‡ Øدود صد برگ بوده است (یاقوت Øموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨١٤Ø› صÙدی ØŒ ج ١١ØŒ ص ٣٧٩Ø› در بارة این تÙسیر رجوع کنید به صادقی ØŒ ص ٥٥١Ù€٥٥٧). Ùرزند او ابوهاشم جبّائی (متوÙÛŒ ٣٢١) نیز ظاهراً تÙسیری داشته Ú©Ù‡ سیوطی (١٩٦٠ØŒ ص ٣٣) جزئی از آن را دیده اما در دیگر منابع نامی از آن نیامده است . تÙسیر ابوالقاسم عبداللّه بن اØمد کعبی بلخی (متوÙÛŒ ٣١٩)ØŒ متکلم معتزلی ØŒ با نام التÙسیر الکبیر للقرآن (ابن ندیم ØŒ ص ٢١٩) نیز از تÙاسیر کلامی است . به Ú¯Ùتة ابن طاووس (ص ٣١٤) نام این تÙسیر، جامع علم القرآن بوده Ùˆ صَÙَدی (ج ١٧ØŒ ص ٢٦) آن را دوازده جلد دانسته است . ابن طاووس (ص ٣١٥Ù€٣٣٧) Ùˆ طوسی (ج ٥ØŒ ص ٢٧Ù€٢٩) بخشهایی از این تÙسیر را نقل کرده Ùˆ به نقد دیدگاههای او پرداخته اند. از این منقولات Ù…ÛŒ توان به روش عقلی او در تÙسیر همچون دیگر معتزله Ù¾ÛŒ برد.
از دیگر تÙاسیر کلامی تÙسیر ابومسلم Ù…Øمدبن بØر اصÙهانی (متوÙÛŒ ٣٢٢)ØŒ ادیب Ùˆ متکلم Ùˆ Ù…Ùسر معتزلی ØŒ
با عنوان جامع التأویل لمØÚ©Ù… التنزیل است Ú©Ù‡ آن را بر اساس
عقاید معتزله نوشته (ابن ندیم ØŒ ص ١٥١) Ùˆ به Ú¯Ùتة یاقوت Øموی (ج ٦ØŒ ص ٢٤٣٨) در چهارده جلد بوده است . طوسی (ج ١ØŒ ص ١Ù€٢) ضمن ستودن این تÙسیر به طولانی بودن آن خرده گرÙته است (برای اطلاع از Ø´Ø±Ø Øال Ùˆ آرای ابومسلم اصÙهانی در تÙسیر رجوع کنید به سرمدی ØŒ ص ٢٣Ù€٣٦). همچنین یکی از عالمان هندی به نام سعید الانصاری منقولات تÙسیر ابومسلم اصÙهانی را از کتابهای مختل٠گردآوری کرده Ùˆ به نام ملتقط جامع
التأویل لمØÚ©Ù… التنزیل (١٣٤٠/١٩٢١) در کلکتة هند به چاپ رسانده است .
ابوالØسن علی بن اسماعیل اشعری (متوÙÛŒ ٣٢٤)ØŒ متکلم Ùˆ بنیانگذار مکتب کلامی اشاعره Ùˆ شاگرد ابوعلی جبّائی ØŒ نیز تÙسیری بزرگ بر قرآن نوشته است با نام کتاب ÙÛŒ تÙسیرالقرآن Ùˆ الرد علی من خال٠البیان من اهل الاÙÚ© Ùˆ البهتان Ú©Ù‡ بعدها با نام المختزن شهرت یاÙت (ابن ÙرØون ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٥). ÙˆÛŒ در این تÙسیر به رد تÙاسیر معتزله مانند تÙسیر جبّائی Ùˆ ابوالقاسم بلخی پرداخته است . ابن عساکر (ص ١٣٦Ù€١٣٩) مقدمة این تÙسیر را نقل کرده است . ابومنصور Ù…Øمدبن Ù…Øمد ماتریدی سمرقندی (متوÙÛŒ ٣٣٣)ØŒ متکلم Ùˆ Ù…Ùسر Ùˆ پیشوای مکتب کلامی ماتریدیه ØŒ نیز تÙسیری نوشته است با نام تأویلات اهل السنة Ú©Ù‡ در آن به تÙسیر آیات قرآن بر طبق عقاید Ùˆ دیدگاههای کلامی خویش پرداخته Ùˆ در تÙسیر برخی آیات به رد دیدگاههای مخالÙان خود پرداخته است . برای نمونه در تÙسیر آیة ٨ سورة بقره به رد دیدگاه کرامیه در بارة ایمان (ج ١ØŒ ص ٤٤) Ùˆ در تÙسیر آیة ٢٤ سورة بقره به رد دیدگاه معتزله در بارة جاودان بودن صاØب گناه کبیره در آتش جهنم Ù…ÛŒ پردازد (ج ١ØŒ ص ٧٣ØŒ نیز رجوع کنید به ١٧٩).
از دیگر تÙاسیر کلامی Ù…ÛŒ توان به تÙسیر علی بن عیسی رمانی (متوÙÛŒ ٣٨٤)ØŒ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ Ù…Ùسر معتزلی ØŒ اشاره کرد Ú©Ù‡ شیخ طوسی (همانجا) در مقدمة تÙسیرش آن را ستوده Ùˆ به طولانی بودن آن خرده گرÙته Ùˆ ابن طاووس (ص ٣٩٤Ù€٣٩٧) بخشهایی از آن را آورده Ùˆ در مواردی به رد عقاید رمانی پرداخته است . نسخه هایی از این تÙسیر در کتابخانه های دنیا موجود است ( رجوع کنید به د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل «الرمانی »). قاضی عبدالجبار همدانی (متوÙÛŒ ٤١٥)ØŒ متکلم Ùˆ Ù…Ùسر معتزلی ØŒ علاوه بر آرای تÙسیری در کتابهایش ØŒ از جمله المغنی ØŒ کتابی در تÙسیر دارد با عنوان تنزیه القرآن عن المطاعن Ú©Ù‡ در آن به تÙسیر عقلی Ù€ کلامی بعضی آیات Ú©Ù‡ از او در بارة آنها سؤال کرده اند، پرداخته Ùˆ در ذیل آیات شبهه هایی را Ú©Ù‡ ممکن است مخالÙان معتزله بر آنها وارد کنند، پاسخ داده یا آنها را تأویل کرده است (زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٤Ø› نیز رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٩٠Ù€٤٠١)ØŒ مثلاً در تÙسیر آیة ٢٦ سورة بقره به توجیه دیدگاه معتزله در بارة گمراهی Ùˆ ضلالت پرداخته (ص ١٩) یا در تÙسیر آیة ٣٠ سورة قصص ( رجوع کنید به ص ٣١٠) Øادث بودن کلام خدا را ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است . از دیگر کتابهایی Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان آن را در شمار تÙاسیر عقلی Ù€ کلامی ذکر کرد، امالی شری٠مرتضی علم الهدی (متوÙÛŒ ٤٣٦)ØŒ متکلم Ùˆ Ùقیه امامی ØŒ با نام غررالÙوائد Ùˆ درر القلائد است شامل هشتاد مجلس بØØ« Ùˆ مذاکرة علمی در بارة تÙسیر Ùˆ Øدیث Ùˆ ادب Ú©Ù‡ در مواضع گوناگون آن به تÙسیر کلامی برخی آیات پرداخته است (برای نمونه رجوع کنید به قسم ١ØŒ ص ٢٥Ù€ ٤٨ØŒ ٥٢٦ Ù€ ٥٢٩).
یکی از شاگردان قاضی عبدالجبار همدانی ØŒ ابویوس٠عبدالسلام بن Ù…Øمدبن یوس٠بن بندار قزوینی (متوÙÛŒ ٤٨٣) است . ÙˆÛŒ تÙسیر Ù…Ùصّلی بر قرآن نوشته با نام Øدائق ذات بهجة ÙÛŒ تÙسیرالقرآن الکریم Ú©Ù‡ به اختلا٠آن را بین سیصد تا Ù‡Ùتصد جزء دانسته اند به گونه ای Ú©Ù‡ تÙسیر ÙˆÛŒ بر سورة ÙاتØØ© الکتاب در Ù‡Ùت مجلد Ùˆ تÙسیر آیة ١٠٢ بقره در یک جلد بوده است . ÙˆÛŒ در این تÙسیر به شیوة معتزلیان پیش از خود قرآن را تÙسیر کرده است (راÙعی قزوینی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٧٨Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ ج ١٨ØŒ ص ٦١٦Ù€٦٢٠Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ١ØŒ ستون ٦٣٤). سلیمان بن Øسن صهرشتی ØŒ Ùقیه Ùˆ متکلم امامی معاصر٠وی ØŒ در کتابی با نام النضیر ÙÛŒ نقض کلام صاØب التÙسیر مواردی از آن را رد کرده است (ابن شهرآشوب ØŒ ص ٥٦). ابوسعدمØسن بن Ù…Øمد مشهور به Øاکم جشمی * ØŒ عالم Ùˆ متکلم زیدی ØŒ نیز تÙسیری بر قرآن نوشته به نام التهذیب ÙÛŒ تÙسیر القرآن . اهمیت کلامی این تÙسیر در نقل قولهایی از معتزله است ( رجوع کنید به زرزور، ص ١٦١Ù€ ١٦٢Ø› د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ تکملة ٥ Ù€٦ØŒ ذیل «الØاکم الجشمی »).
از قرن پنجم به بعد تÙاسیر بیشتری بر جای مانده Ùˆ بنابراین بهتر Ù…ÛŒ توان در بارة گرایش Ù…Ùسران Ùˆ روش تÙسیری آنان داوری کرد. یکی از تÙاسیر مهم این قرن ØŒ التبیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن اثر شیخ طوسی (متوÙÛŒ ٤٦٠)ØŒ Ùقیه Ùˆ Ù…Ùسر Ùˆ متکلم امامی ØŒ است Ú©Ù‡ اولین تÙسیر کامل شیعی از قرآن کریم است Ùˆ اگرچه در آن مباØØ« ادبی Ùˆ Ùقهی Ùˆ اصولی نیز به ÙˆÙور وجود دارد، چون صبغة اصلی آن کلامی است ØŒ Ù…ÛŒ توان آن را تÙسیرکلامی دانست (طباطبائی ،ص ٥٠ Ù€٥١). طوسی در التبیان مباØØ« کلامی بسیاری در تÙسیر آیات آورده Ùˆ در تÙسیر برخی آیات به دÙاع از عقاید امامیه پرداخته است . برای نمونه ØŒ او در تÙسیر آیة ٥٥ سورة مائده ØŒ علی علیه السلام را جانشین بلاÙصل پیامبر اکرم دانسته Ùˆ در تÙسیر آیة ٢٨ سورة آل عمران ØŒ به وجوب تقیه ØŒ در صورت خو٠جانی ØŒ نزد امامیه اشاره کرده است (برای موارد دیگر رجوع کنید به التبیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن * ). از دیگر ویژگیهای کلامی این تÙسیر، نقل آرای کلامی مخالÙان مثل معتزله Ùˆ اشاعره است Ú©Ù‡ در هر مورد به طور مستدل Ùˆ با رویکردی عقلی به آنها پاسخ داده است ( رجوع کنید به همانجا).
یکی دیگر از تÙاسیر مهم کلامی ØŒ تÙسیر الکشا٠عن Øقائق غوامض التنزیل Ùˆ عیون الاقأویل ÙÛŒ وجوه التأویل اثر جاراللّه Ù…Øمودبن عمر زمخشری (متوÙÛŒ ٥٢٨)ØŒ ادیب Ùˆ Ù…Ùسر Ùˆ متکلم معتزلی ØŒ است . به Ú¯Ùتة ابن خلدون (ج ١: مقدمه ØŒ ص ٥٥٥ Ù€٥٥٦) زمخشری در تÙسیر آیات قرآن به عقاید معتزله اشاره کرده Ùˆ لذا Ù…Øققان اهل سنّت (اشاعره ) از آن تÙسیر دوری Ù…ÛŒ کنند ولی اگر کسی Ú©Ù‡ آن را Ù…ÛŒ خواند کاملاً به مذهب اهل سنّت آگاه باشد Ùˆ راه استدلال خوب را بداند از عقاید معتزلی آن در امان خواهد ماند. از این قبیل طعن Ùˆ انتقادها بر کشّا٠بسیار است (برای نمونه رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ص ٣٤ØŒ ٥١Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٣٥Ù€٤٤٢Ø› الکشا٠عن Øقائق التنزیل * )ØŒ با این Øال Øتی مخالÙان آن هم از Ù…Øاسن بسیار این تÙسیر سخن Ú¯Ùته اند ( رجوع کنید به ابن خلدون Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ همانجاها). از ویژگیهای تÙسیر کشا٠ارائة دیدگاههای کلامی معتزلی است Ú©Ù‡ زمخشری به مناسبتهای گوناگون به آنها اشاره کرده است . برای نمونه زمخشری در تÙسیر آیة ١٠ سورة ÙØªØ ØŒ Ú©Ù‡ در آن از دست خدا (یداللّه ) سخن Ú¯Ùته شد، به Ù†ÙÛŒ تشبیه پرداخته Ùˆ در تÙسیر آیة ٢٢ سورة ابراهیم به Ù†ÙÛŒ جبر Ùˆ در تÙسیر آیات ٣ سورة بقره ØŒ ١٧٣ سورة آل عمران Ùˆ ٣٣ سورة نجم به عقیدة معتزلی منزلت بین منزلتین اشاره کرده است (برای دیگر آرای معتزلی زمخشری در الکشا٠رجوع کنید به ØÙˆÙÛŒ ØŒ ص ١٢٢Ù€ ١٦٦Ø› Ùاضل ØŒ ص ٣١٨Ù€٣٣٦). بر تÙسیر Ø§Ù„Ú©Ø´Ø§Ù Ø´Ø±ÙˆØ Ùˆ Øواشی بسیاری نوشته اند Ú©Ù‡ از جمله Øواشی آن الانصا٠Ùیماتضمّنه الکشا٠من الاعتزال اثر ابوالعباس اØمدبن منصور جذامی جَرمی معرو٠به ابن منیّر (متوÙÛŒ ٦٨٣)ØŒ Ù…Ùسر Ùˆ Ùقیه مالکی مصری ØŒ است Ú©Ù‡ بارها در Øاشیة الکشا٠به چاپ رسیده است (برای آگاهی از دیگر Ø´Ø±ÙˆØ Ùˆ Øواشی الکشا٠رجوع کنید به Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٢ØŒ ستون ١٤٧٧Ù€ ١٤٨٤Ø› برای آگاهی از Øواشی Ùˆ Ø´Ø±ÙˆØ Ø¹Ø§Ù„Ù…Ø§Ù† شیعی رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٠ØŒ ٣٣٢ØŒ ٤٢٠ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣١٠ØŒ ٤٢٥ØŒ ج ٥ØŒ ص ٩٩ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٦ØŒ ٥٩).
یکی از مهمترین تÙاسیر کلامی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ØŒ معرو٠به تÙسیر کبیر ØŒ اثر Ùخرالدین Ù…Øمدبن عمر رازی (متوÙÛŒ ٦٠٤)ØŒ متکلم Ùˆ Ù…Ùسر اشعری ØŒ است Ú©Ù‡ به سبب Ø·Ø±Ø Ù…Ø¨Ø§ØØ« کلامی Ùراوان در آن ØŒ برخی آن را دایرة المعارÙÛŒ در علم کلام دانسته اند (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٥Ø› Ø´Øاته ØŒ ص ١٦٣). Ùخرالدین رازی در این تÙسیر با رویکردی عقلی به تÙسیر آیات پرداخته Ùˆ در تÙسیر آیات بسیاری از معار٠و علوم عصر خویش را به مناسبت ذکر کرده است (Ø´Øاته ØŒ همانجا). بنابراین ØŒ تÙسیر او مشØون از اقوال Øکیمان Ùˆ ÙیلسوÙان Ùˆ نزاعهای عقلی است ( رجوع کنید به بلتاجی ØŒ ص ١٢٠). Ùخررازی در تÙسیر آیات مباØØ« مربوط به آیه را به طور منظم دسته بندی کرده Ùˆ برای رد کردن آرای مخالÙان خود (مثل معتزله Ùˆ کرامیه ) مطالب آنان را بتÙصیل ذکر نموده است (Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٤Ù€٢٩٥Ø› بلتاجی ØŒ ص ١٢٦). چنانکه Ú¯Ùته شد یکی از ویژگیهای تÙسیر کبیر Ùخررازی نقل نگرشها Ùˆ استدلالهای عقلی ÙلاسÙÙ‡ است ØŒ مثلاً در تÙسیر آیة ٤٨ سورة بقره ØŒ تأویل ÙلاسÙÙ‡ در بارة Ø´Ùاعت را ذکر کرده Ùˆ به تبیین آن پرداخته است (برای موارد دیگر رجوع کنید به تÙسیر کبیر * ).
در دوران معاصر نیز تÙاسیر عقلی Ù€ کلامی بسیاری نوشته شده Ú©Ù‡ برخی از مهمترین آنها عبارت است از: تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ تألی٠شهاب الدین Ù…Øمود آلوسی بغدادی (متوÙÛŒ ١٢٧٠)Ø› تÙسیر القرآن الØکیم معرو٠به تÙسیر الخÙاجی ØŒ تألی٠مØمد عبدالمنعم Ø®Ùاجی (متوÙÛŒ ١٣٢٨ Ø´ )Ø› تØریر المعنی السدید Ùˆ تنویرالعقل الجدید معرو٠به التØریر Ùˆ التنویر تألی٠مØمدطاهربن عاشور (متوÙÛŒ ١٣٥٢ Ø´ )ØŒ عالم مالکی تونسی Ø› المیزان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن * ØŒ تألی٠مØمدØسین طباطبائی (متوÙÛŒ ١٣٦١ Ø´ )ØŒ Ù…Ùسر Ùˆ Ùیلسو٠امامی ØŒ Ú©Ù‡ در تÙسیر خود ضمن دÙاع کلامی از معتقدات شیعة امامیه به بØثهای ÙلسÙÛŒ Ùˆ اجتماعی نیز پرداخته است Ø› آلاءالرØمن ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ اثر شیخ Ù…Øمدجواد بلاغی * (متوÙÛŒ ١٣٥٢) Ù…Ùسر، متکلم Ùˆ ادیب امامی Ø› اطیب البیان ÙÛŒ تÙسیر القرآن ØŒ تألی٠سیدعبدالØسین طیب اصÙهانی (متوÙÛŒ ١٣٦٩ Ø´ )ØŒ عالم Ùˆ متکلم امامی .
نوع دیگری از تÙاسیر کلامی ØŒ تÙاسیری است Ú©Ù‡ پیروان Ùرق Ùˆ مذاهب مختل٠نوشته Ùˆ دیدگاههای کلامی خود را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند؛ مثلاً اباضیه (یکی از Ùرق خوارج ) تÙاسیری بر قرآن نوشته اند Ú©Ù‡ مهمترین آنها تÙسیر کتاب اللّه العزیز (بیروت ١٩٩٠)ØŒ اثر هودبن Ù…Øکّم Ù‡Ùواری ØŒ Ù…Ùسر اباضی قرن سوم ØŒ است Ú©Ù‡ گرچه در اصل تÙسیری مأثور است ØŒ Ù…Ùسر برخی از مسائل مثل Ú©Ùر Ùˆ ایمان ØŒ ارتکاب کبیره Ùˆ Ø´Ùاعت Ùˆ دیگر دیدگاههای کلامی خویش را در تÙسیر آیات وارد کرده است (ایازی ØŒ ١٣٧٤ Ø´ ØŒ ص ١٤٧Ù€ ١٤٨). به تÙسیر هَمْیان الزاد الی دارالمعاد (عمان ØŒ ١٤٠١Ù€١٤١١) Ùˆ تیسیرالتÙسیر (عمان ØŒ ١٤٠٧Ù€١٤٠٩)ØŒ هر دو اثر Ù…Øمدبن یوس٠اطÙیش (متوÙÛŒ ١٣٣٢)ØŒ نیز Ù…ÛŒ توان اشاره کرد.
در نزد زیدیه نیز علاوه بر تÙسیر غریب القرآن (قم ١٤١٤) منسوب به زیدبن علی Ùˆ تÙسیر مقاتل بن سلیمان (قاهره ١٩٧٩Ù€١٩٨٩) ــ Ú©Ù‡ آن را در شمار تÙاسیر زیدیه آورده اند (از جمله رجوع کنید به Ø´Øاته ØŒ ص ١٩٠) ــ به تÙسیر ÙØªØ Ø§Ù„Ù‚Ø¯ÛŒØ± الجامع بین Ùَنَّی٠الروایة Ùˆ الدرایة من علم التÙسیر (بیروت ØŒ بی تا.)ØŒ اثر Ù…Øمدبن علی بن عبداللّه شوکانی (متوÙÛŒ ١٢٥٠)ØŒ Ù…ÛŒ توان اشاره کرد. از اسماعیلیه هم اگرچه تÙسیر کامل Ùˆ جامعی از قرآن گزارش نشده است ØŒ قاضی نعمان (متوÙÛŒ ٣٦٣) در آثارش از جمله در کتاب المجالس Ùˆ المسایرات (تونس ١٣٩٨/ ١٩٧٨) Ùˆ مؤید ÙÛŒ الدین هبة اللّه شیرازی در المجالس المؤیدیة (بیروت ١٣٩٤/ ١٩٧٤) به تÙسیر برخی آیات به مناسبت مباØØ« مختل٠کتابهایشان پرداخته اند (برای موارد دیگر رجوع کنید به Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٥٨Ù€٢٧٤Ø› پوناوالا، ص ١٩٩Ù€ ٢٢٢) همچنین اگر نظر کسانی Ú©Ù‡ Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی (متوÙÛŒ ٥٤٨)ØŒ صاØب الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ را اسماعیلی Ù…ÛŒ دانند، پذیرÙته شود ( رجوع کنید به ابن Øجر عسقلانی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٦٣Ø› نیز رجوع کنید به بهرامی ØŒ ص ٣٥٦Ù€ ٣٨١) Ù…ÛŒ توان تÙسیر او به نام Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ø±Ø§Ø± Ùˆ Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¨Ø±Ø§Ø± (تهران ١٣٧٦ Ø´ ) را در شمار تÙاسیر اسماعیلی آورد.
برخی از ÙیلسوÙان مسلمان نیز با به کارگیری عنصر عقل Ùˆ معلومات ÙلسÙÛŒ ØŒ تÙاسیری ÙلسÙÛŒ نوشته اند؛ مانند تÙاسیر سوره های توØید، Ùلق ØŒ ناس Ùˆ اعلی از ابوعلی سینا (متوÙÛŒ ٤٢٨Ø› برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به Øکمت ØŒ ص ١٥٩Ù€١٧٤)ØŒ تÙسیر برخی آیات در آثار شهاب الدین سهروردی (متوÙÛŒ ٥٨٧) بویژه در التلویØات اللوØیّة Ùˆ العرشیة ( مجموعه مصنّÙات ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٣ØŒ ٩٢Ù€٩٣)ØŒ تÙسیر القرآن الکریم (قم ١٣٧٩ Ø´ ) Ùˆ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ (تهران ١٣٦٣ Ø´ ) هر دو اثر Ù…Øمدبن ابراهیم شیرازی مشهور به ملاصدرا (متوÙÛŒ ١٠٥٠)ØŒ Ú©Ù‡ هریک با گرایش خاص خود در ÙلسÙÙ‡ به تÙسیر آیات Ùˆ سوره های قرآن پرداخته اند ( رجوع کنید به تÙسیر ملاصدرا * ).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› آقابزرگ طهرانی Ø› ابن تیمیّه ØŒ مقدمة ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت : دارمکتبة الØیاة ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن Øجرعسقلانی ØŒ لسان المیزان ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٢٩Ù€١٣٣١ØŒ چاپ اÙست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١Ø› ابن خلدون Ø› ابن شهر آشوب ØŒ معالم العلماء ØŒ نج٠١٣٨٠/١٩٦١Ø› ابن طاووس ØŒ سعدالسعودللنÙوس ØŒ قم ١٣٨٠ Ø´ Ø› ابن عساکر، تبیین کذب المÙتری Ùیما نسب الی الامام ابی الØسن الاشعری ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› ابن ÙرØون ØŒ الدیباج المذهب ÙÛŒ معرÙØ© اعیان علماءالمذهب ØŒ چاپ Ù…Øمد اØمدی ابوالنور، قاهره ?( ١٣٩٤/ ١٩٧٤ ) Ø› ابن ندیم Ø› نصر Øامد ابوزید، الاتجاه العقلی ÙÛŒ التÙسیر: دراسة ÙÛŒ قضیة المجاز ÙÛŒ القرآن عندالمعتزلة ØŒ دارالبیضاء ١٩٩٨Ø› Ù…Øمدعلی ایازی ØŒ المÙسرون : Øیاتهم Ùˆ منهجهم ØŒ تهران ١٤١٤Ø› همو، «نگاهی به تÙاسیر اباضیه »، بینات ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٣ (پاییز ١٣٧٤)Ø› Ù…Øمد بلتاجی ØŒ مدخل الی علم التÙسیر ØŒ ( قاهره ) ١٤٢٠/٢٠٠٠Ø› Ù…Øمد بهرامی ØŒ «گرایش مذهبی شهرستانی : صاØب تÙسیر Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø³Ø±Ø§Ø± »، Ùصلنامة پژوهشهای قرآنی ØŒ سال ٦ØŒ Ø´ ٢١Ù€٢٢ (بهار Ùˆ تابستان ١٣٧٩)Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ Ø› علی اصغر Øکمت ØŒ «تÙاسیر ابوعلی سینا از قرآن مجید»، در جشن نامة ابن سینا ØŒ ج ٢ØŒ تهران : انجمن آثار ملی ØŒ ١٣٣٤ Ø´ Ø› اØمد Ù…Øمد ØÙˆÙÛŒ ØŒ الزمخشری ØŒ مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمد خضیری ØŒ تÙسیرالتابعین : عرض Ùˆ دراسة مقارنة ØŒ ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی Ø› Ù…Øمد Øسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› عبدالکریم بن Ù…Øمد راÙعی قزوینی ØŒ التدوین ÙÛŒ اخبار قزوین ØŒ چاپ عزیزاللّه عطاردی ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر Ùˆ مناهجه ØŒ ریاض ١٤١٩Ø› عدنان Ù…Øمد زرزور، الØاکم الجشمی Ùˆ منهجه ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ بیروت ?( ١٣٩١/١٩٧١ ) Ø› Ù…Øمد عبدالعظیم زرقانی ØŒ مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ قاهر ( ١٩٨٠ ) Ø› زمخشری Ø› Ù…Øمود سرمدی ØŒ «ابومسلم اصÙهانی Ù…Ùسّری گمنام »، مقالات Ùˆ بررسیها ØŒ سال ٣٠ØŒ Ø´ ٦٢ (زمستان ١٣٧٦ Ø´ )Ø› ÛŒØیی بن Øبش سهروردی ØŒ مجموعه مصنّÙات شیخ اشراق ØŒ ج ١ØŒ چاپ هانری کوربن ØŒ تهران ١٣٨٠ Ø´ Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، کتاب طبقات المÙسرین ØŒ چاپ مورسینگ ØŒ لیدن ١٨٣٩ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٠Ø› عبداللّه Ù…Øمود Ø´Øاته ØŒ تاریخ القرآن Ùˆ التÙسیر ØŒ مصر ١٣٩٢/ ١٩٧٢Ø› علی اشر٠صادقی ØŒ «زبان تÙسیر ابوعلی جبائی Ú†Ù‡ بوده است ؟»، در Ù‡Ùتاد مقاله : ارمغان Ùرهنگی به دکتر غلامØسین صدیقی ØŒ ج ٢ØŒ گردآوردة ÛŒØیی مهدوی Ùˆ ایرج اÙشار، تهران : اساطیر،
١٣٧١ Ø´ Ø› مصطÙÛŒ صاوی جوینی ØŒ مناهج ÙÛŒ التÙسیر ØŒ اسکندریه : منشأة المعار٠، ( بی تا. ) Ø› صÙدی Ø› Ù…ØمدØسین طباطبائی ØŒ قرآن در اسلام ØŒ تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› طوسی Ø› علی بن Øسین علم الهدی ØŒ امالی المرتضی : غررالÙوائد Ùˆ درر القلائد ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٧٣/١٩٥٤Ø› Ù…Øمود Ùاضل ØŒ «آراءالزمخشری الکلامیة ÙÛŒ تÙسیر الکشا٠»، در یادنامة ادیب نیشابوری : زندگانی استاد Ùˆ مجموعه مقالات در مباØØ« علمی Ùˆ ادبی ØŒ به اهتمام مهدی Ù…Øقق ØŒ تهران : مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه Ù…Ú© گیل (شعبة تهران )ØŒ با همکاری دانشگاه تهران ØŒ ١٣٦٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیرالکبیر، او، Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ØŒ بیروت ١٤٢١/ ٢٠٠٠Ø› قاضی عبدالجباربن اØمد، تنزیه القرآن عن المطاعن ØŒ بیروت : دارالنهضة الØدیثه ØŒ ( بی تا. ) Ø› همو، Ùضل الاعتزال Ùˆ طبقات المعتزلة ØŒ چاپ Ùؤاد سید، تونس ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد ماتریدی ØŒ تÙسیرالماتریدی المسمی تأویلات اهل السنة ØŒ ج ١ØŒ چاپ ابراهیم عوضین Ùˆ سید عوضین ØŒ قاهره ١٣٩١/١٩٧١Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم الادباء ØŒ چاپ اØسان عباس ØŒ بیروت ١٩٩٣Ø›
EI ٢ , s.v. " A l-Rumma ¦ n ¦ â " (by J. Flanagan), Suppl. fascs. ٥-٦, Leiden ١٩٨٢, s.v. " A l-H ¤ a ¦ kim A l Djusham ¦ â " (by W.Madelung); Ismail K . Poonawala, "Isma ¦ Ãœ ¦ â l ¦ â ta Ù w ¦ â l
of the Qur Ù a ¦ n", in Approaches to the history of the interpretation of the Qur Ù a ¦ n , ed. Andrew Rippin, Oxford: Clarendon Press, ١٩٨٨.
/ Ù…Øسن معینی /
١٠) تÙسیر عرÙانی . تÙسیر عرÙانی مبتنی بر تأویل ظاهر الÙاظ قرآن است . این نوع تÙسیر ریشه در نوعی تلقی از قرآن دارد Ú©Ù‡ بر اساس آن در ورای ظاهر الÙاظ ØŒ بطن یا بطونی هست Ú©Ù‡ Ú©Ø´Ù Ùˆ شهود عرÙانی از اسرار آن پرده بر Ù…ÛŒ دارد. این نوع مواجهه با قرآن ØŒ با تÙسیر به معنای Ù…ØµØ·Ù„Ø Ø¢Ù† ØŒ Ú©Ù‡ مبتنی بر قواعد ویژه ای است ØŒ تÙاوت دارد ( رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٠٠Ù€٢٠٥Ø› عک ØŒ ص ٣٠).
برخی Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ تÙسیر عرÙانی ØŒ عبارت است از مجموعه دریاÙتهای درونی عار٠( رجوع کنید به زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١١Ø› سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٢٤) Ùˆ نیز Øاصل تأملات Ùˆ استنباطهایی است Ú©Ù‡ از ذوق Ùˆ تجربة عرÙانی او سرچشمه Ù…ÛŒ گیرد. بر اساس دیدگاهی دیگر، تÙسیر عرÙانی برداشتی است استعاری Ùˆ مجازی Ùˆ رمزی از قرآن Ú©Ù‡ Ùقهایی Ú©Ù‡ از آیات Ùˆ واژگان قرآن عمدتاً برداشتهای لغوی Ùˆ اصطلاØÛŒ Ùˆ Ùقهی دارند، آن را نمی پذیرند (بلاشر ØŒ ص ٢١٩).
تÙسیر عرÙانی را تÙسیر تمثیلی Ùˆ نمادین هم خوانده اند. به این Ù„Øاظ ØŒ این نوع تÙسیر وابسته به متن قرآن Ùˆ مبتنی بر آن است ( > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٢٣٩). تÙسیر عرÙانی ØŒ به Ù„Øاظ روش Ùˆ رویکرد تأویلی ØŒ با برخی مشربهای ÙلسÙÛŒ Ùˆ کلامی ØŒ همچون مشرب شیعی ØŒ وجه اشتراک دارد (متز ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧Ø› نیز رجوع کنید به تأویل * ).
قرآن پژوهان در جواز یا عدم جواز این نوع تÙسیر اختلا٠نظر دارند؛ گروهی آن را غیرمجاز Ùˆ Øتی بدعت Ù…ÛŒ دانند (ابن ØµÙ„Ø§Ø ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٦Ù€١٩٧Ø› زرکشی ØŒ همانجا) اما برخی عقیده دارند Ú©Ù‡ در صورت ØÙظ اصول٠تÙسیر Ùˆ جمع ظواهر الÙاظ Ùˆ دقایق نکات باطنی آنها، Ú©Ù‡ کمال ایمان Ùˆ عرÙان Ù…Øض است (سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ همانجا)ØŒ این نوع تÙسیر اشکالی ندارد (تÙتازانی ØŒ ص ١٨٩Ù€١٩٠Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٩ Ù€٩٠Ø› آتش ØŒ ص ١٤Ù€ ١٥). به نظر عبدالوهاب شعرانی (ج ١ØŒ ص ٤)ØŒ این شیوة تÙسیر مذموم نیست ØŒ زیرا عارÙان Ù…ÛŒ توانند به معناهایی دست یابند Ú©Ù‡ رسیدن به آنها برای عالمان٠اهل ظاهر میسّر نیست .
پیشینة تÙسیر عرÙانی به دوران صدر اسلام Ùˆ روزگار پیامبر Ù…ÛŒ رسد ( رجوع کنید به هجویری ØŒ ص ٥٠Ø› آتش ØŒ ص ٢٠Ù€٢٦). برخی آیات قرآن (نساء: ٨٠Ø› Ù…Øمد: ٢٤Ø› بقره : ١١٥ØŒ ١٥٦Ø› نور: ٣٥) Ú©Ù‡ به کار استوارکردن طرز تلقی صوÙیه Ù…ÛŒ آمد، دست آویزی برای تÙسیر عرÙانی شد (ابونصر سَرّاج ØŒ ص ١٠٥Ù€١٠٦Ø› شاطÙبی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٨٢Ù€٣٨٣Ø› گولدتسیهر، ص ٢٠٤Ù€ ٢٠٥). آنچه در شتاب بخشیدن به این رویکرد مؤثر بود، وجود الÙاظ Ùˆ عبارات مجازی در قرآن است Ú©Ù‡ به نظر سیوطی (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٠) انکارناپذیر است Ùˆ اگر این واژه های مجازی در قرآن نبود، نیمی از زیبایی کتاب ÙˆØÛŒ از بین Ù…ÛŒ رÙت (برای نمونة اینگونه مجازها رجوع کنید به بقره : ٧٤ØŒ ١٨٧Ø› انعام : ١٣٢Ø› اعرا٠: ١٧٥Ù€١٧٦Ø› Ùرقان : ١٢Ø› مریم : ٤Ø› یس : ٣٧Ø› ÙØªØ : ٢٩Ø› ص٠: ٤٦).
به بعضی اصØاب پیامبر، اخباری منسوب است Ú©Ù‡ بنا بر آنها، نباید صرÙاً معنای ظاهری قرآن را مراد دانست ( رجوع کنید به ابن Øنبل ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٩Ø› ابوطالب Ù…Ú©ÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٩). پیش از تدوین تÙاسیر عرÙانی ØŒ Ú¯Ùتة ابن عباس در بارة آیة دوازدهم سورة طلاق (اگر تÙسیر آن را بگویم مرا سنگسار Ù…ÛŒ کنید، Ùˆ به تعبیری دیگر، مرا کاÙر Ù…ÛŒ خوانید) شهرت بسیار داشت Ùˆ بدان استشهاد Ù…ÛŒ شد ( رجوع کنید به Ù…Øمد غزالی ØŒ ١٤١٢ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٥٦). در دورة تابعین نیز اشخاصی ØŒ از جمله Øسن بصری ØŒ آیات را به شیوة اشاری تÙسیر Ù…ÛŒ کردند (آتش ØŒ ص ٣١).
پل نویا معتقد است Ú©Ù‡ نخستین نمونه های تÙسیر عرÙانی در آموزه های امام صادق ØŒ بویژه در زمینه هایی مانند علم جÙر Ùˆ Øوزة تجربة عرÙانی ØŒ دیده Ù…ÛŒ شود ( ص ١٣٦Ù€١٣٩ØŒ ١٤٦) Ú©Ù‡ ضمن Øقائق التÙسیر * سÙÙ„ÙŽÙ…ÛŒ آمده است ØŒ اگرچه در اصالت Ùˆ
اعتبار این انتساب تردید هست ( رجوع کنید به سبØانی ØŒ ص ٩٩). به نوشتة پل نویا، جنبة تخیلی Ùˆ استعاری التÙسیرالکبیر Ù…ÙقاتÙÙ„ بن سلیمان (متوÙÛŒ ١٥٠)ØŒ الهام بخش عارÙانی چون Øکیم تÙرْمÙØ°ÛŒ (متوÙÛŒ ٢٨٥) نیز بوده است ( رجوع کنید به ص ٩٨Ø› قس سبØانی ØŒ ص ٩٧Ù€٩٩).
تÙسیر عرÙانی نوعی تÙسیر است Ú©Ù‡ در آن عار٠، بر مبنای تعالیم عرÙانی یا ذوق وجدانی Øاصل از شهود باطنی ØŒ به تأویل ظواهر آیات قرآن Ù…ÛŒ پردازد. وجه تمایز این نوع تÙسیر از دیگر روشهای تÙسیری ØŒ به کار بردن «زبان اشارت » Ùˆ مصطلØات ویژه ای است Ú©Ù‡ طبیعت٠تجربة عرÙانی آن را اقتضا Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید به Ù…Ùسْتَمْلی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١١٦٠Ù€١١٦١Ø› اØمد غزالی ØŒ ص ١ØŒ توضیØات پورجوادی ØŒ ص ٧٣Ù€٧٤). به همین سبب ØŒ برخی به تÙسیر عرÙانی ØŒ تÙسیر اشاری هم Ù…ÛŒ گویند (Ù‚Ùشَیری ØŒ ج ١ØŒ ص ٤١Ø› سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٢٤Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٨Ø› آتش ØŒ ص ١٢). این اشارات عرÙانی گاه با ظواهر الÙاظ قرآن قابل جمع اند (زرقانی ØŒ همانجا). ابن عربی * ( الÙتوØات المکیّة ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٩) شیوة عارÙان را در Ø´Ø±Ø Ùˆ تبیین مراد ÙˆØÛŒ ØŒ اشارت نامیده Ùˆ سبب آنکه اهل Øقیقت معنای Øاصل از آیات را اشارت Ù…ÛŒ نامند، تقیه دانسته Ùˆ Ú¯Ùته است Ú©Ù‡ دلیل آن بیم از عالمان ظاهربین Ùˆ Ùقیهان است (همانجا).
به نظر سیدØیدر آملی (١٤١٦ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٦) تأویل آیات الاهی همان تÙسیر انÙسی است Ø› یعنی ØŒ تطبیق جهان خارج (Ø¢Ùاق ) با Ù†Ùس عار٠(انÙس )ØŒ Ú©Ù‡ در واقع برداشتی است از آیة «سَنÙریÙهم آیاتÙنا ÙÛŒ الا'Ùاق٠و ÙÛŒ اَنْÙÙسÙÙ‡Ùمْ Øتّ'ÛŒ یَتَبَیَّنَ Ù„ÙŽÙ‡Ùمْ اَنَّه٠الØَقّ٠اَوَلَم یَکْÙ٠بÙرَبّÙÚ©ÙŽ اَنَّه٠علی ' کلّ٠شَی ء٠شَهید» (Ùصّلت : ٥٣). بنابراین ØŒ بین عالَم (کتاب تکوین ) Ùˆ قرآن (کتاب تدوین )ØŒ تطبیقی صورت Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ از طریق تأویل (تÙسیر انÙسی ) Øاصل Ù…ÛŒ شود ( آملی ØŒ همانجا).
این رویکرد ویژة تÙسیری ØŒ در واقع برآیند٠مبانی ویژة هستی شناسی Ùˆ معرÙت شناسی عارÙان است . عارÙان برای جهان هستی ظاهر Ùˆ باطنی قائل اند Ùˆ معتقدند Ú©Ù‡ هستی در هر Ù„Øظه ØŒ از بطون به ظهور Ù…ÛŒ آید Ùˆ دوباره از ظهور به بطون Ù…ÛŒ رود Ùˆ همانند تنÙس دارای قبض Ùˆ بسط است (ابن عربی ØŒ الÙتوØات المکیة ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٩١Ù€٣٩٢Ø› شبستری ØŒ ص ٦٧Ù€ ٦٨). انسان نیز، مانند جهان ØŒ از جسم Ùˆ Ø±ÙˆØ ØªØ±Ú©ÛŒØ¨ شده Ú©Ù‡ جسمش ظاهر او Ùˆ روØØ´ باطن اوست (نجم رازی ØŒ ص ٣١١Ø› مولوی ØŒ ج ٢ØŒ دÙتر سوم ØŒ بیت ٤٢٤٨). قول به همانندی انسان Ùˆ قرآن ØŒ به Ù„Øاظ ظاهر Ùˆ باطن ØŒ در برخی آثار Øکیمان نیز دیده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به صدرالدین شیرازی ØŒ ص ٢٣Ø› شایگان ØŒ ص ١١٠).
در برخی متون روایی ØŒ اØادیثی دالّ بر ظاهر Ùˆ باطن Ùˆ Øد Ùˆ Ù…Ùطَّلَع (مَطْلع ) داشتن قرآن وارد شده است . بنا بر این اØادیث ØŒ هر آیة قرآن دارای ظاهر Ùˆ باطنی است Ùˆ هر Øر٠آن دارای Øدی است Ùˆ هر Øدی نیز دارای مَطلعی (صÙار قمی ØŒ ص ٢٢٣Ø› عیاشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٦Ù€٨٧Ø› سیوطی ØŒ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٢٥Ø› مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ٩٤).
در Øدیثی از امام صادق علیه السلام آمده Ú©Ù‡ قرآن مشتمل بر چهار چیز است : عبارات ØŒ اشارات ØŒ لطای٠و Øقایق (آملی ØŒ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ص ٥٣٠Ø› مجلسی ØŒ ج ٨٩ØŒ ص ١٠٣). با استناد به اینگونه روایات ØŒ عارÙان معتقد شده اند Ú©Ù‡ در پس ظاهر کلمات Ùˆ آیات قرآن معانی پنهان وجود دارد Ùˆ آن معانی نیز متضمن معانی دیگر است Ùˆ این لایه های معنایی را تا Ù‡Ùت بطن Ùˆ لایه دانسته اند (آملی ØŒ ١٣٥٣ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢Ø› همو، ١٣٦٨ Ø´ ØŒ همانجا). عارÙان از این روایات در توجیه Ùˆ تØکیم مبانی تÙسیری خود بهره گرÙته اند.
ابونصر سرّاج (ص ١٠٥Ù€١٠٦) در ذیل مبØØ«ÛŒ با عنوان «مستنبطات »، به موضوع ظاهر Ùˆ باطن Ù…ÛŒ پردازد Ùˆ از آن نتیجه Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ قرآن Ùˆ سنّت دارای ظاهر Ùˆ باطن است . ابوطالب Ù…Ú©ÛŒ (ج ١ØŒ ص ١٥٦Ù€١٥٧) با ذکر شواهدی از قرآن ØŒ ضمن اذعان به وجود ظاهر Ùˆ باطن برای آن ØŒ بر برتری علم باطن نسبت به علم ظاهر تأکید کرده است . ابن عربی ( الÙتوØات المکیة ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٩) نیز بر این باور است Ú©Ù‡ هر آیه از کتاب Ù…Ùنزَل دو وجه وجودی دارد: یک وجه ØŒ وجود باطنی آن است Ú©Ù‡ اهل ØÙ‚ آن را در آیینة جانهای خود Ù…ÛŒ بینند؛ وجه دیگر، همان کلمات Ùˆ آیات است Ú©Ù‡ در خارج از جانهای اهل ØÙ‚ است .
تÙسیر عرÙانی را Ù…ÛŒ توان به دو نوع تقسیم کرد: یکی تÙسیر Ùیضی Ù€ اشاری ØŒ دیگری تÙسیر مبتنی بر عرÙان نظری (ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٦٨). برخی قرآن پژوهان به این تقسیم اعتراض کرده اند Ùˆ جز در شدت Ùˆ ضع٠تأویلات ØŒ تÙاوتی میان این دو نوع تÙسیر قائل نشده اند ( رجوع کنید به معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٨ Ù€ ٥٣٩).
تÙسیر Ùیضی Ù€ اشاری ØŒ روشی است Ú©Ù‡ در آن اهل سیروسلوک آیات قرآن را، بر خلا٠مÙاهیم ظاهری آن Ùˆ به مقتضای اشارات پنهانی Ùˆ مرموز، تأویل Ù…ÛŒ کنند. این شیوة تÙسیری مبتنی بر Ù…Ùاهیم نظری عرÙانی نیست Ùˆ در اغلب موارد با ظاهر الÙاظ قابل جمع است Ùˆ در واقع کوششی است برای جمع بین شریعت Ùˆ Øقیقت ( رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٩٦٠ØŒ ص ٢١). اگر Ú†Ù‡ این نوع تÙسیر نوعی تأویل است ØŒ چون تأویل کنندگان Ù…ÛŒ کوشند ظاهر آیه را به معنایی بازگردانند Ú©Ù‡ با آنچه پیش Ùˆ پس از آن Ù…ÛŒ آید مواÙÙ‚ بوده با کتاب Ùˆ سنّت مغایر نباشد، تأویلی
پسندیده به شمار Ù…ÛŒ آید (زرین کوب ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤٨). اساس تÙسیر Ùیضی Ù€ اشاری ریاضت Ùˆ مجاهدت Ù†Ùسانی است Ú©Ù‡ از رهگذر آن ØŒ عار٠به Ú©Ø´Ù Ùˆ شهود نایل Ù…ÛŒ شود. این دسته از Ù…Ùسران عار٠معتقدند Ú©Ù‡ وجوه معنایی متعددی در ورای معنای ظاهری آیات وجود دارد ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨١Ù€ ٣٨٢). تÙسیر Ùیضی Ù€ اشاری را نمی توان از تÙسیرهای باطنی ØŒ Ú©Ù‡ عدول از ظواهر قرآنی است ØŒ به شمار آورد، زیرا آن تÙاسیر، به سبب عدم تطبیق با قواعد Ùˆ علم تÙسیر، غالباً متضمن ادعاهایی بی مبناست (آتش ØŒ ص ١٦Ù€١٧). گرچه در تÙسیر Ùیضی Ù€ اشاری نیز غالباً اصول تصو٠عملی از رهگذر آیات قرآنی مورد استناد قرار Ù…ÛŒ گیرد ( رجوع کنید به قشیری ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٣١ØŒ ٣١٦Ù€٣١٧ØŒ ٤٠٧Ø› میبدی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٦٥٤).
از نظر برخی صوÙیان ØŒ تأویل نباید مجوزی برای وانهادن معنای ظاهری قرآن باشد. بنابراین ØŒ این تأویلها با تأویلهای برخی ÙلاسÙÙ‡ Ùˆ متکلمان Ùˆ باطنیان متÙاوت است (Ù…Øمد غزالی ØŒ ١٤١٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٩Ø› همو، ١٤٠٧ØŒ ص ١٦٠Ø› نیز رجوع کنید به میبدی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٠٧Ø› سروش ØŒ ص ٣٩٦Ù€٣٩٩). Ù…Øکمات Ùˆ آیات اØکام از دایرة این تÙسیر Ùˆ تأویل بیرون اند Ùˆ Ùقط متشابهات Ùˆ آیات مربوط به اØوال انسان Ùˆ اسرار کائنات در این تÙسیر
مورد توجه Ùˆ توجیه صوÙیانه قرار Ù…ÛŒ گیرند (زرین کوب ØŒ
ج ٢ØŒ ص ٣٤٩).
از مهمترین Ùˆ کهنترین تÙاسیر Ùیضی Ù€ اشاری ØŒ تÙسیر سهل تÙستری (متوÙÛŒ ٢٨٣) است Ú©Ù‡ بر Ù…Ùسران صوÙÛŒ بعد از تستری تأثیر Ùراوانی نهاده ØŒ از جمله ابوعبدالرØمان سÙÙ„ÙŽÙ…ÛŒ در Øقائق التÙسیر از آن بهره برده است ( رجوع کنید به باورینگ ØŒ ص ١١٢).
Øقائق التÙسیر سلمی نیز از تÙاسیر مهم Ùیضی Ù€ اشاری است Ú©Ù‡ بر تÙسیرهای بعدی ØŒ همچون لطائ٠الاشارات قشیری (متوÙÛŒ ٤٦٥)ØŒ تأثیر داشته است ( رجوع کنید به قشیری ØŒ ج ١ØŒ مقدمة بَسْیونی ØŒ ص ١١). تÙسیر سلمی مجموعه ای است از تÙاسیر منسوب به امام صادق علیه السلام ØŒ تÙسیر ابوالØسین نوری (متوÙÛŒ ٢٩٥)ØŒ تÙسیر Øسین بن منصور Øلاج (متوÙÛŒ ٣٠٩) Ùˆ تÙسیر ابن عطا (متوÙÛŒ ٣٠٩Ø› سلمی ØŒ ج ١ØŒ مقدمة پورجوادی ØŒ ص چهارده Ù€ پانزده ).
لطائ٠الاشارات قشیری نیز از تÙاسیر Ùیضی Ù€ اشاری است ( رجوع کنید به ابن عربی ØŒ قانون التأویل ØŒ ص ٢٠٧). Ù…ØمدØسین ذهبی (ج ٢ØŒ ص ٤١٢Ù€٤٤٣) Ùˆ Ù…Øمدهادی معرÙت (ج ٢ØŒ ص ٥٣٩ Ù€ ٥٨٨) تÙاسیر مهم Ùیضی Ù€ اشاری را معرÙÛŒ کرده اند. رشیداØمد (ص ٥٧)ØŒ لطائ٠الاشارات قشیری را اولین تÙسیر عرÙانی دانسته Ú©Ù‡ شخصی متکلم Ùˆ صوÙÛŒ نگاشته است ØŒ زیرا آثار تستری Ùˆ سلمی را، به معنای Ù…ØµØ·Ù„Ø ØŒ تÙسیر عرÙانی نمی داند. تÙسیر قشیری برای Ù…Ùسران پس از ÙˆÛŒ مأخذی معتبر بوده است Ø› از جمله ØŒ روزبهان بَقلی شیرازی (متوÙÛŒ ٦٠٦) در تÙسیر عَرائس البیان ÙÛŒ Øقائق القرآن * ØŒ تÙسیر قشیری را یکی از منابع خود معرÙÛŒ کرده Ùˆ Ù…Øمدبن یوس٠Øسینی مشهور به گیسودراز، صوÙÛŒ Ùˆ عار٠هندی (متوÙÛŒ ٨٢٥)ØŒ در تÙسیر الملتَقَط مطالبی را بدون ØªØµØ±ÛŒØ Ø¨Ù‡ نام قشیری از تÙسیر او نقل کرده است ( رجوع کنید به رشیداØمد، ص ٦٧Ù€ ٦٨).
الÙصول ØŒ نوشتة ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ عبدالوهاب بن Ù…Øمد، تÙسیری است عرÙانی Ù€ کلامی Ú©Ù‡ بر مذاق کرّامیه نوشته شده Ú©Ù‡ هنوز چاپ نشده است . ویژگی این تÙسیر اشتمال آن بر اقوال Ù…Øمدبن کرّام Ùˆ دیگر علما Ùˆ عرÙای کرّامی Ùˆ نیزعقاید آنهاست . در این اثر، تصویر نسبتاً واقعی از عقاید کرّامیان ترسیم شده است ( رجوع کنید به Ø´Ùیعی کدکنی ØŒ ص ٦١Ù€١١٣).
کش٠الاسرار Ùˆ عÙدّة الابرار * (تألی٠٥٢٠) به Ùارسی ØŒ از دیگر تÙاسیر عرÙانی است . رشیدالدین میبدی (ج ١ØŒ ص ١) روش خود را در تÙسیر، نخست ترجمة آیه ØŒ سپس بیان تÙسیر
Ùˆ در نهایت تأویل آیات ذکر کرده است . ÙˆÛŒ نوبت سوم این تÙسیر را به روش عرÙانی Ùˆ به مذاق صوÙیان سامان داده
است . عرائس البیان ÙÛŒ Øقائق القرآن نوشتة روزبهان بقلی از دیگر تÙسیرهای عرÙانی است . Ù…Ùسر، در عین اعترا٠به معنای ظاهر در اکثر قریب به اتÙاق آیات ØŒ رویکردی اشاری Ù€ ذوقی Ùˆ تأویل گرایانه نسبت به آیات دارد ( رجوع کنید به جÙنَید شیرازی ØŒ ص ٢٤٤Ø› منزوی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧٠Ø› روزبهان نامه ØŒ مقدمة دانش پژوه ØŒ ص ٨Ø› صاوی ØŒ ص ١٢).
بØرالØقائق Ùˆ المعانی ÙÛŒ تÙسیر السبع المثانی نوشتة نجم الدین رازی ØŒ معرو٠به نجم الدین دایه ØŒ نیز از جمله تÙاسیر عرÙانی است . این تÙسیر، Ú©Ù‡ تا آیة هجده سورة ذاریات را در بر دارد، با اهتمام بر جمع بین ظاهر Ùˆ باطن آیات Ùˆ تأیید اصول تصو٠سامان یاÙته است . کار نجم الدین دایه را علاءالدوله سمنانی ادامه داد (ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٢٩Ù€٤٣٠Ø› آتش ØŒ ص ١٤٥).
مثنوی معنوی * ØŒ سرودة جلال الدین Ù…Øمد مولوی ØŒ را هم به سبب اشتمال آن بر تÙسیر Ùˆ تأویل عرÙانی٠بخش٠عمده ای از آیات قرآن Ù…ÛŒ توان از تÙاسیر عرÙانی قرآن کریم به شمار آورد (زرین کوب ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٧٣).
اسماعیل بن مصطÙÛŒ ØÙ‚ÛŒ ØŒ صاØب تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¨ÛŒØ§Ù† ØŒ با بهره گیری از تÙاسیر عرÙانی پیشین (مانند تأویلات عبدالرزاق کاشانی Ùˆ بØرالØقائق Ùˆ المعانی ÙÛŒ تÙسیر السبع المثانی ) Ùˆ با بهره گیری از اشعار عرÙانی مولوی Ùˆ ØاÙظ Ùˆ سعدی تÙسیری ذوقی تألی٠کرده است ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٤٥٠ØŒ ٤٥٣ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٧٧ØŒ ١٨٨ØŒ ٢٠١).
بیان السعادة * تألی٠Øاج ملاّ سلطان Ù…Øمد گنابادی ØŒ معرو٠به سلطان علیشاه (متوÙÛŒ ١٣٢٧)ØŒ نیز از تÙاسیر Ùیضی Ù€ اشاری است (برای نمونه های دیگری از این روش تÙسیری در دو سدة اخیر رجوع کنید به رومی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٦).
در میان تÙاسیر Ùیضی Ù€ اشاری ØŒ تÙاسیری وجود دارد Ú©Ù‡ در آنها Ùقط یک سوره یا یک آیه تÙسیر شده است ØŒ از جمله : مشکاة الانوار Ùˆ مصÙاة الاسرار امام Ù…Øمد غزالی (متوÙÛŒ ٥٠٥) در تÙسیر آیة ٣٥ سورة نور؛ بØرالمØبة ÙÛŒ اسرار المودّة از اØمد غزالی (متوÙÛŒ ٥٢٠)ØŒ الستّین الجامع Ù„Ùلَطائ٠البساتین از اØمدبن Ù…Øمدبن زیدطوسی (از مؤلÙان قرن ششم )ØŒ Ùˆ Øدائق الØقایق از معین الدین Ùراهی هروی مشهور به ملامسکین (از عارÙان قرن دهم )ØŒ هر سه در تÙسیر سورة یوس٠به زبان Ùارسی ( رجوع کنید به آتش ØŒ ص ٥٦ Ù€٢٥٧).
تÙسیر مبتنی بر عرÙان نظری ØŒ تØت تأثیر٠مکتب Ùˆ آثار عرÙانی ابن عربی ØŒ بویژه آموزة ÙˆØدت وجود، پدید آمد. صدرالدین قونیوی (متوÙÛŒ ٦٧٣) شاگرد Ùˆ پسرخواندة ابن عربی ØŒ Ùˆ عبدالرزاق کاشانی در تÙسیر قرآن از روش ابن عربی پیروی کردند. هد٠اصلی در این شیوة تÙسیری ØŒ تطبیق اندیشه های عرÙان نظری ØŒ همچون ÙˆØدت وجود، با آیات قرآن است (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧٧Ø› آتش ØŒ ص ١٧٤). تÙسیر رØمةٌمن الرØمن ØŒ Ùراهم آمده از آثار قرآنی Ùˆ عرÙانی ابن عربی همچون ایجاز البیان ÙÛŒ الترجمة عن القرآن ØŒ الجمع Ùˆ التÙصیل ÙÛŒ اسرار معانی التنزیل ØŒ Ùˆ الÙتوØات المکیة ØŒ از جمله این تÙاسیر است (معرÙت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧٢). بر اساس یک نظر، ابن عربی بویژه در بØØ« ÙˆØدت وجود Ùˆ تÙسیر Øرو٠، متأثر از ابن بَرَّجان * (متوÙÛŒ ٥٣٦) بوده است (آتش ØŒ ص ١٢٥).
برخی دیگر از تÙاسیر مهم Ùˆ مشهور عرÙان نظری عبارت اند از: اعجاز البیان ÙÛŒ کش٠بعض اسرار امّ القرآن اثر صدرالدین قونیوی ØŒ در تÙسیر سورة Øمد؛ تÙسیر القرآن الکریم از عبدالرزاق کاشانی Ùˆ رساله ای در تأویل آیة بسم اللّه از داود قیصری (از شارØان Ùصوص الØÚ©Ù… ).
تÙسیر المØیط الاعظم سیدØیدر آملی هم از تÙاسیر مهم عرÙانی٠مبتنی بر آموزه های ابن عربی است Ú©Ù‡ در آن تشیع Ùˆ تصو٠باهم تطبیق داده شده اند. این تÙسیر قرآنی ØŒ به Ú¯Ùتة مؤل٠آن ØŒ جامع تأویل Ùˆ تÙسیر یا جامع شریعت Ùˆ طریقت Ùˆ Øقیقت است (ج ١ØŒ ص ١٩٥).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› سلیمان آتش ØŒ مکتب تÙسیر اشاری ØŒ ترجمة توÙیق Ù‡ . سبØانی ØŒ تهران ١٣٨١ Ø´ Ø› Øیدربن علی آملی ØŒ تÙسیرالمØیط الاعظم Ùˆ البØرالخضم ÙÛŒ تأویل کتاب اللّه العزیزالمØÚ©Ù… ØŒ چاپ Ù…Øسن موسوی تبریزی ØŒ تهران ١٤١٦/ ١٩٩٥Ø› همو، جامع الاسرار Ùˆ منبع الانوار ØŒ چاپ هانری کوربن Ùˆ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران
١٣٦٨ Ø´ Ø› همو، المقدمات من کتاب نص النصوص ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ùصوص الØÚ©Ù… لمØیی الدین ابن العربی ØŒ ج ١ØŒ چاپ هانری کوربن Ùˆ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٥٣ Ø´ Ø› ابن Øنبل ØŒ مسنداØمدبن Øنبل ØŒ استانبول ١٤٠٢/ ١٩٨٢Ø› ابن ØµÙ„Ø§Ø ØŒ Ùتاوی Ùˆ مسائل ابن Ø§Ù„ØµÙ„Ø§Ø ÙÛŒ التÙسیر والØدیث والاصول Ùˆ الÙقه ØŒ چاپ عبدالمعطی امین قلعجی ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› ابن عربی (Ù…Øمدبن عبدالله )ØŒ قانون التأویل ØŒ چاپ Ù…Øمد سلیمانی ØŒ بیروت ١٩٩٠Ø› ابن عربی (Ù…Øمدبن علی )ØŒ الÙتوØات المکیة ØŒ بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) Ø› ابوطالب Ù…Ú©ÛŒ ØŒ کتاب قوت القلوب ÙÛŒ معاملة المØبوب Ùˆ وص٠طریق المرید الی مقام التوØید ØŒ قاهره ١٣١٠ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابونصر سراج ØŒ کتاب اللّÙمَع ÙÛŒ التصو٠، چاپ رینولد آلن نیکلسون ØŒ لیدن ١٩١٤ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› مسعودبن عمر تÙتازانی ØŒ ( Ø´Ø±Ø ) العقائد النسÙیّة ØŒ استانبول ١٣٢٦ØŒ چاپ اÙست بغداد ( بی تا. ) Ø› جنیدبن Ù…Øمود جنید شیرازی ØŒ شدّالازارÙÛŒ Øطّ الاوزارعن زوّارالمزار ØŒ چاپ Ù…Øمد قزوینی Ùˆ عباس اقبال ØŒ تهران ١٣٢٨ Ø´ ØŒ چاپ مجدد تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› اسماعیل بن مصطÙÛŒ ØÙ‚ÛŒ ØŒ تÙسیر Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ø¨ÛŒØ§Ù† ØŒ بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› روزبهان نامه ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی دانش پژوه ØŒ تهران : انجمن آثار ملی ØŒ ١٣٤٧ Ø´ Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ القرن الرابع عشر ØŒ ریاض ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› Ù…Øمد عبدالعظیم زرقانی ØŒ مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ قاهره ( ١٩٨٠ ) Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ جمال Øمدی ذهبی ØŒ Ùˆ ابراهیم عبداللّه کردی ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› عبدالØسین زرین کوب ØŒ سرّنی : نقد Ùˆ Ø´Ø±Ø ØªØلیلی Ùˆ تطبیقی مثنوی ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدتقی سبØانی ØŒ «قرآن Ùˆ سرچشمه های تصو٠از دیدگاه خاورشناسان معاصر: نگاهی انتقادی به کتاب تÙسیر قرآنی Ùˆ زبان عرÙانی ( اثر ) پل نویا»، بیّنات ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ٣ (پاییز١٣٧٤)Ø› عبدالکریم
سروش ØŒ «تأویل در مثنوی »، در نامة شهیدی : جشن نامة استاد دکتر سید جعÙر شهیدی ØŒ به اهتمام علی اصغر Ù…Øمدخانی ØŒ تهران : Ø·Ø±Ø Ù†ÙˆØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسین سلمی ØŒ مجموعة آثار ابوعبدالرØمن سلمی : بخشهایی از Øقائق التÙسیر Ùˆ رسائل دیگر ØŒ چاپ نصراللّه پورجوادی ØŒ تهران ١٣٦٩Ù€١٣٧٢ Ø´ Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، کتاب طبقات المÙسرین ØŒ چاپ مورسینگ ØŒ لیدن ١٨٣٩ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٠Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الشریعة ØŒ چاپ Ù…Øمد عبداللّه دراز، بیروت ١٣٩٥/١٩٧٥Ø› داریوش شایگان ØŒ هانری کربن : Ø¢Ùاق تÙکر معنوی در اسلام ایرانی ØŒ ترجمة باقر پرهام ØŒ تهران ١٣٧١ Ø´ Ø› Ù…Øمودبن عبدالکریم شبستری ØŒ گلشن راز ØŒ چاپ اØمد مجاهد Ùˆ Ù…Øسن کیانی ØŒ تهران ١٣٧١ Ø´ Ø› عبدالوهاب بن اØمد شعرانی ØŒ الطبقات الکبری ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› Ù…Øمدرضا Ø´Ùیعی کدکنی ØŒ «چهرة دیگر Ù…Øمدبن کرام سجستانی در پرتو سخنان نو یاÙته از او»، در ارج نامة ایرج : به پاس نیم قرن سوابق درخشان Ùرهنگی Ùˆ دانشگاهی استاد ایرج اÙشار ØŒ ج ٢ØŒ به کوشش Ù…Øسن باقرزاده ØŒ تهران : توس ØŒ ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› ØµÙ„Ø§Ø ØµØ§ÙˆÛŒ ØŒ «روزبهان Ùˆ تÙسیر عرائس البیان »، تØقیقات اسلامی ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٢Ù€ سال ٢ØŒ Ø´ ١ (١٣٦٥Ù€١٣٦٦ Ø´ )Ø› Ù…Øمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ØŒ با تعلیقات علی نوری ØŒ چاپ Ù…Øمد خواجوی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Øسن صÙار قمی ØŒ بصائرالدرجات الکبری ÙÛŒ Ùضائل آل Ù…Øمد ( ص )ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› عبدالرØمان عک ØŒ اصول التÙسیر Ùˆ قواعده ØŒ بیروت ١٤٠٧Ø› Ù…Øمدبن مسعود عیاشی ØŒ التÙسیر ØŒ قم ١٤٢١Ø› اØمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ Ø³ÙˆØ§Ù†Ø ØŒ چاپ نصراللّه پورجوادی ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ اØیاء علوم الدین ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› همو، مشکاة الأنوار Ùˆ مصÙاة الأسرار ØŒ چاپ عبدالعزیز عزالدین سیروان ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› عبدالکریم بن هوازن قشیری ØŒ لطائ٠الاشارات ØŒ چاپ ابراهیم بسیونی ØŒ قاهره ١٩٨١Ù€١٩٨٣Ø› ایگناتس گولدتسیهر، مذاهب التÙسیرالاسلامی ØŒ ( ترجمة ) عبدالØلیم نجار، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› آدام متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری ØŒ یا، رنسانس اسلامی ØŒ ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› مجلسی Ø› اسماعیل بن Ù…Øمد مستملی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„ØªØ¹Ø±Ù Ù„Ù…Ø°Ù‡Ø¨ التصو٠، چاپ Ù…Øمد روشن ØŒ تهران ١٣٦٣Ù€١٣٦٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسّرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› علینقی منزوی ØŒ Ùهرست کتابخانة اهدائی آقای سیدمØمد مشکوة به کتابخانة دانشگاه تهران ØŒ ج ١Ù€٢ØŒ تهران ١٣٣٠Ù€١٣٣٢ Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øمدبن Ù…Øمد مولوی ØŒ مثنوی معنوی ØŒ تصØÛŒØ Ø±ÛŒÙ†ÙˆÙ„Ø¯ آلن نیکلسون ØŒ چاپ نصراللّه پورجوادی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› اØمدبن Ù…Øمد میبدی ØŒ کش٠الاسرار وعدة الابرار ØŒ چاپ علی اصغر Øکمت ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› عبداللّه بن Ù…Øمد نجم رازی ØŒ مرصادالعباد ØŒ چاپ Ù…Øمدامین ریاØÛŒ ØŒ تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› پل نویا، تÙسیر قرآنی Ùˆ زبان عرÙانی ØŒ ترجمة اسماعیل سعادت ØŒ تهران ١٣٧٣ Ø´ Ø› علی بن عثمان هجویری ØŒ کش٠المØجوب ØŒ چاپ Ùˆ. Ú˜ÙˆÚ©ÙˆÙسکی ØŒ لنینگراد ١٩٢٦ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٥٨ Ø´ Ø›
Re ¨ gis Blache © re, Introduction au Coran , Paris ١٩٧٧; Gerhard BØ®wering, The mystical vision of existence in classical Islam: the Qur'a ¦ nic hermeneutics of the S ¤ u ¦ f i ¦ Sahl at-Tustar i ¦ ) d.٢٨٣/٨٩٦ ), Berlin ١٩٨٠; The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s.v."Tafs ¦ â r" (by Andrew Rippin); Rashid Ahmad (Jullandri), "Abu al-Qa ¦ sim al-Qushair ¦ â as a theologian and commentator", Islamic quarterly , ١٣(١٩٦٩).
/ Ù…Øسن قاسم پور/
١١) تÙسیر علمی . در این روش تÙسیری ØŒ Ù…Ùسر Ù…ÛŒ کوشد بین آیات قرآن Ùˆ یاÙته های علم تجربی ارتباطی بیابد Ùˆ به Ø´Ø±Ø Ø¢Ù† بپردازد. از این روش ØŒ با دیدگاه مخال٠و مواÙÙ‚ ØŒ تعاری٠مختلÙÛŒ شده Ùˆ در اغلب آنها به سخنان امام Ù…Øمد غزالی (متوÙÛŒ ٥٠٥) Ùˆ نقد ابوالقاسم شاطÙبی (متوÙÛŒ ٥٩٠) استناد گردیده است . این دو اندیشمند پیشگام ØŒ به رغم اینکه تÙسیر مستقلی بر قرآن ننگاشته اند، در بØØ« از علوم ضروری برای Ùهم قرآن ØŒ به این موضوع پرداخته اند Ú©Ù‡ آیا Ù…ÛŒ توان در تÙسیر قرآن از علومی بهره گرÙت Ú©Ù‡ در زمان نزول قرآن برای مردم ناشناخته بوده است . غزالی مواÙÙ‚ بهره گیری از این علوم است Ùˆ به پیروی از آرای ÙˆÛŒ ØŒ زرکشی (متوÙÛŒ ٧٩٤) Ùˆ سیوطی (متوÙÛŒ ٩١١) آرایی در تأیید تÙسیر علمی ابراز داشته اند. همچنین از میان تÙاسیر قدیمی ØŒ التÙسیرالکبیر Ùخر رازی (متوÙÛŒ ٦٠٦) را نمونه ای عملی از این روش دانسته اند. شاطبی نخستین مخال٠این دیدگاه بوده است . Ù…Ùسران متأخری همچون امین خولی * ØŒ بر مبنای آرای شاطبی ولی در Ø´Ú©Ù„ÛŒ جدید، با تÙسیر علمی مخالÙت کرده اند ( رجوع کنید به رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧٢Ø› شری٠، ص ٦٢٧Ø› شرقاوی ØŒ ص ٣٩٣).
ظاهراً اولین تعری٠تÙسیر علمی در دورة اخیر متعلق به امین خولی است Ùˆ دیگر Ù…Øققان این تعری٠را با اندکی تغییر به کار برده اند ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥١٩Ø› Ù…Øتسب ØŒ ص ٢٤٧Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٨). از نظر مخالÙان تÙسیر علمی ØŒ در این روش تÙسیری ØŒ قرآن اصل Ùˆ مبنا نیست ØŒ بلکه امری Ùرعی Ùˆ الØاقی است Ùˆ به همین سبب این روش مردود است ( رجوع کنید به ابوØجر، ص ٦٦). در مقابل ØŒ مواÙقان این روش برای تعری٠تÙسیر علمی ØŒ بر مباØØ«ÛŒ مانند اعجاز علمی قرآن Ùˆ شایستگی آن برای همة زمانها Ùˆ مکانها (رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٩) یا استخراج علوم از آن (بکری ØŒ ص ١٢٥) تأکید Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ خود Ù…ØÙ„ بØØ« Ùˆ مناقشه است . از اشکالات عمدة اینگونه تعاری٠این است Ú©Ù‡ در آن ØŒ به اشتباه ØŒ میان علم Ùˆ ÙلسÙÙ‡ جمع شده است ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ علم به معنای عام نه تنها ÙلسÙÙ‡ بلکه کلیة دانشهای بشری را در بر Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ در نتیجه ØŒ تÙسیر علمی به این معنا، اعم از تمامی تÙسیرها (غیر از تÙاسیر ذوقی ) است Ùˆ به معنای خاص آن ØŒ کاملاً با ÙلسÙÙ‡ متباین است Ùˆ شامل آرای ÙلسÙÛŒ نمی شود (رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٥ Ù€ ٥٤٩).
به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ اهتمام به علم Ùˆ پیدایی رویکرد علمی به قرآن ØŒ متأثر از رویکرد اثبات گرایانة Øاکم بر دوران جدید در غرب است Ú©Ù‡ بر اثر پیشرÙتهای Ø´Ú¯Ùت علمی ØŒ نوعی خوش بینی نسبت به علم Ùˆ آینده به وجود آمد ( رجوع کنید به باربور، ص ٣٢١). جهان اسلام در رویارویی با غرب٠پیروز Ùˆ پیشرÙته ØŒ از این نگرش بشدت تأثیر گرÙت ØŒ بدانسان Ú©Ù‡ علمی بودن تا Øدودی مساوی٠درست بودن دانسته شد Ùˆ چنین بود Ú©Ù‡ مخالÙان با غیر علمی خواندن٠اسلام ØŒ آن را Ù…ÛŒ کوبیدند Ùˆ مواÙقان ØŒ با علمی دانستن آن از آن دÙاع Ù…ÛŒ کردند. این نگرش را در سخنان پیشگامان Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø·Ù„Ø¨ÛŒ این دوره ØŒ از جمله سید جمال الدین اسدآبادی ( رجوع کنید به مجتهدی ØŒ ص ٢٣) Ùˆ سر سیداØمدخان ( رجوع کنید به اکرم ØŒ ص ٨٩Ø›
نَدَوی ØŒ ص ١٢٧)ØŒ Ù…ÛŒ توان یاÙت . طنطاوی ØŒ Ú©Ù‡ تÙسیر الجواهر او در Øوزة تÙسیر علمی بی بدیل است ØŒ تمام ذلت Ùˆ Øقارت مسلمانان را دوری آنان از علم Ù…ÛŒ دانست (ج ١ØŒ ص ٣٥Ù€٣٦ØŒ ج ١٧ØŒ ص ١٧ØŒ ج ٢٥ØŒ ص ٥٦Ù€٥٧) Ùˆ اقدام خود را در Ùراهم آوردن این تÙسیر، تلاشی برای وارد کردن علم به خانة مسلمانان معرÙÛŒ Ù…ÛŒ کرد (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٠٤). بنابراین ØŒ تÙسیر علمی Øاصل دغدغة دینداران در این دوره است Ú©Ù‡ در مواردی ØŒ با کمتر شدن Øساسیتها Ùˆ Ø·Ø±Ø Ù…ÙˆØ¶ÙˆØ¹Ø§Øª جدید (بویژه در ایران Ú©Ù‡ موضوعات سیاسی ØŒ نظیر Øکومت Ùˆ آزادی Ùˆ Ù…Øدودة قدرت ØŒ جانشین اینگونه مباØØ« شد)ØŒ از شدت آن کاسته شده است .
به هر ترتیب ØŒ تÙسیر علمی را Ù…ÛŒ توان از دستاوردهای تجدید Ùکر دینی در دورة معاصر دانست . تÙسیر الجواهر طنطاوی تنها نمونة تÙسیری کامل از قرآن به روش علمی است . اهتمام به این روش در تÙاسیر مَزْجی این دوره ØŒ از جمله در تÙسیر نمونه ØŒ بروشنی دیده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به Ù†Ùیسی ØŒ ص ٢١٩Ù€ ٢٢٤Ø› تÙسیر طنطاوی * ). همچنانکه تک نگاریهای Ùراوان در این موضوع را باید در شمار تÙاسیر موضوعی یا مقاله ای آورد (برای این نمونه ها رجوع کنید به شری٠، ص ٧٢٣Ù€٧٢٤Ø› شرقاوی ØŒ ص ٤٢٣Ù€ ٤٢٤Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٠٤Ù€٦١٥). در ایران هم نگاشته های متعددی از این نوع Ùراهم آمده Ú©Ù‡ کتابهای مهدی بازرگان ØŒ پاک نژاد، مکارم شیرازی Ùˆ بی آزار شیرازی از نمونه های بارز
آن است .
با این همه ØŒ نباید از معدود نمونه های این روش تÙسیری در گذشته غاÙÙ„ شد. Ùخررازی در تÙسیر کبیر ØŒ Ú©Ù‡ تÙسیری کلامی Ùˆ نیز نمونه ای کامل از تÙسیر علمی است ØŒ کوشیده است تا علوم زمان خود را با قرآن تطبیق دهد ( رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٢ØŒ ١٥٦Ø› تÙسیر کبیر * ). با در نظر گرÙتن این نمونه ها باید اذعان کرد Ú©Ù‡ بهره گیری از دانشهای تجربی روز در تÙسیر قرآن امری بی سابقه نیست اما در دورة معاصر به روشی متمایز Ùˆ مستقل بدل شده است .
از مباØØ« عمده در بارة تÙسیر علمی صØت Ùˆ ضرورت آن است . عده ای از منظر معرÙت شناسی Ùˆ زبان شناسی ØŒ گروهی با در نظر گرÙتن قواعد تÙسیر، Ùˆ برخی با توجه به پیامدهای این روش ØŒ در تأیید Ùˆ Ù†ÙÛŒ آن سخن Ú¯Ùته اند اما همة کسانی Ú©Ù‡ در این باره اظهار نظر کرده اند، معتقدند Ú©Ù‡ خداوند دو کتاب دارد: کتابی از کلمات (قرآن ) Ùˆ کتابی Ø´Ú©Ù„ گرÙته از عناصر (طبیعت ) Ú©Ù‡ بنا بر قرآن ØŒ هر دو آیه Ùˆ نشانه ای از خداوندند (ÙˆØید اختر، ص ٥٥Ù€٥٦ØŒ ٦٨Ø› شری٠، ص ٦٣٠Ù€٦٣١Ø› رشید رضا، ج ٢ØŒ ص ٦٤Ø› طنطاوی بن جوهری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥١). بنابراین ØŒ نزاع بر سر تÙسیر علمی ØŒ نزاع در بارة وجود تعارض بین علم Ùˆ دین نیست Ú©Ù‡ عده ای آن را بپذیرند Ùˆ عده ای تکذیب کنند، بلکه این نزاع مشخصاً در بارة استواری Ùˆ صØت بهره گیری از علم تجربی در تÙسیر قرآن است .
غزالی ØŒ اولین کسی Ú©Ù‡ سخنانش مؤید تÙسیر علمی تلقی شده ØŒ این بØØ« را در جایگاه معرÙت شناسی قرآن ØŒ Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است . از نظر او قرآن کتابی است Ú©Ù‡ تمامی دانش بشر را از آغاز تا انجام در بر دارد Ùˆ بی Ø´Ú© دانش تجربی نیز از جملة این دانشهاست . او به نمونه هایی اشاره نموده است ( رجوع کنید به ١٤١٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٣Ø› همو،١٣٦٠ Ø´ ØŒ ص ٣١). غزالی (١٤١٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٣) در تأیید سخن خود نه به آیات قرآن ØŒ بلکه به چند روایت استناد کرده Ú©Ù‡ گویاترین Ùˆ مهمترین آنها این روایت٠موقو٠(در برابر مرÙوع ) از ابن مسعود است : «مَن اراد علم الاولین Ùˆ آلاخرین Ùَلْیَتَدبَّر القرآن » (هر کس علم اولین Ùˆ آخرین را بجوید، باید Ú©Ù‡ در قرآن بیندیشد). زرکشی ضمن بØØ« از قرآن Ùˆ دانشهای آن ØŒ سخنان Ùˆ مستندات غزالی را آورده است ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٩٠Ù€٢٩١)ØŒ سیوطی (ج ٤ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩) در تأیید نظر پیشینیان خود، این دو آیه را شاهد آورده : «...ما Ùَرَّطْن'ا ÙÙÛŒ الْکتاب٠مÙÙ† Ø´ÙŽÛŒ Ø¡Ù...» (ما در این کتاب هیچ چیز را Ùروگذار نکردیم Ø› انعام : ٣٨)Ø› «...Ùˆ نَزَّلنا عَلیکَ الْکتابَ تبیاناً Ù„ÙÚ©Ùلّ٠شَی Ø¡Ù...» (این کتاب را Ú©Ù‡ روشنگر هر چیزی است بر تو نازل کردیم Ø› Ù†ØÙ„ : ٨٩) Ùˆ روایاتی هم در تأیید این قول اضاÙÙ‡ کرده است .
مجموعة استنادات عالمان متقدم به آیات Ùˆ روایات ØŒ همة آن چیزی است Ú©Ù‡ مواÙقان تÙسیر علمی به عنوان ادلة نقلی در تأیید دیدگاه خود Ù…ÛŒ آورند Ùˆ قرآن را جامع همة دانشها Ù…ÛŒ دانند (نَوْÙÙŽÙ„ ØŒ ص ٢٣Ø› ØÙ†ÙÛŒ اØمد، ص ٥Ù€٦). این نگرش به قرآن از جهات گوناگون نقد شده ØŒ از جمله در دلالت مستندات قرآنی آن خدشه و، جامعیت Ùˆ روشنگری قرآن به Øوزة هدایت Ù…Øدود شده است (شلتوت ØŒ ص ١١). در بارة اعتبار سند روایات آن نیز تردید هست ( رجوع کنید به غزالی ØŒ ١٤١٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٤ØŒ پانویس ١ØŒ ٣). اÙزون بر اینکه قائلان به این سخن نتوانسته اند ادعای خود را، مبنی بر اینکه قرآن جامع همة علوم است ØŒ ثابت کنند Ùˆ نمونه های Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ ØŒ علاوه بر آنکه تمامی دانشها را در بر نمی گیرند ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٣Ø› همو، ١٣٦٠ Ø´ ØŒ همانجا)ØŒ بعضاً بسیار غیر مرتبط Ùˆ نااستوارند (سیوطی مواردی را از شخصی به نام ابوالÙضل المÙرْسی گزارش کرده است رجوع کنید به ج ٤ØŒ ص ٣٠Ù€٣٣Ø› طنطاوی در مواردی ارتباط قرآن را با برخی علوم Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ پذیرÙتنی نیست رجوع کنید به Ù†Ùیسی ØŒ پص ١٥١Ù€ ١٥٥). در مورد جامعیت قرآن از منظر کلامی نیز با این پیش Ùرض استدلال کرده اند Ú©Ù‡ قرآن دین اکثری است Ùˆ در نتیجه لازم است هر Ú†Ù‡ را Ú©Ù‡ به Ù†Ùع یا ضرر انسان است ØŒ بیان کند (رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧٥ØŒ به نقل از عبدالعزیزبن خل٠).
برخی مدعی شده اند Ú©Ù‡ اگر در برخورد با قرآن روشی درست را بر گزینیم Ùˆ با آیات ناظر به Ø¢Ùرینش همانند آیات Ùقهی بر خورد کنیم ØŒ در این صورت قادر خواهیم بود همانگونه Ú©Ù‡ اØکام Ùقهی جدید را از آن استخراج Ù…ÛŒ کنیم به Ú©Ø´Ùیات جدید علمی هم برسیم (طنطاوی بن جوهری ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٩ØŒ ج ٥ØŒ ص ٥٦Ø› ØÙ†ÙÛŒ اØمد، ص ٣٦Ø› جوادی آملی ØŒ ص ١٨٢). به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ از نظر این عده بین علم Ùقه ØŒ Ú©Ù‡ به قراردادهای اعتباری Øاکم بر جامعه Ùˆ Ùرد Ù…ÛŒ پردازد، Ùˆ علم تجربی ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ کوشد روابط Øقیقی بین پدیده ها را کش٠کند، تÙاوتی وجود ندارد. این نکته را نیز از نظر دور داشته اند Ú©Ù‡ Øتی اگر در آیاتی از قرآن Øقایق هستی بیان شود، Ùهم آن آیات پیش از پیمودن مقدمات تجربی٠لازم برای آن علم ØŒ میسر نخواهد بود (کارم سیدغنیم ØŒ ص ٦١Ù€٦٢). بر خلا٠این عده ــ Ú©Ù‡ با نظر به جایگاه معرÙت شناختی قرآن ØŒ بر جامعیت آن استدلال کرده اند ــ عده ای نیز از همین منظر، در مخالÙت با تÙسیر علمی سخن Ú¯Ùته اند. از جمله سیدقطب ØŒ از یکسو مطالب قرآنی را Øقایق قطعی Ù…ÛŒ خواند Ùˆ از دیگر سو همة لایه های معرÙت علمی را، اعم از آنچه Øقیقت یا Ùرضیه نامیده Ù…ÛŒ شود، Ù…Øدود به تجربه Ùˆ ابزارها Ùˆ شرایط بشری ØŒ Ùˆ آنها را غیر قطعی Ùˆ برقراری ارتباط بین این دو سنخ معرÙت را اشتباه Ù…ÛŒ داند ( رجوع کنید به قطب ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨٢). روشن است Ú©Ù‡ در این قول بین مقام قرآن ØŒ Ú©Ù‡ الاهی است ØŒ Ùˆ مقام تÙسیر، Ú©Ù‡ بشری است ØŒ تÙاوتی گذاشته نشده Ùˆ ØÚ©Ù… یکی به دیگری تعمیم داده شده است .
تÙسیر علمی از منظر دیگری نیز نقد شده است . شاطبی ØŒ مهمترین Ùرد از قدماست Ú©Ù‡ نظریاتش مخال٠تÙسیر علمی تلقی شده است . به اعتقاد ÙˆÛŒ در Ùهم قرآن ØŒ Ùهم مخاطبان اولیة آن در عصر نزول ØŒ Ú©Ù‡ از همه به قرآن آگاهتر بوده اند، ملاک Ùˆ مبناست Ùˆ Ùقدان نشانه هایی از تÙسیر علمی در سخنان ایشان ØŒ نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ نمی توان مدعی وجود این علوم در قرآن شد (شاطبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨٩ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٤٠).
در دورة معاصر دیدگاه شاطبی در بیان امین خولی اØیا شد Ùˆ در قالب اصولی برای درک متن ØŒ قاعده مند گردید (خولی ØŒ ص ٢٩٣Ù€٢٩٤) Ùˆ پیروان سبک بیانی ØŒ با پردازشی نو، مهمترین ادلة نقد تÙسیر علمی را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù†Ø¯. از نظر امین خولی ØŒ در نظر گرÙتن ظر٠تاریخی نزول قرآن Ùˆ بلاغت آن ØŒ رعایت دو نکته را در تÙسیر قرآن واجب Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ تÙسیر علمی آن دو را پاس نمی دارد: اول به کاربردن واژگان قرآنی در همان معنای عصر نزول Ùˆ دوم Ù…Øدود شدن به Ùهم مخاطبان اولیه (همان ØŒ ص ٢٩٣Ù€٢٩٤). به نظر Ù…ÛŒ رسد عموم دینداران Ùˆ Ù…Ùسران معتقدند Ú©Ù‡ باید واژگان قرآنی را در معنایی به کاربرد Ú©Ù‡ در عصر نزول به کار Ù…ÛŒ رÙته ØŒ اما اینکه یاÙته های جدید نمی توانند به عنوان قرینة معیّÙنه یا منصرÙÙ‡ در Ùهم معنای واژگان تأثیر گذارند، لزوماً از آن مقدمه ØŒ نتیجه نمی شود. همچنانکه بلاغت قرآن نیز همین قدر دلالت دارد Ú©Ù‡ باید مخاطبان عصر نزول هم در دایرة مخاطبان سخن قرار گیرند؛ یعنی ØŒ سخن به گونه ای نباشد Ú©Ù‡ آنها اصلاً از آن تصوری نداشته باشند. پس باید بتوان از آیات ØŒ معنایی را Ú©Ù‡ مخاطبان اولیه Ù…ÛŒ Ùهمیده اندنیز Ùهمید، نه Ùقط آنچه را Ú©Ù‡ آنها Ù…ÛŒ Ùهمیده اند (قرضاوی ØŒ ص ٣٨٣Ø› شری٠، ص ٦٧١). Ù…Øدود کردن Ùهم قرآن صرÙاً به آنچه مردمان عصر نزول Ù…ÛŒ Ùهمیده اند، به نقض تÙسیر علمی Ù…ÛŒ انجامد Ùˆ علاوه بر آن ØŒ هر گونه تلاش را برای Ùهم عمیقتر Ùˆ بهتر قرآن (Ùراتر از Ùهم مردم عصر نزول ) نقد Ù…ÛŒ کند Ùˆ در نتیجه ØŒ تمامی تÙسیرهای این پانزده قرن را بدعت Ù…ÛŒ داند.
Ù…Øمد عÙزّة دَرْوَزه ØŒ به جای ملاک قرار دادن Ùهم مخاطبان عصر نزول ØŒ به Ùهم پیامبر اکرم به عنوان Ø´Ø§Ø±Ø Ùˆ مبیّن قرآن Ùˆ عالمترین Ùرد به آن ØŒ استناد کرده Ùˆ اØادیث نبوی را میزان Ùˆ نشانة Ùهم آن Øضرت از قرآن دانسته Ùˆ Ùراتر بودن تÙسیر علمی از اØادیث نبوی را مبنای نقد خود قرار داده است (ج ٢ØŒ ص ٧). در اینکه پیامبر اکرم عالمترین Ùرد نسبت به قرآن بوده اند Ø´Ú©ÛŒ نیست اما در اینکه آن Øضرت برای بیان Ùهم خود از قرآن Ùˆ عمق تجربة ÙˆØیانی مخاطب مستعدی یاÙته باشند ــ با در نظر گرÙتن اینکه بر سخن Ú¯Ùتن با مردم به قدر عقولشان تأکید داشته اند ــ تردید وجود دارد.
مخالÙان Ùˆ مواÙقان به پیامدهای مثبت Ùˆ منÙÛŒ تÙسیر علمی نیز توجه داشته اند. مواÙقان این روش ØŒ با نظر به اعجاز علمی Ú©Ù‡ ثمرة مثبت این نوع تÙسیر Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود، برضرورت پرداختن به تÙسیر علمی در این دوره تأکید کرده اند. به نظر آنان اتمام Øجت قرآن بر مردمان امروز ــ Ú©Ù‡ عموماً به زبان عربی تسلط ندارند Ùˆ نمی توانند اعجاز بلاغی قرآن را درک کنند ــ Ùˆ نیز تبیین Ùˆ تØقق جاودانگی خطاب قرآن برای مردمان همة اعصار، تنها از طریق اعجاز علمی میسر Ù…ÛŒ شود (ØÙ†ÙÛŒ اØمد، ص ١٧Ø› نوÙÙ„ ØŒ ص ٦Ù€٧ØŒ ٢٢Ù€٢٥Ø› جمیلی ØŒ ص ٣١٣Ø› شریعتی مزینانی ØŒ ص شصت ). اعجاز علمی قرآن آنچنان برای عموم اندیشه وران مسلمان جذابیت دارد Ú©Ù‡ عده ای ØŒ با تÙکیک بین تÙسیر علمی Ùˆ اعجاز علمی ØŒ مدعی شده اند Ú©Ù‡ نزاع عالمان مسلمان ØŒ تنها بر سر تÙسیر علمی است Ùˆ همة آنان به اعجاز علمی باور دارند ( رجوع کنید به رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٠٠Ù€٦٠١). چنین است Ú©Ù‡ برخی مخالÙان این روش ØŒ به رغم نادرست دانستن تÙسیر علمی ØŒ در مواردی بر اعجاز علمی قرآن تأکید کرده اند (قطب ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٠٩٥ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٨٧٨). بعضی دیگر از مخالÙان معتقدند Ú©Ù‡ برای بیان جاودانگی پیام قرآن ØŒ نه تÙسیر نه اعجاز علمی ØŒ بلکه صر٠اثبات ناسازگار نبودن قرآن با علم Ú©Ùایت Ù…ÛŒ کند (خولی ØŒ ص ٢٩٥Ø› شلتوت ØŒ ص ٢٢Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٩Ù€٥٤٠). البته روشن نیست Ú©Ù‡ چگونه Ù…ÛŒ توان بدون تÙسیر علمی Ùˆ عرضة قرآن بر علم ØŒ اعجاز آن Ùˆ ناسازگار نبودن آن با علم را ثابت کرد Ùˆ چگونه Ù…ÛŒ توان با انکار مقدمات به نتیجه ملتزم بود.
گروهی دیگر، با در نظر گرÙتن پیامدهای منÙÛŒ تÙسیر علمی ØŒ در نکوهش آن سخن Ú¯Ùته اند. ایشان به دگرگونیهای شدید در عرصة معرÙت علمی نظر دارند Ùˆ اینکه چگونه در یک زمان امری مسلّم تصور شده Ùˆ در دوره ای دیگر بطلان آن آشکار گردیده است . از نظر ایشان با تÙسیر علمی ØŒ سرنوشت قرآن به سرنوشت علم پیوند Ù…ÛŒ خورد Ùˆ موجب Ù…ÛŒ شود قرآن نیز همراه با پیشرÙت علم به Ùراز Ùˆ Ùرود آید ( رجوع کنید به شلتوت ØŒ ص ٢١). نمونة روشن این امر، تÙسیر طنطاوی است Ú©Ù‡ به رغم استقبال گسترده از آن ØŒ بسرعت کهنه گردید. با در نظر گرÙتن همین پیامد منÙÛŒ ØŒ عده ای کوشیده اند تا با Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù† شروطی (از جمله پایبندی به ظاهر الÙاظ ØŒ رعایت قواعد زبانی در Ùهم کلام Ùˆ انصرا٠از Øقیقت به مجاز) در نگارش هر گونه تÙسیر قاعده مند، اعم از علمی Ùˆ غیر علمی ØŒ این ضایعه را به Øداقل برسانند.
مواÙقان تÙسیر علمی بر رعایت این شرط تأکید کرده Ùˆ هم صدا با مخالÙان (شلتوت ØŒ همانجا) بر کسانی Ú©Ù‡ آن را رعایت نمی کنند، خرده گرÙته اند (ابوØجر، ص ٢١٠ØŒ ٢٤٩Ø› دراز، ص ١٧٦). اما برخی مواÙقان ØŒ تنها ظاهر الÙاظ را ملاک نمی دانند Ùˆ جستجو از رموز Ùˆ اشارات را برای رسیدن به عمق آموزه های قرآنی لازم Ù…ÛŒ شمارند (غزالی ØŒ ١٤١٢ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٣Ø› ØÙ†ÙÛŒ اØمد، ص ٥ Ù€ ٦Ø› کارم سیدغنیم ØŒ ص ٦٠). از شرایط دیگر برای استوار کردن تÙسیر علمی ØŒ بهره گیری صر٠از Øقایق علمی Ùˆ نه Ùرضیات Ùˆ تئوریهاست ØŒ زیرا نظریه ها Ùˆ Ùرضیه ها اثبات نشده اند ولی Øقایق ØŒ قطعی Ùˆ برای تÙسیر علمی شایسته اند (ابوØجر، ص ٢٠٩Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧١Ø› دÙیاب Ùˆ قرقوز، ص ١٢Ø› شریعتی مزینانی ØŒ ص شصت Ùˆ دو؛ قرضاوی ØŒ ص ٣٨٢).
برخی دیگر، با دقت Ùˆ تÙصیل بیشتر، در این مورد بØØ« کرده Ùˆ با توجه به ماهیت آموزه های علم Ùˆ قرآن ØŒ از نظر قطعی بودن ØŒ چهار Øالت را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند: مخالÙت علم قطعی با نص یا با آیات تأویل پذیر؛ مخالÙت Ùرضیات علما با نص یا با آیات تأویل پذیر، در صورت اول توق٠، در صورت دوم تأویل آیه ØŒ Ùˆ در Øالت سوم Ùˆ چهارم پایبندی به آیه را توصیه Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ج ١٧ØŒ ص ٣٧٣Ø› کارم سید غنیم ØŒ ص ٢٧٧Ù€ ٢٧٨).
بی Ø´Ú© تلاش برای قاعده مند کردن تÙسیر علمی ØŒ بسیار ارزشمند است اما نمی تواند به طور Ú©Ù„ÛŒ مانع تØول Ùˆ دگرگونی ــ Ú©Ù‡ از لوازم اندیشة بشری است ــ در تÙسیر علمی شود. بعلاوه عموم عالمانی Ú©Ù‡ به تÙسیر پرداخته اند یا علم تجربی را عمیقاً نشناخته اند Ùˆ نمی توانند بدرستی یاÙته های آن را دسته بندی کنند یا با تÙسیر آشنا نیستند یا در هر دو Øوزه
Ùقط علاقه مندند Ùˆ چنین است Ú©Ù‡ تÙسیر آنها از جهات گوناگون نقدپذیر است (قرضاوی ØŒ ص ٣٨٣Ù€ ٣٨٥Ø› کارم سید غنیم ØŒ ص ١٨٧Ù€٢١١).
در نزاع بر سر تÙسیر علمی ØŒ عده ای نیز با استناد به هد٠قرآن Ùˆ جایگاه مباØØ« Ø¢Ùرینش در آن ØŒ بر مواÙقان خرده Ù…ÛŒ گیرند Ú©Ù‡ از هد٠قرآن غاÙÙ„ شده اند. آنان تأکید Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ قرآن کتاب علم نیست ØŒ کتاب هدایت Ùˆ ارشاد است Ùˆ پرداختن به تÙسیر علمی غÙلت از این Øقیقت است (شلتوت ØŒ همانجا؛ خولی ØŒ ص ٢٩٨Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٠). عده ای نیز Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ هد٠قرآن از بیان مباØØ« Ø¢Ùرینش ØŒ این است Ú©Ù‡ مخاطبان خود را متوجه نظم Ùˆ تدبیر موجود در عالم Ùˆ وجود مدبّر Ùˆ صانعی Øکیم سازد (ضَی٠، ص ١٠Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٨١Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٠). در این استدلال پرداختن به جزئیات آن مقدمات ØŒ یعنی آیات Ø¢Ùرینش ØŒ مخاطب را از کش٠نتایج Øکمتهای آن باز Ù…ÛŒ دارد (ضی٠، همانجا) ولی مواÙقان تÙسیر علمی نیز قرآن را کتاب هدایت ØŒ Ùˆ آیات Ø¢Ùرینش را مقدمه ای برای استدلالهای کلامی Ùˆ اخلاقی ØŒ Ù…ÛŒ دانند (رشیدرضا، ج ١ØŒ ص ١٧ØŒ ٢٥Ø› رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧١Ø› دیاب Ùˆ قرقوز، ص ١١Ø› ØÙ†ÙÛŒ اØمد، ص ٢٤ØŒ ٣٤Ø› بازرگان ØŒ ص ٣٣٠Ø› کارم سید غنیم ØŒ ص ٦٠)ØŒ جز اینکه بر خلا٠مخالÙان ØŒ پرداختن به این آیات را مخال٠هد٠کلی قرآن یا غیر ضرور تلقی نمی کنند.
از تØلیل زبانی نیز برای استدلال بر اشتباه بودن تÙسیر علمی استÙاده شده است . این موضوع Ú©Ù‡ به طور جدّی در بØØ« علم Ùˆ دین در غرب Ù…Ø·Ø±Ø Ø¨ÙˆØ¯Ù‡ ( رجوع کنید به باربور، ص ٢٧٧Ù€٢٨٧)ØŒ در مباØØ« تÙسیری قرآن ØŒ کمتر مورد توجه قرار گرÙته است . ÙیلسوÙانی Ú©Ù‡ به تØلیل زبان پرداخته اند، آن را وسیله ای برای بر آوردن هدÙÛŒ خاص دانسته اند Ú©Ù‡ در نتیجه ØŒ در هر Øوزه از زندگی بشر، کارکرد Ùˆ ویژگیهایی دارد. از این منظر، زبانی Ú©Ù‡ قرآن در توصی٠آÙرینش به کار برده ØŒ زبانی عرÙÛŒ ØŒ مملو از ایهام Ùˆ تمثیل Ùˆ مجاز، است Ú©Ù‡ کاملاً با زبان علمی Ùرق دارد. با تÙکیک این دو زبان ØŒ ارتباط بین دو Øوزة علم Ùˆ تÙسیر قطع Ù…ÛŒ گردد Ùˆ تÙسیر از دگرگونیهای Øوزة علم مصون Ù…ÛŒ ماند ولی نمی تواند از یاÙته های آن به Ù†Ùع خود بهره برد.
منابع : اØمد عمر ابوØجر، التÙسیرالعلمی للقران ÙÛŒ المیزان ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› Ù…Øمداکرم ØŒ «سر سیداØمدخان هندی Ùˆ دانشگاه علیگر»، ترجمة علی قلی قرائی Ùˆ رسول جعÙریان ØŒ تاریخ Ùˆ Ùرهنگ معاصر ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٢ (زمستان ١٣٧٠)Ø› ایان باربور، علم Ùˆ دین ØŒ ترجمة بهاءالدین خرمشاهی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› مهدی بازرگان ØŒ مباØØ« علمی ØŒ اسلامی ØŒ مبØØ« ٦: باد Ùˆ باران در قرآن ØŒ تهران ١٣٧٩ Ø´ Ø› امین بکری ØŒ
التعبیرالÙÙ†ÛŒ ÙÛŒ القرآن ØŒ بیروت ١٣٩٣/١٩٧٣Ø› سید جمیلی ØŒ الاعجازالطبّی ÙÛŒ القرآن ØŒ بیروت ١٩٨٧Ø› عبداللّه جوادی آملی ØŒ شریعت در آینة معرÙت ØŒ قم ١٣٧٧ Ø´ Ø› ØÙ†ÙÛŒ اØمد، التÙسیرالعلمی للآیات الکونیة ÙÛŒ القرآن ØŒ قاهره ١٩٦٠Ø› امین خولی ØŒ مناهج تجدید ÙÛŒ النØÙˆ والبلاغة Ùˆ التÙسیر Ùˆ الأدب ØŒ قاهره ١٩٦١Ø› Ù…Øمدعبداللّه دراز، مدخل الی القرآن الکریم : عرض ØŒ تاریخی Ùˆ تØلیل مقارن ØŒ ترجمة Ù…Øمد عبدالعظیم علی ØŒ کویت ١٣٩١/١٩٧١Ø› Ù…Øمد عزة دروزه ØŒ التÙسیرالØدیث : السور مرتبة Øسب النزول ØŒ ( قاهره ) ١٣٨١Ù€١٣٨٣/ ١٩٦٢Ù€١٩٦٤Ø› عبدالØمید دیاب Ùˆ اØمد قرقوز، مع الطب ÙÛŒ القرآن الکریم ØŒ دمشق ( بی تا. ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٤٠٤Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر والمÙسّرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› Ù…Øمدرشیدرضا، تÙسیرالقرآن الØکیم المشتهر باسم تÙسیرالمنار ØŒ ( تقریرات درس ) شیخ Ù…Øمد عبده ØŒ مصر، ج ١ØŒ ١٣٧٣ØŒ ج ٢ØŒ ١٣٦٧Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ القرن الرابع عشر ØŒ ریاض ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ جمال Øمدی ذهبی ØŒ Ùˆ ابراهیم عبداللّه کردی ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ ( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› ابراهیم بن موسی شاطبی ØŒ المواÙقات ÙÛŒ اصول الشریعة ØŒ بیروت ١٤١٥/١٩٩٤Ø› عÙت Ù…Øمد شرقاوی ØŒ الÙکرالدینی ÙÛŒ مواجهة العصر: دراسة تØلیلیة لاتجاهات التÙسیر ÙÛŒ العصرالØدیث ØŒ بیروت ١٩٧٩Ø› Ù…Øمدتقی شریعتی مزینانی ØŒ تÙسیر نوین : جزو سی ام قرآن ØŒ تهران : دÙتر نشر Ùرهنگ اسلامی ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدابراهیم شری٠، اتجاهات التجدید ÙÛŒ تÙسیرالقرآن الکریم ÙÛŒ مصر ØŒ قاهره ١٤٠٢/ ١٩٨٢Ø› Ù…Øمود شلتوت ØŒ تÙسیرالقرآن الکریم ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› شوقی ضی٠، سورة الرØمن Ùˆ سور قصار، عرض Ùˆ دراسة ØŒ قاهره : دارالمعار٠، ( بی تا. ) Ø› طباطبائی Ø› طنطاوی بن جوهری ØŒ الجواهر ÙÛŒ التÙسیر القرآن الکریم ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩١Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ اØیاء علوم الدین ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› همو، جواهر القرآن ØŒ چاپ Øسین خدیوجم ØŒ ( تهران ) ١٣٦٠ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ التÙسیر
الکبیر ØŒ بیروت ١٤١٥/١٩٩٥Ø› یوس٠قرضاوی ØŒ کی٠نتعامل مع القرآن العظیم ØŒ قاهره ١٤٢٠/٢٠٠٠Ø› سیدقطب ØŒ ÙÛŒ ظلال القرآن ØŒ بیروت ١٤٠٦Ø› کارم سید غنیم ØŒ الاشارات العلمیة ÙÛŒ القرآن الکریم بین دراسة Ùˆ التطبیق ØŒ قاهره ١٤١٥/١٩٩٥Ø› کریم مجتهدی ØŒ سیدجمال الدین اسدآبادی Ùˆ تÙکر جدید ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› عبدالمجید عبدالسلام Ù…Øتسب ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ العصرالØدیث ØŒ بیروت ١٣٩٣/١٩٧٣Ø› ابوالØسن علی ندوی ØŒ ارزیابی تمدن غرب ØŒ ترجمه Ùˆ اقتباس Ù…Øمد ثقÙÛŒ Ùˆ علی اکبر مهدی پور، قم ?( ١٣٩٦ ) Ø› شادی Ù†Ùیسی ØŒ عقلگرایی در تÙاسیر قرن چهاردهم ØŒ قم ١٣٧٩ Ø´ Ø› عبدالرزاق نوÙÙ„ ØŒ القرآن Ùˆ العلم الØدیث ØŒ مصر ١٣٧٨/ ١٩٥٩Ø› ÙˆØید اختر، «سرسید اØمدخان Ùˆ اندیشة دینی »، ترجمة رسول جعÙریان ØŒ تاریخ Ùˆ Ùرهنگ معاصر ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ١ (مهر ١٣٧٠).
/ شادی Ù†Ùیسی /
١٢) تÙسیر Ùˆ گرایشهای تÙسیری٠جدید. جریان تÙسیرنویسی مسلمانان در دورة جدید (دورة مواجهة جهان اسلام با جهان غرب ) نه تنها Ú©Ùند یا متوق٠نشده ØŒ بلکه سرعت بیشتری گرÙته Ùˆ علاوه بر استمرار شیوه ها Ùˆ گرایشهای گذشته Ùˆ پدید آمدن آثاری با همان الگوها Ùˆ بعضاً بازنویسی برخی تÙاسیر قدیم ØŒ انواع دیگری از تÙسیر Ùˆ دیدگاهها Ùˆ روشهای جدید در قلمرو پژوهشهای قرآنی پدید آمده است . تÙسیرنویسی جدید، Ú©Ù‡ ریشه در تجددخواهی جهان اسلام دارد، همان اهدا٠کلی تجددخواهی را دنبال کرده است ØŒ از قبیل ایجاد ÙˆØدت در میان مسلمانان برای مبارزه با غرب استعمارگر، خراÙÙ‡ زدایی از باورهای مسلمانان Ùˆ بر گرداندن آن به راه Ùˆ رسم سل٠و هماهنگ ساختن آموزه های دین اسلام با علم Ùˆ یاÙته های جدید دانش بشری (عنایت ØŒ ص ١١). تÙسیرنویسی جدید از Øیث انگیزه با تÙسیرنویسی در روزگار گذشته تÙاوت چندانی ندارد اما آنچه آن را از تÙسیرنویسی قدیم متمایز Ù…ÛŒ سازد اهدا٠و موضوعات Ùˆ روشهای آن است .
آنچه موجب شد قرآن Ù…Øور پژوهشهای تجددخواهان در این دوره ØŒ خاصه در میان اهل سنّت ØŒ قرار گیرد این اعتقاد بود Ú©Ù‡ قرآن بر دیگر منابع اندیشة اسلامی (از قبیل Øدیث Ùˆ قیاس Ùˆ اجماع ) اولویت دارد (همان ØŒ ص ٢٥). در مجموع تÙاسیر Ùˆ پژوهشهای تÙسیری جدید، با وجود اختلاÙات Ùˆ پراکندگیها، این سه عنصر مشترک دیده Ù…ÛŒ شود: تلاش برای ارائة تÙسیری معقول از قرآن ØŒ کوشش در جهت خراÙÙ‡ زدایی Ùˆ اÙسانه زدایی از ساØت قرآن ØŒ Ùˆ تلاش برای عقلانی ساختن بنیادهای نظری دین یا اصول Ùˆ بنیادهایی Ú©Ù‡ به قرآن ارجاع Ù…ÛŒ شوند یا به Ú©Ù…Ú© آن توجیه Ù…ÛŒ گردند ( > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٤ØŒ ص ٢٤٢). آنچه در این راه به Ú©Ù…Ú© آغازکنندگان این جریان آمد Ùˆ تا Øدی به کار آنان مشروعیت بخشید عبارت بود از استÙاده از شیوة مرسوم Ùقیهان در بررسی دقیق روایات مشکوک یا مجعولی چون اسرائیلیات Ú©Ù‡ به تÙاسیر راه یاÙته بود Ùˆ نیز به کار گرÙتن شیوة جدید تØقیق متون تاریخی Ùˆ ادبی Ú©Ù‡ بسیاری از گزارشهای مشکوک Ùˆ مجعول را بی اعتبار Ù…ÛŒ کرد (عنایت ØŒ ص ٢٧).
مجموعه نوشته های تÙسیری معاصر را از Øیث Ø´Ú©Ù„ پردازش Ù…ÛŒ توان به دو دستة اصلی تقسیم کرد: کتابهای Ù…Ùصّلی Ú©Ù‡ به تÙسیر تمام یا بخش عمدة سوره ها Ùˆ آیات قرآن از دیدگاه جدید Ù…ÛŒ پردازند Ùˆ کتابها یا رساله ها Ùˆ مقالاتی Ú©Ù‡ روش جدیدی در تÙسیر پیشنهاد Ù…ÛŒ کنند بی آنکه آن را با Ú©Ù„ قرآن یا بخش عمدة آن تطبیق دهند. دستة دوم اگر Ú†Ù‡ از مقبولیت دستة اول برخوردار نیستند، اهمیت آنها از Øیث روش پیشنهادی Ùˆ
نتایج Øاصل از آن کمتر از دستة اول نیست ( رجوع کنید به Ù†ÛŒÙر، ص ٢٧). در دستة اول٠آثار تÙسیری٠دوران جدید، رویکردهای متمایزی همچون رویکرد سلÙÛŒ ØŒ رویکرد عقلی Ù€ اصلاØÛŒ Ùˆ رویکرد٠تÙسیر برای تغییر شایان ذکرند. رویکرد سلÙÛŒ در تÙسیر، مبتنی بر آرای Ù…Ùسران کهن Ùˆ سنّت مأثور Ùˆ سیرت Ø³Ù„Ù ØµØ§Ù„Ø Ø§Ø³Øª Ùˆ اگر Ú†Ù‡ به نوعی ادامة سنّت تÙسیری قدیم Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود (Ù…Øتسب ØŒ ص ٤١)ØŒ نوع تلقی اش از کتاب Ùˆ سنّت متمایز از شیوة تÙسیری مرسوم است . در واقع ØŒ Ù…Ùسران سلÙÛŒ تمسک به سنّت را ضامن ÙˆØدت Ùرهنگی Ùˆ Ùکری مسلمانان Ùˆ سدّی در برابر هجوم بیگانگان Ù…ÛŒ دانند ( رجوع کنید به Ù†ÛŒÙر، همانجا). مهمترین Ù…Ùسران سلÙÛŒ عبارت اند از: شَنقیطی (متوÙÛŒ ١٣٥٢ Ø´ )ØŒ دانشمند Ùˆ Ù…Ùسر موریتانیایی ØŒ صاØب تÙسیر ناتمام٠اضواءالبیان ÙÛŒ Ø§ÛŒØ¶Ø§Ø Ø§Ù„Ù‚Ø±Ø¢Ù† Ø› عبدالرØمان بن ناصر آل سعدی الناصری (متوÙÛŒ ١٣٣٦Ø´ )ØŒ Ùقیه اهل عربستان ØŒ صاØب تÙسیر تیسیرالکریم الرØمان ÙÛŒ تÙسیر کلام المنّان Ø› Ù…Øمدطاهربن عاشور (متوÙÛŒ ١٣٥٢Ø´ )ØŒ Ùقیه Ùˆ Ù…ØµÙ„Ø Ù…Ø´Ù‡ÙˆØ± تونسی ØŒ صاØب تÙسیر٠التØریر والتنویر در سی مجلد Ú©Ù‡ مهمترین تÙسیر در مغرب عربی Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود (همان ØŒ ص ٣٥)Ø› Ù…Øمدعلی صابونی نویسندة تÙسیر روائع البیان ÙÛŒ تÙسیر آیات الاØکام ÙÛŒ القرآن . در ایران Ùˆ عالم تشیع نیز دو Ù…Ùسر با گرایش سلÙÛŒ شایان ذکرند: Ù…ØمدØسن شریعت سنگلجی (متوÙÛŒ ١٣٢٢) با کتاب کلید Ùهم قرآن Ùˆ یوس٠شعار (متوÙÛŒ ١٣٥٢) با کتاب تÙسیر آیات مشکلة قرآن .
رویکرد عقلی Ù€ اصلاØÛŒ ــ Ú©Ù‡ در واقع جزئی از رویکرد سلÙÛŒ است (همان ØŒ ص ٤١) ــ به سبب توجه به عقل Ùˆ معتبر دانستن آن در تÙسیر، مکتب عقلی در تÙسیر نامیده Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به رومی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٣٠). رویکرد عقلی Ù€ اصلاØÛŒ ØŒ عقل را هم مرتبة ÙˆØÛŒ قرار Ù…ÛŒ دهد Ùˆ در واقع ØŒ ÙˆØÛŒ را مکمل عقل Ù…ÛŒ داند؛ از همین رو، عقاید اسلامی را بر اساس٠اØکام عقلی Ùˆ Ú©Ø´Ùیات تمدن غرب تأویل Ù…ÛŒ کند Ùˆ Ù…ÛŒ کوشد کاستن٠Ùاصلة بین تمدن اسلامی Ùˆ تمدن غرب را توجیه نماید ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠٩ Ù€٨١٠). نماینده Ùˆ بنیانگذار این رویکرد Ù…Øمد عبده * (متوÙÛŒ ١٣٢٣) بود Ú©Ù‡ خود تØت تأثیر اندیشه ها Ùˆ تعلیمات٠مصلØÛŒ چون سیدجمال الدین اسدآبادی * قرار داشت Ú©Ù‡ معتقد بود مسلمانان به جای کسب هدایت از قرآن تنها به کش٠ظواهر آیات (مانند تÙسیر باءبسمله Ùˆ نظایر آن ) بسنده کرده اند (مخزومی ØŒ ص ١٦٠). عبده تدریس تÙسیر قرآن را از آغاز تا آیة ١٢٥ سورة نساء ادامه داد (رشیدرضا، ج ١ØŒ ص ١٤). ÙˆÛŒ همچنین جزء آخر قرآن Ùˆ سورة والعصر را تÙسیر Ùˆ به طور مستقل منتشر کرد. هد٠عبده از تÙسیر، تبیین مسائلی بوده Ú©Ù‡ Ù…Ùسران در باب آنها کوتاهی کرده اند (رشیدرضا، ج ١ØŒ ص ١٤Ù€ ١٥). ÙˆÛŒ تÙاسیر کهن را، Ú©Ù‡ بیشتر معطو٠به بیان ابعاد دستور٠زبانی Ùˆ بلاغی قرآن است ØŒ با Ø±ÙˆØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† ناسازگار Ùˆ موجب Ù…Øروم شدن مردم از Ùهم درست آیات Ù…ÛŒ داند ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦Ù€٢٧). آرای تÙسیری عبده مبتنی بر آرا Ùˆ مواضع Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ú¯Ø±Ø§Ù†Ø© ÙˆÛŒ است Ùˆ چون ÙˆÛŒ در مقام تعارض٠عقل Ùˆ نقل ØŒ اولی را Ù…Ø±Ø¬Ù‘ÙŽØ Ø¯Ø§Ù†Ø³ØªÙ‡ (عبده ØŒ ١٩٧٦ØŒ ص ٤٥)ØŒ تÙسیر مأثور از دیدگاه او چندان معتبر نیست ( رجوع کنید به رشیدرضا، ج ١ØŒ ص ٩Ù€١٠). بر اساس همین دیدگاه عقلی است Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ به کتابهای تÙسیری قدما مراجعه نمی کرده Ùˆ کلمات Ùˆ Ù…Ùاهیمی چون Ùرشته Ùˆ شیطان ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٩ØŒ ٢٨١Ù€٢٨٢) Ùˆ سØر ( رجوع کنید به عبده ØŒ ١٩٧٣ØŒ ج ٥ØŒ ص ٥٦٧Ø› نیز رجوع کنید به عبدالغÙار عبدالرØیم ØŒ ص ٢٥٥Ù€ ٢٥٨) Ùˆ «Øجارة٠مÙÙ† سÙجّیل » Ùˆ «طیراً اَبابیل » ( رجوع کنید به عبده ØŒ ١٩٧٣ØŒ ج ٥ØŒ ص ٥٢٧ Ù€٥٢٩) را به گونه ای Ú©Ù‡ در نظر او عقل پذیر باشد تأویل نموده است . عبده ضمن اعتقاد به ÙˆØدت موضوعی آیات قرآن ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١)ØŒ Ùهم مراد خداوند را از آیات قرآن مبتنی بر به کار گرÙتن دانشهایی چون Ù†ØÙˆ Ùˆ معانی Ù…ÛŒ داند (رشیدرضا، ج ١ØŒ ص ٢٢). ÙˆÛŒ همچنین توجه به بستر تاریخی واژه های قرآن Ùˆ کاربرد اولیة آنها را اصل مهمی در Ùرآیند Ùهم مراد خداوند تلقی Ù…ÛŒ کند (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١Ù€٢٢).
از پیروان این رویکرد Ù…ÛŒ توان به این Ù…Ùسران اشاره کرد: Ù…Øمد رشیدرضا (متوÙÛŒ ١٣٤٥)ØŒ مهمترین شاگرد عبده Ùˆ صاØب تÙسیر ناتمام المنار * ØŒ Ú©Ù‡ در روش Ùˆ نگرش عقلی به قرآن پیرو استادش عبده بوده (ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٥١) اما چنانکه در مقدمة خود بر المنار (ج ١ØŒ ص ١٦) Ù…ÛŒ گوید در پاره ای موارد (مثلاً در استÙاده از روایات صØÛŒØ Ø¯Ø± تÙسیر) با عبده اختلا٠نظر دارد؛ Ù…Øمد جمال الدین قاسمی (متوÙÛŒ ١٣٣٣)ØŒ صاØب تÙسیر Ù…Øاسن التأویل Ø› Ù…Øمد مصطÙÛŒ المراغی (متوÙÛŒ ١٣٦٤)ØŒ شاگرد عبده Ø› Ù…Øمد عزّه دَرْوَزه (متوÙÛŒ ١٣٦٣ Ø´ )ØŒ صاØب التÙسیر الØدیث Ú©Ù‡ آن را بر اساس ترتیب نزول نوشته Ø› عبدالØمیدبن بادیس (متوÙÛŒ ١٣٥٩)ØŒ از متÙکران Ù…ØµÙ„Ø Ø§Ù„Ø¬Ø²Ø§ÛŒØ± Ùˆ رهبر جنبش آزادیبخش الجزایر در برابراستعمار Ùرانسه (عبدالمنعم نمر، ص ١٣٧) Ú©Ù‡ بخشی از مباØØ« تÙسیری اش با عنوان مجالس التذکیر من کلام الØکیم الخبیر منتشر شده است Ø› اØمد مصطÙÛŒ المراغی (متوÙÛŒ ١٣٧٢)ØŒ صاØب تÙسیر المراغی Ø› عبدالعزیز جاویش ØŒ صاØب اسرارالقرآن Ø› عبدالکریم خطیب ØŒ مؤل٠التÙسیرالقرآنی للقرآن Ø› Ùˆ عبدالقادر مغربی (متوÙÛŒ ١٣٧٥) Ú©Ù‡ تÙسیر جزء بیست Ùˆ نهم قرآن از او باقی مانده است (رومی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٧). در شبه قارة هند نیز این ابوالکلام آزاد (متوÙÛŒ ١٣٧٩/ ١٣٣٨ Ø´ ) دانشمند Ùˆ Ù…Øقق Ùˆ همرزم گاندی در مبارزات استقلال خواهانه در برابر بریتانیا، تÙسیر ترجمان القرآن را به اردو، متأثر از مکتب عبده تألی٠کرد ( رجوع کنید به آزاد Ùاروقی ØŒ ص ٤٧Ù€٧٠).
همپای Ùرآیند نوسازی کشورهای اسلامی به Ø´Ú©Ù„ غربی ØŒ مبارزات سیاسی Ùˆ اجتماعی Ùˆ Ùرهنگی وسیعی در جهان اسلام پدید آمد Ú©Ù‡ از جملة آنها به مبارزات گستردة گروههای اسلامی Ù…ÛŒ توان اشاره کرد. از ویژگیهای مشترک این گروهها Ù…Øور قرار دادن قرآن بود Ùˆ سردادن شعار بازگشت به قرآن Ùˆ مبارزه به شکلهای مختل٠در راه عملی کردن اØکام آن . این Øرکت را شاید بتوان تÙسیر برای تغییر نامید. Øسن البنا، بنیانگذار جمعیت اخوان المسلمین ØŒ از جمله این اÙراد است Ú©Ù‡ چند اثر در زمینة تÙسیر با این دیدگاه دارد، از جمله : رسالتان ÙÛŒ التÙسیر Ùˆ سورة الÙاتØÙ‡ Ùˆ مقاصد سورة البقره (خرمشاهی ØŒ ص ٢٩).
شاخصترین Ùرد در این رویکرد٠تÙسیری سیدقطب (متوÙÛŒ ١٣٤٥ Ø´ )ØŒ از اعضای اخوان المسلمین ØŒ بود. ÙˆÛŒ چند اثر قرآنی نوشت Ú©Ù‡ مهمترین آنها تÙسیر ÙÛŒ ظلال القرآن است . اگر Ú†Ù‡ او تØت تأثیر آموزه های رویکرد تÙسیری٠عقلی Ù€ اصلاØی٠المنار بود، در بسیاری موارد با آن مخالÙت کرد؛ از جمله در باب Ù…Ùاهیمی چون شیاطین Ùˆ ملائکه از تأویلهای عقلی موجود در این رویکرد خودداری ورزید Ùˆ معتقد بود Ú©Ù‡ به اموری از این قبیل باید بدون چون Ùˆ چرا ایمان آورد (برای نمونه رجوع کنید به قطب ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٠Ù€٣١ØŒ ج ٨ØŒ ص ٦٧٠Ù€٦٧١). سیدقطب بر آن است Ú©Ù‡ Ù…Ùسر باید از دخالت دادن پیشین٠عقل در مواجهه با داده های قرآنی امتناع کند (ج ٨ØŒ ص ٦٧١). از دیدگاه سیدقطب همة سوره های قرآن واجد موضوعی واØدند Ú©Ù‡ او آن را «مØور» نامیده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٢٣ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٢١). ÙˆÛŒ قرآن را چونان متنی ادبی در نظر Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ Ù…Ùسر وظیÙÙ‡ دارد آن را رمزگشایی کند اما رمزگشایی آن تنها در توان کسانی است Ú©Ù‡ بتوانند قرآن را تجربه کنند Ùˆ خود را مخاطب آن بدانند، نظیر مسلمانان صدر اسلام Ø› بنابراین ØŒ کسانی قدرت Ùهم قرآن را دارند Ú©Ù‡ انگیزة تغییر را در سر داشته باشند ( رجوع کنید به Ù†ÛŒÙر، ص ٦٤Ù€ ٦٥). در واقع ØŒ سید قطب سلÙÛŒ اندیشی است Ú©Ù‡ به جای الگو قرار دادن میراث Ùرهنگی سل٠، جهاد اسلامی مسلمانان صدر اسلام را سرمشق قرار Ù…ÛŒ دهد (همانجا).
در ایران Ùˆ به طور Ú©Ù„ÛŒ در میان شیعیان ØŒ مهمترین مبارز Ùˆ Ù…Ùسری Ú©Ù‡ با رویکرد Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø¨Ø±Ø§ÛŒ تغییر تÙسیر نوشت سیدمØمود طالقانی * (متوÙÛŒ ١٣٥٨ Ø´ ) بود. تÙسیر پرتوی از قرآن ÙˆÛŒ از آغاز تا آیة ٢٨ سورة نساء Ùˆ سراسر جزء سی ام را در بر Ù…ÛŒ گیرد. هد٠طالقانی از نوشتن این تÙسیر ــ Ú©Ù‡ Øاصل تلاش Ùکری ÙˆÛŒ در دوران زندان Ùˆ تبعید است ــ عبارت بود از اØیای تعالیم قرآن Ùˆ باز گرداندن آن به صØنة اندیشه Ùˆ عمل (طالقانی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣). در پاکستان نیز ابوالاعلی مودودی * متÙکر Ùˆ نویسندة شهیر (متوÙÛŒ ١٣٥٨ Ø´ ) تÙسیر تÙهیم القرآن را به اردو، با همین دیدگاه نگاشت .
در مجموع٠تÙاسیری Ú©Ù‡ در عصر Øاضر در جهان اسلام نوشته شده ØŒ تÙسیرهایی وجود دارند Ú©Ù‡ نمی شود آنها را به طور مطلق در یکی از رویکردهای یاد شده جای داد، تÙاسیری Ú©Ù‡ متأثر از Ùضا Ùˆ مقتضیات عصر جدیدند اما ضمن استÙاده از دستاوردهای رویکردهای یاد شده ØŒ مقید به چارچوب هیچ کدام از آنها نیستند. در میان نویسندگان اهل سنّت Ù…ÛŒ توان به آثار تÙسیری Ù…Øمود شلتوت (متوÙÛŒ ١٣٤٢ Ø´ / ١٩٦٣)ØŒ Ù…ÙÙتی اعظم مصر، اشاره کرد، از جمله : الی القرآن الکریم ØŒ Ù…Ùنْ Ù‡Ùدَی القرآن Ùˆ تÙسیرالقرآن الکریم . در میان شیعیان در این زمینه Ù…ÛŒ توان از تÙسیر نوین Ù…Øمدتقی شریعتی ØŒ برخی آثار مهدی بازرگان ØŒ تÙسیر نمونه (زیر نظر ناصر مکارم شیرازی ) Ùˆ التÙسیرالکاش٠اثر Ù…Øمدجواد مغنیه نام برد. اما مهمترین تÙسیر شیعی در این زمینه تÙسیر المیزان ØŒ اثر سیدمØمدØسین طباطبائی ØŒ است Ú©Ù‡ در آن از روش تÙسیر قرآن به قرآن استÙاده شده Ùˆ نویسنده ضمن بهره گیری از آیات قرآن برای تÙسیر آیات دیگر از میراث ادبی Ùˆ تÙسیری Ùˆ Øدیثی Ùˆ کلامی گذشته Ùˆ دوران معاصر نیز استÙاده کرده Ùˆ در عین Øال Ú©Ù‡ به معضلات Ùکری Ùˆ اجتماعی عصر Øاضر توجه نشان داده از Ùرو غلتیدن به قلمرو علم گرایی در امان مانده است ( رجوع کنید به خرمشاهی ØŒ ص ١١٥Ù€ ١٣٢).
در دستة دوم آثار تÙسیری معاصر، Ú©Ù‡ متضمن ارائة روشی برای تÙسیر Ùˆ بررسی قرآن هستند، Ù…ÛŒ توان به دو رویکرد ادبی Ùˆ تأویلی Ùˆ رویکردهای مستقل کسانی چون Øسن ØÙ†ÙÛŒ Ùˆ Ù…Øمد Ø´ÙØرور اشاره کرد.
رویکرد ادبی به تÙسیر قرآن ــ Ú©Ù‡ رویکرد بیانی هم نامیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ Ù…ÛŒ کوشد قرآن را از دیدگاه ادبی٠صر٠بررسی کند ــ در واقع ریشه در رویکرد تÙسیر٠المنار دارد Ú©Ù‡ بر این جنبة قرآن تأکید Ù…ÛŒ ورزد ( رجوع کنید به Ù†ÛŒÙر، ص ٧٩). اگر Ú†Ù‡ توجه به بÙعد٠ادبی قرآن در سنّت تÙسیری قدیم هم وجود داشت ØŒ هد٠از توجه به آن اثبات اعجاز قرآن بود اما در رویکرد ادبی ØŒ جنبة ادبی متن قرآن هد٠نهایی است (رومی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٨١ Ù€٨٨٢) Ùˆ آیات قرآن بی هیچ انگیزه Ùˆ ملاØظة دیگری Ùقط از Øیث زبانی Ùˆ بلاغی بررسی Ùˆ تÙسیر Ù…ÛŒ شوند (خولی ØŒ ص ٢٣٠). صاØبان این رویکرد هم چون اصØاب رویکرد المنار هد٠اصلی تÙسیر قرآن را نمایان کردن جنبة هدایتی قرآن Ù…ÛŒ دانند اما در عین Øال معتقدند Ú©Ù‡ پیش از آن Ù…Ùسر باید عربی بودن متن قرآن را در نظر بگیرد (همان ØŒ ص ٢٢٩Ø› شکری Ù…Øمد عیاد، ص ٦Ù€٧). آنان Ù…ÛŒ کوشند مسئلة اعجاز قرآن را به موضوعی بیانی Ùˆ ادبی Ùˆ درون متنی تقلیل دهند Ùˆ همچنین بر آن اند Ú©Ù‡ کش٠معنای قرآن ØŒ توجه به سیاق Ùˆ باÙت تاریخی Ùˆ جنبه های روان شناختی Ùˆ جامعه شناختی آن را در ارتباط با واقعیت بر Ù…Ùسر الزام Ù…ÛŒ کند.
بنیانگذار این رویکرد امین خولی ØŒ نویسنده Ùˆ Ù…Øقق صاØب نام مصری (متوÙÛŒ ١٣٤٥ Ø´ )ØŒ است Ú©Ù‡ مهمترین آرای خود را در این زمینه در کتاب مناهج التجدید ÙÛŒ النØÙˆ والبلاغة Ùˆ التÙسیر Ùˆ الادب (١٩٥١) Ùˆ مقاله ای با عنوان «التÙسیر» در دائرة المعار٠الاسلامیة (ج ٩ØŒ ص ٤١١Ù€ ٤٣٨) آورده است . تÙسیر ادبی مورد نظر خولی شامل دو مرØله است : در مرØلة نخست ØŒ آیات قرآن برØسب موضوع کنار هم نهاده Ù…ÛŒ شوند تا مقاصد قرآن روشنتر گردد Ùˆ در مرØلة دوم ØŒ نخست سرشت تاریخی آیات Ùˆ واژه ها Ùˆ سپس عوامل بیرونی٠ناظر به متن (Ù…ØÙ„ نزول ÙˆØÛŒ Ùˆ زندگی Ùˆ Ùرهنگ مخاطبان اولیة قرآن ) بررسی Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به خولی ØŒ ص ٢٣٥) Ùˆ سرانجام متن قرآن از Øیث واژگان Ùˆ عوامل مختل٠تØول معنایی آنها Ùˆ ترکیبات Ùˆ جملات بررسی Ù…ÛŒ گردد Ùˆ در مورد سبک Ùˆ اسلوب آیات تØقیق Ù…ÛŒ شود (همان ØŒ ص ٢٣٧Ù€٢٣٩). شاگرد Ùˆ همسر امین خولی ØŒ عایشه عبدالرØمان بنت الشاطی * (متوÙÛŒ ١٣٧٧ Ø´ )ØŒ بر همین سبک Ùˆ سیاق آثاری پدید آورد Ú©Ù‡ مهمترین آنها التÙسیر البیانی للقرآن الکریم ( اعجاز بیانی قرآن ) است Ú©Ù‡ در آن شیوة تÙسیر ادبی دنبال شده است .
Ù…ØمداØمد خَلَ٠اللّه (١٣٧٧ Ø´ / ١٩٩٨)ØŒ شاگرد دیگر امین خولی ØŒ تØت تأثیر رویکرد تÙسیری ÙˆÛŒ کتاب الÙنّ القَصصی ÙÛŒ القرآن الکریم را نوشت Ú©Ù‡ در واقع رسالة دکتری ÙˆÛŒ بود. ÙˆÛŒ با تطبیق دادن روش تÙسیری خولی بر قصه پردازی قرآن کوشید تÙسیری عقل پسند از آنها عرضه کند. از دیدگاه خل٠اللّه داستانهای قرآن Øکایاتی اخلاقی اند Ú©Ù‡ به زبان تمثیل بیان شده اند Ùˆ ازینرو، گزارش تاریخی نیستند (Ù…ØمداØمد خل٠اللّه ØŒ ص ٢٢)Ø› بنابراین ØŒ برای رها شدن از مشکل اسرائیلیات * Ùˆ تأویلهایی Ú©Ù‡ برای توجیه آنها ذکر شده Ùˆ نیز برای رسیدن به هد٠Øقیقی اینگونه قصص باید آنها را از قلمرو تاریخ خارج ساخت (همان ØŒ ص ٧٣). شکری Ù…Øمد عیاد (١٣٠٠ Ø´ Ù€ / ١٩٢١Ù€ )ØŒ شاگرد دیگر خولی ØŒ نیز با نوشتن کتاب یوم الدین Ùˆ الØساب (عنوان دیگر آن : Ù…ÙÙ† وص٠القرآن لیوم الدین Ùˆ یوم الØساب ) تلاش کرد شیوة استاد خود را بر آیات متعلق به قیامت تطبیق دهد.
واپسین رویکرد تÙسیری در روزگار جدید رویکرد تأویلی نام دارد Ú©Ù‡ در دو دهة آغاز قرن پانزدهم هجری قمری ØŒ در نقاط گوناگون جهان اسلام تکوین Ùˆ رشد یاÙته است . این رویکرد از یک سو در تلاشهای خولی Ùˆ شاگردانش Ùˆ نیز تلاشهای تأویلی قرون گذشته ریشه دارد Ùˆ از سوی دیگر دستاوردهای اندیشة غربی را مغتنم Ù…ÛŒ شمرد (Ù†ÛŒÙر، ص ٩١). بر همین اساس ØŒ تأویل در این رویکرد با تأویل در میراث اسلامی تÙاوت عمده دارد. تأویل در این رویکرد نوعی همکنشی میان متن Ùˆ خوانندة متن است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٩٢). در واقع ØŒ در این رویکرد قرآن به مثابه پدیده ای Ùرهنگی در معرض تأویلی قرار Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ ریشه در دانشهای جدید دارد (همانجا). از مهمترین صاØبان این رویکرد این اشخاص اند: Ù…Øمدارکون (١٣٠٧ Ø´ Ù€ / ١٩٢٨Ù€ ) صاØب کتابهایی چون قراءات القرآن Ùˆ الÙکر الاسلامی : قراءة علمیة Ø› نصر Øامد ابوزید (١٣٢٢ Ø´ Ù€ / ١٩٤٣Ù€ ) نویسندة کتابهایی چون الاتجاه العقلی ÙÛŒ التÙسیر ØŒ Ù…Ùهوم النصّ ØŒ اشکالیات القراءة Ùˆ آلیّات التأویل Ùˆ النصّ، السلطة Ø› Ùˆ تا Øدی Ùضل الرØمان (متوÙÛŒ ١٣٦٧ Ø´ / ١٩٨٨) نویسندة آثاری در این زمینه از جمله > مضامین اصلی قرآن < ( رجوع کنید به Ù†ÛŒÙر، ص ٩١Ù€ ١٠٤).
همچنین باید از دو تن دیگر از کسانی یاد کرد Ú©Ù‡ کوشیده اند روش جدیدی برای مواجهه با قرآن Ùˆ تÙسیر آن پیشنهاد کنند؛ نخست Øسن ØÙ†ÙÛŒ Ú©Ù‡ آرای اساسی خود را در این زمینه در رسالة دکتری اش با عنوان > روشهای تÙسیر < Ùˆ نیز در بخشی از کتاب التراث والتجدید آورده است . ÙˆÛŒ با نقد روش پژوهش شرق شناسان ( رجوع کنید به ١٤١٢ØŒ ص ٨٦) Ùˆ نیز نقد شیوة پژوهش Ù…Øققان مسلمان در مواجهه با میراث اسلامی ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٩٦) بر ضرورت بازسازی این روشها تأکید کرده است . او روش جدیدی را در تÙسیر پیشنهاد Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان از آن به روش اجتماعی در تÙسیر تعبیر کرد ( رجوع کنید به ١٤١٩ØŒ ص ١٧٤). در این روش تÙسیری ØŒ بخشهایی از قرآن قرائت Ùˆ تÙسیر Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ پاسخگوی نیازهای آدمی باشد ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٧٥). دوم Ù…Øمد Ø´ÙØرور، مهندس سوری ØŒ Ú©Ù‡ با عرضة کتابی با عنوان الکتاب Ùˆ القرآن : قراءة معاصرة (بیروت ٢٠٠٠) کوشیده است Ø·Ø±Ø ØªØ§Ø²Ù‡ ای برای قرائت Ùˆ تÙسیر قرآن ارائه کند.
در مجموع Ù…ÛŒ توان تلاشهای تÙسیری مسلمین را در دورة معاصر در هر دو دستة یاد شده واجد سه ویژگی دانست : ال٠) گسترش یاÙتن دامنة شمول آثار تÙسیری معاصر بر مخاطبان٠بیشتر، به سبب توسعة نهادهای مدنی جدید Ùˆ تعلیم Ùˆ تربیت Ø› ب ) تعمیم Ùˆ انتقال تÙسیرنویسی از مراکز اسلامی قدیم به بعضی دیگر از نقاط جهان اسلام (مناطقی چون هند Ùˆ پاکستان Ùˆ مغرب Ùˆ آسیای جنوب شرقی )Ø› ج ) التÙات به مسائلی Ú©Ù‡ پیش از این کمتر مورد توجه Ù…Ùسران بود، نظیر مسائل اخلاقی Ùˆ اجتماعی Ùˆ اقتصادی مبتلابه٠جامعه ( > دایرة المعار٠جهان اسلام آکسÙورد < ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٧٤Ø› برای نمونه ای از میزان توجه تÙسیرهای جدید به مباØØ« مذکور ï€ï€ï€ï€Ø±Ø¬ÙˆØ¹ کنید به Ùهرست موضوعی تÙسیر المیزان با عنوان دلیل المیزان Ùˆ Ùهرست موضوعی تÙسیر نمونه Ùˆ نیز تÙسیر راهنما Ú©Ù‡ Ùهرست نسبتاً کاملی است از موضوعاتی Ú©Ù‡ موردتوجه تÙاسیر قرار گرÙته است ).
منابع : Øسن ØÙ†ÙÛŒ ØŒ التراث Ùˆ التجدید موقÙنا من التراث القدیم ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› همو، «التÙسیر Ùˆ Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø§Ù„Ø§Ù…Ø© : التÙسیر الاجتماعی »، قضایا اسلامیة معاصرة ØŒ Ø´ ٤ (١٤١٩/١٩٩٨)Ø› بهاءالدین خرمشاهی ØŒ تÙسیر Ùˆ تÙاسیر جدید ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› امین خولی ØŒ الاعمال الکاملة ØŒ ج ١٠: مناهج تجدید ÙÛŒ النØÙˆ Ùˆ البلاغة Ùˆ التÙسیر Ùˆ الادب ØŒ ( قاهره ) ١٩٩٥Ø› دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ قاهره : دارالشعب ØŒ ?( ١٩٦٩ ) ØŒ ذیل «التÙسیر. تکمله » (از امین خولی )Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› Ù…Øمد رشیدرضا، تÙسیرالقرآن الØکیم المشتهر باسم تÙسیرالمنار ØŒ ( تقریرات درس ) شیخ Ù…Øمد عبده ØŒ مصر، ج ١ØŒ ١٣٧٣/١٩٥٤ØŒ ج ٢ØŒ ١٣٧٦Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ القرن الرابع عشر ØŒ ریاض ١٤٠٧/١٩٨٦Ø› شکری Ù…Øمد عیاد، یوم الدین Ùˆ الØساب ØŒ ( بی جا ) ١٩٨٠Ø› Ù…Øمود طالقانی ØŒ پرتوی از قرآن ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٤٥ Ø´ Ø› عبدالغÙار عبدالرØیم ØŒ الامام Ù…Øمد عبده Ùˆ منهجه ÙÛŒ التÙسیر ØŒ ( قاهره ? ١٤٠٠/١٩٨٠ ) Ø› عبدالمنعم نمر، علم التÙسیر: کی٠نشأ Ùˆ تطور Øتی انتهی الی عصرناالØاضر ØŒ قاهره ١٤٠٥/ ١٩٨٥Ø› Ù…Øمد عبده ØŒ الاعمال الکاملة للامام Ù…Øمد عبده ØŒ چاپ Ù…Øمد عماره ØŒ ج ٥: ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ بیروت ١٩٧٣Ø› همو، رسالة التوØید ØŒ بیروت ١٣٩٦/١٩٧٦Ø› اØمد علی بابائی Ùˆ رضا Ù…Øمدی ØŒ Ùهرست موضوعی تÙسیر نمونه ØŒ قم ١٣٧٦ Ø´ Ø› Øمید عنایت ØŒ شش Ú¯Ùتار در بارة دین Ùˆ جامعه : «تجدد Ùکر دینی نزد اهل سنت »، تهران ١٣٥٢ Ø´ Ø› سیدقطب ØŒ ÙÛŒ ظلال القرآن ØŒ بیروت ١٣٨٦/ ١٩٧٦Ø› الیاس کلانتری ØŒ دلیل المیزان ÙÛŒ تÙسیر القران ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› عبدالمجید عبدالسلام Ù…Øتسب ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ العصر الرّاهن ØŒ عمان ١٤٠٢/١٩٨٢Ø› Ù…ØمداØمد خل٠اللّه ØŒ الÙÙ† القصصی ÙÛŒ القرآن الکریم ØŒ یلیه عرض Ùˆ تØلیل بقلم خلیل عبدالکریم ØŒ بیروت ١٩٩٩Ø› Ù…Øمدپاشا مخزومی ØŒ خاطرات جمال الدین الاÙغانی الØسینی ØŒ بیروت ١٩٣١Ø› اØمیدة Ù†ÛŒÙر، الانسان Ùˆ القرآن وجهاً لوجه ØŒ دارالبیضاء ١٩٩٧Ø› اکبر هاشمی رÙسنجانی ØŒ تÙسیر راهنما: روشی نو در ارائة Ù…Ùاهیم Ùˆ موضوعات قرآن ØŒ قم ١٣٧١ Ø´ Ù€ Ø›
I. H. Azad Faruqi, The Tarjuman A l-Qur'an: a critical analysis of Maulana Abu'l-Kalam Azad's approach to the understanding of the Qur'an , New Delhi ١٩٨٢; The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, NewYork ١٩٨٧, s.v. "Tafs ¦ â r" (by Andrew Rippin); The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Tafs ¦ â r" (by Mustansir Mir).
نیز ؤ
Encyclopaedia of the Qur'a ¦ n , ed. Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, ٢٠٠٢- , s.v. "Exegesis of
the Qur'a ¦ n: early modern and contemporary" (by Rotraud Wielandt); Andrew Rippin, Muslims: their religious beliefs and practices , London ٢٠٠١.
/ گروه قرآن Ùˆ Øدیث /
١٣) پژوهشهای تÙسیری در جهان اسلام . تÙسیر پس از آنکه به صورت Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ آیات ØŒ موردتوجه Ù…Ùسران قرار گرÙت ØŒ به عنوان علمی مستقل Ú©Ù‡ دارای اصول Ùˆ قواعد Ùˆ رویکردهای مخصوص به خود است ØŒ موضوع برخی پژوهشها در میان مسلمانان گردید. علاوه بر این ØŒ Ù…Ùسران Ùˆ کتب تÙسیر، از زمان پیدایش این علم تا کنون ØŒ معرÙÛŒ Ùˆ نقد Ùˆ ارزیابی شده اند. آثاری Ú©Ù‡ دانشمندان اسلامی در این باب تألی٠کرده اند، به سه گروه اصلی تقسیم Ù…ÛŒ شود:
گروه اول ØŒ آثاری است Ú©Ù‡ به علم تÙسیر Ùˆ بیان اصول Ùˆ قواعد آن Ù…ÛŒ پردازد. در این تألیÙات ØŒ بدون اینکه به تÙسیر یا Ù…Ùسر یا روش تÙسیری خاصی توجه شود، مبانی Ùˆ اصول تÙسیر صØÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† از دیدگاه مؤل٠بیان Ù…ÛŒ شود Ùˆ شرایط Ùˆ پیش نیازهای تÙسیر Ùˆ Ù…Ùسر Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ گردد. اینگونه پژوهشها با علم اصول تÙسیر یا قواعد تÙسیر مرتبط است .
علم اصول تÙسیر عبارت است از مبانی Ùˆ قواعدی Ú©Ù‡ علم تÙسیر بر آنها بنا Ù…ÛŒ گردد Ùˆ نسبت آن با علم تÙسیر همانند نسبت اصول Ùقه با Ùقه Ùˆ Ù†ØÙˆ با زبان عربی است (رومی ØŒ ص ١١Ø› صباغ ØŒ ص ١٠Ø› سبت ØŒ ص ٣٣). اگر Ú†Ù‡ عده ای اصول یا قواعد تÙسیر را Ù…ØªØ±Ø§Ø¯Ù Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Â«Ø¹Ù„ÙˆÙ… قرآن » گرÙته Ùˆ آن را بر همة این علوم اطلاق نموده اند (سبت ØŒ همانجا؛ عبید، ص ٢٨)ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ اصول تÙسیر جزئی از علوم قرآن ØŒ Ùˆ البته از مهمترین Ùˆ بارزترین آنها، باشد (رومی ØŒ ص ١٢Ø› عبید، ص ٢٨Ù€٢٩) Ùˆ ازینروست Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان مجموعه ای از مسائل این علم را در کتب علوم قرآن یاÙت ( رجوع کنید به ادامة مقاله ). چون مؤلÙان ØŒ نگرشهای متÙاوتی به این علم دارند، نمی توان Ù…Øدودة مشخصی برای موضوعات این علم تعیین کرد (طیار، ص ١٤) اما مطالبی نظیر معنای تÙسیر Ùˆ Ùرق آن با تأویل Ùˆ ترجمه ØŒ جواز تÙسیر، معنای تÙسیر به رأی ØŒ اقسام تÙسیر، اسباب اختلا٠در تÙسیر، قواعد عمومی تÙسیر، علوم مورد نیاز Ù…Ùسر، شرایط Ùˆ آداب Ù…Ùسر Ùˆ مانند اینها، همگی از موضوعات این علم به شمار Ù…ÛŒ آیند (همان ØŒ ص ١٤Ù€ ١٥). با وجود این ØŒ در هیچ کتابی مطالب این علم به طور کامل جمع نشده است (همان ØŒ ص ١٢). مهمترین تألیÙات در این زمینه کتابهایی هستند Ú©Ù‡ مستقلاً Ùˆ به همین منظور نوشته شده اند Ùˆ عموماً در نام آنها یکی از دو عبارت «اصول تÙسیر» یا «قواعدتÙسیر» آمده است .
کتاب الاکسیر ÙÛŒ علم التÙسیر (قاهره ١٩٧٧)ØŒ تألی٠طوÙÛŒ سلیمان صَرْصَری بغدادی (متوÙÛŒ ٧١٦)ØŒ نخستین کتابی است Ú©Ù‡ مستقلاً در مورد علم تÙسیر تألی٠شده است . صباغ (ص ٢٧٤) نام اصلی آن را الاکسیر ÙÛŒ قواعدالتÙسیر ثبت کرده Ùˆ تغییر نام آن را به Ù…Øقق کتاب نسبت داده است . بغدادی در این کتاب Ùقط به علم بلاغت Ùˆ بررسی شواهد آن در قرآن پرداخته است Ùˆ نمی توان آن را در شمار کتب اصول تÙسیر، به معنای ذکر شده ØŒ آورد؛ لذا اولین کتاب در این موضوع ØŒ مقدمة ÙÛŒ اصول التÙسیر اثر ابن تَیْمیّه است . ÙˆÛŒ این رسالة مختصر را Ú©Ù‡ به درخواست یکی از دوستانش Ùˆ به دلیل نیاز مردم به Ùهم کتاب خداوند نگاشته است ØŒ در بر دارندة قواعدی Ú©Ù„ÛŒ Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ به Ùهم قرآن ØŒ شناخت تÙسیر Ùˆ معانی آن Ùˆ نیز تشخیص آرای ØÙ‚ از باطل Ú©Ù…Ú© Ù…ÛŒ کند ( رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ص ٧). ابن تیمیّه خود این نام را برای کتاب انتخاب نکرده ØŒ بلکه Ù…Ùتی Øنبلیان دمشق چنین عنوانی بر کتاب نهاده Ùˆ آن را در ١٣٥٥ منتشر ساخته است (طیار، همانجا).
التیسیر ÙÛŒ قواعد علم التÙسیر (دمشق ١٤١٠/١٩٩٠) اثر Ù…Øمدبن سلیمان کاÙÙیَجی (متوÙÛŒ ٨٧٩) از دیگر آثاری است Ú©Ù‡ مباØØ« آن بیشتر مرتبط با علوم قرآن است (سبت ØŒ ص ٤٤). پس از آن ØŒ تألی٠شاه ولی اللّه دهلوی (متوÙÛŒ ١١٧٦) با نام الÙوزالکبیرÙÛŒ اصول التÙسیر (بیروت Ùˆ دمشق ١٤٠٩/ ١٩٨٩) شایان ذکر است . هد٠مؤل٠از نگارش کتاب این بوده Ú©Ù‡ نکاتی را، Ú©Ù‡ با ÙØªØ Ø¨Ø§Ø¨ الاهی از قرآن دریاÙته است ØŒ در قالب قواعدی در اختیار کسانی قرار دهد Ú©Ù‡ وقت بسیاری صر٠مطالعة تÙاسیر موجود Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به شاه ولی اللّه دهلوی ØŒ ص ٢). ÙˆÛŒ به این منظور پنج علم موجود در قرآن را معرÙÛŒ نموده Ú©Ù‡ با دانستن آنها Ù…ÛŒ توان آیات قرآن را بهتر درک کرد. در ØªÙˆØ´ÛŒØ Ø§Ù„ØªÙسیر ÙÛŒ قواعدالتÙسیروالتأویل (قم ١٤١١) اثر عالم شیعی ØŒ Ù…Øمدبن سلیمان تنکابنی (متوÙÛŒ ١٣٠٢)ØŒ نیز پس از ذکر چند مقدمه Ùˆ اصل ØŒ قواعدی Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ Ù…Ùسر در هنگام تÙسیر آیات قرآن ناگزیر از مراعات Ùˆ توجه به آنهاست . القواعد الØسان لتÙسیرالقرآن (ریاض ١٤١٣/١٩٩٣)ØŒ تألی٠عبدالرØمان بن ناصرسعدی (زنده در ١٣٦٥)ØŒ شامل Ù‡Ùتاد قاعده در تÙسیر قرآن کریم است Ùˆ در آن ØŒ پس از ذکر هر قاعده Ùˆ Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¢Ù† ØŒ مثالهای متعددی از آیات ذکر شده است .
برخی از آثار مؤلÙان معاصر نیز بدین قرار است : اصول التÙسیر Ùˆ قواعده (بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦) اثر خالد عبدالرØمان عَک Ø› بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر (بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨) اثر Ù…Øمدبن لطÙÛŒ صباغ Ø› بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر Ùˆ مناهجه (ریاض ١٤١٩) اثر Ùهدبن عبدالرØمان بن سلیمان رومی Ø› Ùصول ÙÛŒ اصول التÙسیر (ریاض ١٤١٣) اثر مساعدبن سلیمان طیار؛ قواعدالتÙسیر جمعاً ودراسةً (مصر ١٤٢١) اثر خالدبن عثمان سبت Ø› روش شناسی تÙسیر قرآن (تهران ١٣٧٩) اثر علی اکبر بابایی Ùˆ دیگران (برای آگاهی از کتابهای دیگر در این موضوع رجوع کنید به دانشنامة قرآن Ùˆ قرآن پژوهی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٠٨Ù€١٨٠٩Ø› آشوری ØŒ بینات ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٣ØŒ ص ١٦٢Ù€١٦٩ØŒ Ø´ ٤ØŒ ص ١٧٠Ù€١٧٧ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ١ØŒ ص ١٦٨Ù€١٧٣Ø› زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٦Ù€٢٧٧ØŒ پانویس ).
بجز کتابهایی Ú©Ù‡ به استقلال در این زمینه نگارش یاÙته است ØŒ بسیاری از Ù…Ùسران متقدم Ùˆ متأخر قبل از پرداختن
به Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ آیات در کتب تÙسیر به ذکر مطالب
Ùˆ نکاتی پرداخته اند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان آنها را اصول Ùˆ مبانی تÙسیر
به شمار آورد. طبری (ج ١ØŒ ص ٢Ù€٣٦)ØŒ ابن عَطیّه (ج ١ØŒ
ص ١Ù€٤٧)ØŒ Ù‚ÙرْطÙبی (ج ١ØŒ ص ٤Ù€١٠٧)ØŒ ابوØیّان (ج ١ØŒ ص ٢Ù€١٣)ØŒ ابن کثیر (ج ١ØŒ ص ٥ Ù€١٤)ØŒ Ùیض کاشانی (ج ١ØŒ ص ١٥ Ù€ ٧٨) Ùˆ آلوسی (ج ١ØŒ ص ٢Ù€٣٣) از جمله Ù…Ùسرانی اند Ú©Ù‡ برخی مباØØ« اصول تÙسیر را در مقدمة تÙسیر خود جای داده اند (برای آگاهی از دیگر Ù…Ùسران رجوع کنید به علوم القرآن عندالمÙسرین ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٦٩Ù€ ٣٦٨Ø› زرکشی ØŒ همانجا) اما بعضی از Ù…Ùسران ØŒ مباØØ« این علم را جامعتر Ùˆ مبسوطتر از دیگران Ù…Ø·Ø±Ø Ù†Ù…ÙˆØ¯Ù‡ اند. کهنترین مقدمة تÙسیر با این ویژگی ØŒ مقدمة جامع التÙاسیر (کویت ١٤٠٥/ ١٩٨٤) راغب اصÙهانی است . ÙˆÛŒ (ص ٩) هد٠خود را از املای این مطالب ØŒ بیان نکاتی مهم از تÙسیر Ùˆ تأویل قرآن ذکر کرده Ú©Ù‡ در ØÚ©Ù… تÙصیل Ùˆ Ø´Ø±Ø Ù…Ø·Ø§Ù„Ø¨ÛŒ است Ú©Ù‡ بزرگان صØابه Ùˆ تابعین Ùˆ دیگران به صورت اجمالی بیان کرده اند. جمال الدین قاسمی نیز جلد اول تÙسیر خود، Ù…Øاسن التأویل ØŒ را به این مهم اختصاص داده Ùˆ در آن یازده قاعدة تÙسیری را به همراه کلیاتی در مورد تÙسیر با عنوان «تمهید خطیر ÙÛŒ قواعدالتÙسیر» نگاشته است ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٧Ù€٣٤٩). ابن عاشور (ج ١ØŒ ص ١٠Ù€١٣٠) نیز در قالب ده مقدمة طولانی ØŒ اصول Ùˆ مبانی تÙسیری خود را تبیین نموده است . در کتب علوم قرآن نیز Ù…ÛŒ توان برخی از بØثهای مرتبط با اصول Ùˆ قواعد تÙسیر را یاÙت (برای نمونه رجوع کنید به زرکشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٨٣ Ù€ ٣٤٨Ø› سیوطی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٢Ù€ ٢٣٠Ø› زرقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣Ù€١٠٦).
گروه دوم آثاری است Ú©Ù‡ به شیوة کتب طبقات Ùˆ Ù…Ùعجَمها، به صورت اجمالی ØŒ به معرÙÛŒ Ù…Ùسران Ùˆ تÙاسیر آنها Ù…ÛŒ پردازد. با آنکه در منابع ØŒ علوم Ùˆ کتب متعددی با عنوان طبقات در Ø´Ø±Ø Øال Ùقیهان ØŒ Ù…Øدّثان ØŒ شاعران Ùˆ دیگران یاÙت Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به طاشکوپری زاده ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٣Ù€٢٦٦Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٢ØŒ ستون ١٠٩٥ Ù€ ١١٠٨Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٥ØŒ ص ١٤٥Ù€١٥٣) Ùˆ همچنین طاشکوپری زاده ( رجوع کنید به ج ١ØŒ ص ٢٦٣) از وجود تألیÙات Ù…Ùصّلی در زمینة «طبقات المÙسرین » خبر داده است ØŒ اما تا قرن نهم نمی توان به کتابی مستقل در این باب دست یاÙت . نبود٠چنین تألیÙÛŒ باعث شد Ú©Ù‡ جلال الدین سیوطی (متوÙÛŒ ٩١١) کتاب طبقات المÙسرین را بنویسد (سیوطی ØŒ ١٩٦٠ØŒ ص ٢). ÙˆÛŒ قصد داشت Ú©Ù‡ کتابی جامع تألی٠کند Ùˆ در آن همة Ù…Ùسران صØابه ØŒ تابعین Ùˆ اÙراد مشهور پس از آنها از هر Ùرقه Ùˆ گرایشی را معرÙÛŒ نماید، ولی کار او به سرانجام نرسید Ùˆ Ùقط ١٣٦ تن از Ù…Ùسران را ذکر نمود (همان ØŒ ص ٤٣Ø› داوودی ØŒ ج ١ØŒ مقدمة ناشر، ص ب ). سیوطی پس از ذکر مقدمه ای در بارة انواع Ù…Ùسران Ùˆ تقسیم آنها به چهار گروه ØŒ آنان را یک به یک Ùˆ به ترتیب الÙبایی معرÙÛŒ کرده Ùˆ پس از نام Ùˆ مشخصات Ùردی هر Ù…Ùسر، به مشایخ Ùˆ شاگردانش اشاره نموده Ùˆ تÙسیر Ùˆ دیگر آثار ÙˆÛŒ را شناسانده است . جامع نبودن کتاب سیوطی ØŒ شاگرد او Ù…Øمدبن علی بن اØمد داوودی (متوÙÛŒ ٩٤٥) را بر آن داشت تا کتابی هم نام با اثر استاد خود تألی٠کند. این اثر، Ú©Ù‡ نگارش نهایی آن در ٩٤١ به پایان رسید ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٣٨٦)ØŒ با استÙاده از منابع متعدد Ùˆ نقل قولهای Ùراوان از کتب تاریخ Ùˆ طبقات Ùˆ تراجم ØŒ به ترتیب الÙبایی به معرÙÛŒ ٧٠٤ تن از Ù…Ùسران بزرگ ØŒ از آغاز پیدایی تÙسیر تا اوایل قرن دهم ØŒ پرداخته Ùˆ در دو جلد سامان یاÙته Ùˆ غالباً Øاوی توضیØات کاملتری نسبت به کتاب سیوطی است . این کتاب را بهترین تألی٠در این زمینه دانسته اند ( رجوع کنید به Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٢ØŒ ستون ١١٠٧Ø› Ù†Ùوَیهض ØŒ ج ١ØŒ ص Ø ).
Øاجی خلیÙÙ‡ (همانجا) Ùˆ اسماعیل بغدادی (ج ١ØŒ ستون ٣٩٣) از Ùرد دیگری با نام شیخ ابوسعید صنع اللّه کوزه Ú©Ùنانی
(از مردم کوزه کنان واقع در Øوالی تبریز؛ متوÙÛŒ ٩٨٠) یاد کرده اند Ú©Ù‡ تألیÙÛŒ با همین عنوان یا موضوع داشته است ØŒ
اثری از کتاب او در دست نیست . بیش از یک قرن بعد، اØمدبن Ù…Øمد اَدْنه ÙˆÛŒ (زنده در ١٠٩٢) طبقات المÙسرین٠دیگری ØŒ مشتمل بر Ø´Ø±Ø Øال ٦٣٨ تن از Ù…Ùسران ØŒ تألی٠کرد. ÙˆÛŒ هر Ùصل از کتاب خود را به Ù…Ùسران یک سده اختصاص داد و، بر خلا٠سیوطی Ùˆ داوودی ØŒ Ù…Ùسران را به ترتیب تاریخی ØŒ از صدر اسلام تا قرن یازدهم ذکر نمود. مؤل٠پس از ذکر مشخصات متعار٠برای هر Ù…Ùسر، از آثار او، خصوصاً آنهایی Ú©Ù‡ با تÙسیر مرتبط است ØŒ نام برده است . این کتاب ضمن اینکه Ù…ÛŒ تواند تغییر Ùˆ تØول تÙسیر را در دوره های گوناگون نشان دهد، برای شناساندن طبقات دانشمندان علم تÙسیر Ùˆ تمیز استادان Ùˆ شاگردان نیز Ù…Ùید است (اَدنه ÙˆÛŒ ØŒ مقدمة خزی ØŒ ص ٧Ù€ ٨). نگارش این اثر در اواخر سال ١٠٩٥ پایان یاÙته است (همان ØŒ ص ٤٤٥). اَدنه ÙˆÛŒ (ص ١) در میان مراجع خود از کتابی با عنوان مختصر طبقات المÙسرین بیضاوی نام برده Ú©Ù‡ از آن
اثری نیست .
با گذشت چند قرن Ùˆ اÙزایش Ù…Ùسران Ùˆ اÙزوده شدن تعداد تÙاسیر، بویژه در دهه های اخیر، سه کتاب مذکور پاسخگوی نیاز Ù…Øققان نبود Ùˆ همین امر انگیزه ای برای تألی٠کتاب معجم المÙسرین من صدرالاسلام Øتی العصرالØاضر اثر Ù…Øقق لبنانی معاصر، عادل Ù†Ùوَیهض ØŒ شد. ÙˆÛŒ در معجم دو جلدی خود، Øدود دو هزار Ù…Ùسر قرآن از سدة نخست تا کنون را معرÙÛŒ نموده است . در این اثر اÙرادی Ú©Ù‡ Ú©Ù„ قرآن یا یک سوره یا Øتی یک آیه را تÙسیر نموده اند، جزو Ù…Ùسران آورده شده اند. نویهض نیز ترتیب الÙبایی را برای کتاب خود برگزیده Ùˆ پس از آن ØŒ تاریخ ÙˆÙات Ùرد را ملاک تقدم یا تأخّر ذکر نام او قرار داده است . او علاوه بر توضیØات متعارÙÛŒ Ú©Ù‡ در مورد هر Ù…Ùسر، مانند کتب قبل از خود، آورده ØŒ به خطی یا چاپی بودن تÙاسیر ذکر شده در کتاب نیز اشاره کرده است (نویهض ØŒ ج ١ØŒ ص ز Ù€ ÛŒ ).
کتاب دیگری Ú©Ù‡ در معرÙÛŒ تÙاسیر به سیاق معجمی نگاشته شده است ØŒ المÙسرون : Øیاتهم Ùˆ منهجهم تألی٠مØمدعلی ایازی است . این کتاب ØŒ بر خلا٠کتب قبلی ØŒ به جای نام Ù…Ùسران ØŒ به ترتیب الÙبایی٠نام تÙاسیر مرتب شده است . در ذیل نام هر تÙسیر، ابتدا مشخصات Ù…Ùسر Ùˆ کتاب شناسی تÙسیر آمده Ùˆ پس از ذکر توضیØاتی Ú©Ù„ÛŒ راجع به سوابق علمی Ùˆ تألیÙات Ù…Ùسر، تÙسیر به طور دقیقتر معرÙÛŒ Ùˆ روش تÙسیری آن با ذکر نمونه هایی از آیات تبیین شده است . از امتیازات این اثر، اشاره به پژوهشها Ùˆ تألیÙاتی است Ú©Ù‡ به طور مستقل در بارة هر تÙسیر یا Ù…Ùسر آن نوشته شده است . این کتاب مشتمل بر معرÙÛŒ ١٢١ تÙسیر چاپ شده از معروÙترین تÙاسیر Ùرقه های مختل٠شیعه Ùˆ سنّی ØŒ به زبانهای Ùارسی Ùˆ عربی ØŒ است .
تألی٠دیگری Ú©Ù‡ مختصراً به معرÙÛŒ Ù…Ùسران شیعه Ù…ÛŒ پردازد، کتاب پنج جلدی طبقات Ù…Ùسران شیعه اثر عبدالرØیم عقیقی بخشایشی است Ú©Ù‡ در آن ØŒ نام٠بالغ بر دو هزار تن از Ù…Ùسران Ùˆ کاوشگران قرآنی شیعه گرد آمده است (عقیقی بخشایشی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٤٥٧Ø› در بارة این کتاب رجوع کنید به رØیم قاسمی ØŒ ص ٢٠Ù€٢٩).
قسم دیگری از تÙسیر پژوهیها را Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان ملØÙ‚ به این گروه دانست ØŒ کتابهایی در بارة تاریخ تÙسیر Ùˆ بیان سرگذشت آن است Ú©Ù‡ از آن جمله Ù…ÛŒ توان به تاریخ التÙسیر (مطبعة المجمع العلمی العراقی ١٣٨٥/١٩٦٦) تألی٠شیخ قاسم قیسی ØŒ تاریخ القرآن والتÙسیر (مصر١٣٩٢/١٩٧٢) اثر عبداللّه Ù…Øمود Ø´Øاته Ùˆ تاریخ تÙسیر قرآن کریم (تهران ١٣٧١ Ø´ ) نوشتة Øبیب اللّه جلالیان اشاره کرد (برای آگاهی از کتابهای دیگر رجوع کنید به دانشنامة قرآن Ùˆ قرآن پژوهی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨١٠). علاوه بر این کتابها، Ú©Ù‡ به طور مستقل Ùˆ باهد٠شناساندن Ù…Ùسران Ùˆ تÙاسیر آنها یا بیان تاریخ تÙسیر نوشته شده است ØŒ در لابه لای بعضی کتب نیز
Ù…ÛŒ توان مباØØ«ÛŒ در بارة علم طبقات المÙسرین یا تÙسیرشناسی یاÙت . Øاجی خلیÙÙ‡ (ج ١ØŒ ستون ٤٢٧Ù€٤٦٢)ØŒ پس از بیان مقدمه ای در بارة علم تÙسیر، به معرÙÛŒ Ù…Ùسران صØابه Ùˆ تابعین Ùˆ گرایشهای مختل٠تÙسیری پرداخته Ùˆ از صدها تÙسیر به ترتیب الÙبایی نام برده Ùˆ Ú©Ù… Ùˆ بیش در مورد بعضی از آنها توضیØاتی داده است . آقابزرگ طهرانی (ج ٤ØŒ ص ٢٣١Ù€٣٤٦) Øدود ٣٥٠ عنوان از تÙاسیر شیعه را نام برده Ú©Ù‡ برخی تÙسیر کامل قرآن ØŒ شماری تÙسیر بخشی از قرآن یا یک سوره Ùˆ گاه یک آیه هستند. Ù…Øسن امین عاملی (ج ١ØŒ ص ١٢٥Ù€١٢٧) نیز، به ترتیب تاریخی ØŒ مهمترین Ù…Ùسران شیعه را در طول تاریخ شناسانده است (نیز رجوع کنید به سیوطی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٣٣Ù€ ٢٤٤Ø› طاش کوپری زاده ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٣٩Ù€ ٥٠٠Ø› علوم القرآن عندالمÙسّرین ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٢٣Ù€ ٤٨٣).
گروه سوم تألیÙاتی است Ú©Ù‡ به روشهای تÙسیری Ùˆ تØلیل Ùˆ نقد آنها Ù…ÛŒ پردازد. این آثار Ú©Ù‡ عمر چندانی از آنها نمی گذرد، به سه صورت یاÙت Ù…ÛŒ شوند:
نخست آثاری Ú©Ù‡ به طور جامع Ùˆ همه جانبه تمام روشها Ùˆ گرایشهای تÙسیری را بررسی Ù…ÛŒ کنند. اولین کتابی Ú©Ù‡ در این باب تدوین شده ØŒ اثر خاورشناس مجاری ØŒ ایگناتس گولدتسیهر (متوÙÛŒ ١٩٢١)ØŒ است Ú©Ù‡ ترجمة عربی آن مذاهب التÙسیر الاسلامی (مصر ١٣٧٤) نام گرÙت (برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به بخش ١٤: خاورشناسان Ùˆ تÙسیر). به تبع آن Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ استاد علوم قرآن Ùˆ Øدیث دانشگاه الازهر مصر، کتاب التÙسیر Ùˆ المÙسرون را در دو جلد نگاشت . این اثر Ú©Ù‡ امروزه مهمترین تألی٠در این زمینه به شمار Ù…ÛŒ رود، در سه باب تنظیم شده است . در باب اول Ùˆ دوم از تÙسیر در عهد صØابه Ùˆ تابعین سخن Ú¯Ùته شده Ùˆ در باب سوم ØŒ Ú©Ù‡ قسمت اصلی کتاب را تشکیل Ù…ÛŒ دهد، گرایشها Ùˆ روشهای گوناگون Ù…Ùسران Ùرقه های مختل٠کلامی Ùˆ Ùقهی پس از دوران عباسی نقد Ùˆ تØلیل گردیده Ùˆ معروÙترین Ù…Ùسران Ùˆ مشهورترین کتب تÙسیر از زمان پیامبر تا عصر Øاضر به هنگام بØØ« از روش تÙسیری آنها معرÙÛŒ شده است . مقدمة کتاب به مباØØ«ÛŒ در بارة تÙسیر Ùˆ ترجمه ØŒ Ùˆ خاتمة آن به معرÙÛŒ Ùˆ تØلیل رویکردهای جدید تÙسیری اختصاص دارد. ذهبی Ú©Ù‡ این کتاب را در ١٩٤٦ نگاشته ØŒ ادعا Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ موضوع کتابش جدید است ØŒ چرا Ú©Ù‡ تألیÙات پیش از او جامع Ùˆ در بر گیرندة همة جوانب موضوع نبوده اند ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨ Ù€٩). ÙˆÛŒ در برخورد با مخالÙان جانب انصا٠را رعایت نکرده Ùˆ با نوعی تعصب نسبت به شیعه ØŒ Øتی نکات مثبت Ùˆ Ù…Ùید موجود در تÙاسیر آنان را بیان نکرده است (ایازی ØŒ ص ٢١Ø› معرÙت ØŒ ج ١ØŒ مقدمه ناشر، ص ٤). مجموعة دستنوشته های به جا مانده از او در طعن Ùˆ رد اعتقادات شیعه ØŒ مبدّل به کتابی شد Ùˆ پس از مرگ او در قالب جلد سوم همان کتاب توسط Ù…Øمد انوربلتاجی به چاپ رسید ( رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ٣ØŒ مقدمة بلتاجی ØŒ ص ٣).
قرآن پژوه معاصر، Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ نیز کتاب التÙسیر Ùˆ المÙسرون ÙÛŒ ثوبه القشیب را در همان سیاق ØŒ در دو جلد نگاشت . Ø·Ø±Ø Ùˆ ساختار Ú©Ù„ÛŒ این اثر شبیه به کتاب ذهبی است . مؤل٠در جلد اول مطالب جامعی در مورد تÙسیر Ùˆ ترجمة قرآن Ùˆ نیز تÙسیر در عهد پیامبر Ùˆ صØابه Ùˆ تابعین آورده Ùˆ در پایان ØŒ در بارة اهل بیت علیهم السلام Ùˆ نقش آنان در تÙسیر قرآن بØØ« Ù…Ùصّلی کرده است . جلد دوم به مرØلة نهایی تÙسیر، یعنی تدوین ØŒ Ù…ÛŒ پردازد Ùˆ با تقسیم آن به دو روش Ú©Ù„ÛŒ تÙسیر به مأثور Ùˆ اجتهادی Ùˆ تبیین روشهای گوناگون تÙسیری ØŒ Ù…Ùسران مشهور در هر گرایش Ùˆ روش را معرÙÛŒ نموده ØŒ بخش اعظمی از تÙاسیر مهم را نقد Ùˆ بررسی کرده است . مناهج المÙسرین (بیروت ١٩٨٠)ØŒ تألی٠مساعد مسلم آل جعÙر Ùˆ Ù…Øیی هلال سرØان ØŒ کتاب دیگری است Ú©Ù‡ به این موضوع پرداخته است . در باب اول ØŒ Ø´Ú©Ù„ گیری Ùˆ پیدایی تÙسیر، در باب دوم دو مکتب تÙسیر به مأثور Ùˆ تÙسیر به رأی Ùˆ در باب سوم گرایشهای لغوی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ Ùقهی Ùˆ کلامی Ùˆ نهایتاً مکتب جدید در تÙسیر Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ گردد Ùˆ در هر قسمت مهمترین تÙاسیر موجود معرÙÛŒ Ùˆ ارزیابی Ù…ÛŒ شوند. منیع عبدالØلیم Ù…Øمود نیز کتابی با عنوان مناهج المÙسرین (بیروت ١٩٧٨) نوشته Ùˆ در آن راه دیگری پیموده است . ÙˆÛŒ بی آنکه روشهای گوناگون تÙسیری را در قالب بخشها Ùˆ Ùصول جداگانه بیاورد، به ترتیب تاریخی ØŒ ٥٢ Ù…Ùسر را به همراه تÙاسیرشان معرÙÛŒ کرده است .
Ø´Ú©Ù„ دوم پژوهشهایی هستند Ú©Ù‡ تنها به تÙسیر در یک عصر خاص یا Ùقط به یک مکتب یا روش تÙسیری پرداخته اند. در میان این پژوهشها گاهی مکتب تÙسیر روایی به طور مستقل معرÙÛŒ Ùˆ ارزیابی شده است ØŒ نظیر این دو اثر شیعی : المنهج الاثری ÙÛŒ تÙسیرالقران الکریم (قم ١٣٧٢ Ø´ ) نوشتة هدی جاسم Ù…Øمدابوطَبْره ØŒ Ùˆ التÙسیر بالمأثور Ùˆ تطوره عندالشیعة الامامیة (بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠) نوشتة اØسان امین . از جمله مباØØ« مرتبط با تÙسیر مأثور، اسرائیلیات Ùˆ روایات مجعول است Ú©Ù‡ کتاب الاسرائیلیات Ùˆ الموضوعات ÙÛŒ کتب التÙسیر (دمشق ١٣٩٠) اثر Ù…Øمد Ù…Øمدابوشهبه به آن پرداخته است . در مقابل ØŒ گاهی نیز مکتب تÙسیر به رأی Ùˆ اجتهادی در بوتة نقد قرار گرÙته است ØŒ مانند التÙسیر بالرأی : قواعده Ùˆ ضوابطه Ùˆ أعلامه (دمشق ١٤٢٠/ ١٩٩٩) اثر Ù…Øمد Øمد زغلول .
برخی از این آثار از تاریخ طولانی تÙسیر تنها به یک مقطع خاص Ùˆ ویژگیهای Ù…Ùسران آن دوره توجه نموده اند. تÙسیرالصØابة : ممیزاته ØŒ خصائصه ØŒ مصادره ØŒ قیمته العلمیة (قاهره ( بی تا. ) ) اثر Ù…Øمد عبدالرØیم ØŒ تÙسیرالتابعین : عرض Ùˆ دراسة مقارنة (ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩) اثر Ù…Øمدبن عبداللّه بن علی Ø®Ùضَیری ØŒ Ùˆ اثرالتطورالÙکری ÙÛŒ التÙسیر ÙÛŒ العصرالعباسی (بیروت ١٩٨٤) اثر مسلم عبداللّه آل جعÙر نمونه هایی از این پژوهشهاست . همچنین به دلیل آنکه تÙسیر در قرن چهاردهم Ø´Ú©Ù„ÛŒ خاص به خود گرÙت ØŒ به طوری Ú©Ù‡ مکتبی جدید در تÙسیر به شمار آمد، کتبی در این زمینه نگارش یاÙت ØŒ از جمله : اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ العصر الراهن (عمان ١٤٠٢) اثر عبدالمجید عبدالسلام Ù…Øتسب ØŒ اتجاهات التÙسیر ÙÛŒ القرن الرابع عشر (ریاض ١٤٠٧) اثر Ùهدبن عبدالرØمان بن سلیمان رومی ØŒ Ùˆ عقل گرایی در تÙاسیر قرن چهاردهم (قم ١٣٧٩ Ø´ ) نوشتة شادی Ù†Ùیسی . گاهی نیز مکتب تÙسیری در یک سرزمین موضوع پژوهش قرار گرÙته است ØŒ مانند: مدرسة التÙسیر ÙÛŒ الاندلس (بیروت ١٤٠٤) اثر مصطÙÛŒ ابراهیم مشینی .
بعضی تألیÙات بیش از همه به بررسی Ùˆ تØلیل یکی از روشهای متداول تÙسیری اختصاص دارند، Ú©Ù‡ از آن جمله اند: التÙسیرالعلمی للقرآن ÙÛŒ المیزان (بیروت ١٤١١/١٩٩١) اثر اØمد عمرابوØجر، تÙسیر کلامی قرآن مجید (تهران ١٣٧٠ Ø´ ) اثر Ù…ØمدØسین روØانی ØŒ التÙسیرالموضوعی بین النظریة والتطبیق (عمان ١٤١٨/١٩٩٧) اثر ØµÙ„Ø§Ø Ø¹Ø¨Ø¯Ø§Ù„ÙØªØ§Ø Ø®Ø§Ù„Ø¯ÛŒ ØŒ المنهج البلاغی لتÙسیرالقرآن الکریم (بیروت ١٩٩٧) اثر Øسن مسعود طویر، التÙسیراللغوی للقران الکریم (ریاض ١٤٢٢) اثر مساعدبن سلیمان بن ناصر طیار، المنهج البیانی ÙÛŒ تÙسیر القرآن الکریم (مکتبة الانجلوالمصریة ١٩٨١) اثر کامل علی سعÙان .
Ø´Ú©Ù„ سوم از پژوهشهایی Ú©Ù‡ موضوع آنها تØلیل Ùˆ نقد روشهای تÙسیری است ØŒ منØصر در یک تÙسیر Ùˆ ارزیابی Ùˆ تØلیل روش Ù…Ùسر٠آن است . تاکنون کوششهای Ùراوانی در بارة نقد Ùˆ بررسی تÙاسیر متقدم ØŒ متأخر Ùˆ معاصر اهل سنّت انجام گرÙته Ùˆ کتابهای متعددی در مورد روش شناسی Ù…Ùسران تألی٠شده Ú©Ù‡ از آن جمله است : مجاهدالمÙسر والتÙسیر (قاهره ١٤١١) اثر اØمداسماعیل نَوْÙÙŽÙ„ ØŒ ابن جریرالطبری Ùˆ منهجه ÙÛŒ التÙسیر (قاهره ١٤١١) اثر Ù…Øمدبکر اسماعیل ØŒ البغوی Ùˆ منهجه ÙÛŒ التÙسیر (عمان ١٤٠٢) اثر عÙا٠عبدالغÙور، الزمخشری لغویاً Ùˆ Ù…Ùسراً (قاهره ١٩٧٧) اثر مرتضی آیت اللّه زاده شیرازی ØŒ الرازی Ù…Ùسراً (بغداد ١٣٩٤) اثر Ù…Øسن عبدالØمید، القاضی البیضاوی المÙسر (دمشق ١٤٠٧) اثر Ù…Øمد زÙØَیْلی ØŒ ابن تیمیه Ùˆ جهوده ÙÛŒ التÙسیر (بیروت ١٤٠٥) اثر ابراهیم خلیل برکة ØŒ العجیب Ùˆ الغریب ÙÛŒ تÙسیر القران : تÙسیر ابن کثیر نموذجاً (تونس ٢٠٠١) اثر ÙˆØید سَعْÙÛŒ ØŒ الا´لوسی Ù…Ùسراً (بغداد ١٣٨٨) اثر Ù…Øسن عبدالØمید، القاسمی Ùˆ منهجه ÙÛŒ التÙسیر (قاهره ١٤١١) اثر Ù…Øمدبکر اسماعیل ØŒ منهج الامام عبده ÙÛŒ تÙسیر القران الکریم (قاهره ( بی تا. ) ) اثر عبداللّه Ù…Øمود Ø´Øاته ØŒ ÙÛŒ ظلال القران ÙÛŒ المیزان (جده ١٤٠٦) اثر ØµÙ„Ø§Ø Ø¹Ø¨Ø¯Ø§Ù„ÙØªØ§Ø Ø®Ø§Ù„Ø¯ÛŒ ØŒ Ù…Øمد عزة دروزة Ùˆ تÙسیرالقران الکریم (ریاض ١٤١٤) اثر Ùرید مصطÙÛŒ سلیمان . در مورد Ù…Ùسران شیعه نیز کتابهایی نوشته شده است ØŒ از جمله : الشیخ الطوسی Ù…Ùسّراً (قم ١٣٧٨ Ø´ ) نوشتة Ù…ØمدØسین آل یاسین ØŒ طبرسی Ùˆ مجمع البیان (تهران ١٣٦١ Ø´ ) نوشتة Øسین کریمان Ùˆ الطباطبائی Ùˆ منهجه ÙÛŒ تÙسیرالمیزان (تهران ١٤٠٥) نوشتة علی اوسی . Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ بسیاری از تألیÙات در این زمینه در قالب پایان نامه های دانشگاهی است Ùˆ تاکنون به چاپ نرسیده است (برای آگاهی از کتابهای تألی٠شده در بارة روشهای تÙسیری Ùˆ نیز مشخصات پایان نامه ها رجوع کنید به دانشنامة قرآن Ùˆ قرآن پژوهی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٠٦Ù€١٨٢٠Ø› آشوری ØŒ همانجاها؛ ایازی ØŒ بخش «دراسات Øول التÙسیر» در پایان معرÙÛŒ هر یک از تÙاسیر).
منابع : Øسین آشوری ØŒ «منابع Ùˆ کتابهای روشهای تÙسیری »، بینات ØŒ سال ١ØŒ Ø´ ٣ (پاییز ١٣٧٣)ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٧٣)ØŒ سال ٢ØŒ Ø´ ١ (بهار ١٣٧٤)Ø› آقابزرگ طهرانی Ø› Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن تیمیّه ØŒ مقدمة ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت : دارمکتبة الØیاة ØŒ ( بی تا. ) Ø› ابن عاشور (Ù…Øمدطاهربن Ù…Øمد)ØŒ تÙسیر التØریر Ùˆ التنویر ØŒ تونس ١٩٨٤Ø› ابن عطیه ØŒ المØرر الوجیز ÙÛŒ تÙسیرالکتاب العزیز ØŒ ج ١ØŒ ( رباط ) ١٣٩٥/١٩٧٥Ø› ابن کثیر، تÙسیرالقرآن العظیم ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدبن
یوس٠ابوØیان غرناطی ØŒ تÙسیرالبØر المØیط ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› اØمدبن Ù…Øمد ادنه ÙˆÛŒ ØŒ طبقات المÙسرین ØŒ چاپ سلیمان بن ØµØ§Ù„Ø Ø®Ø²ÛŒ ØŒ مدینه ١٤١٧/١٩٩٧Ø› امین Ø› Ù…Øمدعلی ایازی ØŒ المÙسرون : Øیاتهم Ùˆ منهجهم ØŒ تهران ١٤١٤Ø› اسماعیل بغدادی ØŒ هدیة العارÙین ØŒ ج ١ØŒ در Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ج ٥Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ Ø› دانشنامة قرآن Ùˆ قرآن پژوهی ØŒ به کوشش بهاءالدین خرمشاهی ØŒ تهران : دوستان ØŒ ١٣٧٧ Ø´ ØŒ ذیل «کتابشناسی تÙسیر پژوهی Ùˆ روشهای تÙسیری » (از Ù…Øمدعلی هاشم زاده )Ø› Ù…Øمدبن علی داوودی ØŒ طبقات المÙسرین ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣ØŒ Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر والمÙسرون ØŒ قاهره ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› Øسین بن Ù…Øمد
راغب اصÙهانی ØŒ مقدمة جامع التÙاسیر مع تÙسیر الÙاتØØ© Ùˆ مطالع البقره ØŒ چاپ اØمدØسن ÙرØات ØŒ کویت ١٤٠٥/١٩٨٤Ø› Ùهدبن عبدالرØمان رومی ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر Ùˆ مناهجه ØŒ ریاض ١٤١٩Ø› Ù…Øمد عبدالعظیم زرقانی ØŒ مناهل العرÙان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ قاهره ( ١٩٨٠ ) Ø› Ù…Øمدبن بهادر زرکشی ØŒ البرهان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ
یوس٠عبدالرØمان مرعشلی ØŒ جمال Øمدی ذهبی ØŒ Ùˆ ابراهیم عبداللّه کردی ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› خالدبن عثمان سبت ØŒ قواعد التÙسیر
جمعاً Ùˆ دراسةً ØŒ جیزه ØŒ مصر ١٤٢١Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر
سیوطی ØŒ الاتقان ÙÛŒ علوم القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد ابوالÙضل ابراهیم ØŒ
( قاهره ١٩٦٧ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، کتاب طبقات المÙسرین ØŒ چاپ مورسینگ ØŒ لیدن ١٨٣٩ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٠Ø› اØمدبن عبدالرØیم شاه ولی اللّه دهلوی ØŒ ترجمة الÙوز الکبیر
ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ نقله من الÙارسیة الی العربیة Ù…Øمد منیر دمشقی ØŒ
هند ١٣٨٥/١٩٦٥Ø› Ù…Øمدبن لطÙÛŒ صباغ ØŒ بØوث ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› اØمدبن مصطÙÛŒ طاشکوپری زاده ØŒ کتاب Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ø³Ø¹Ø§Ø¯Ø© Ùˆ Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ø³ÛŒØ§Ø¯Ø© ØŒ ج ١ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٩٧/١٩٧٧Ø› طبری ØŒ جامع Ø› مساعدبن سلیمان طیار، Ùصول ÙÛŒ اصول التÙسیر ØŒ
ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› علی بن سلیمان عبید، تÙسیرالقرآن الکریم :
اصوله Ùˆ ضوابطه ØŒ ریاض ١٤١٨/ ١٩٩٨Ø› عبدالرØیم عقیقی بخشایشی ØŒ طبقات Ù…Ùسران شیعه ØŒ قم ١٣٧١Ù€ ١٣٧٦ Ø´ Ø› علوم القرآن عند المÙسرین ØŒ قم : مرکز الثقاÙØ© Ùˆ المعار٠القرآنیة ØŒ ١٣٧٤Ù€١٣٧٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن شاه مرتضی Ùیض کاشانی ØŒ تÙسیرالصاÙÛŒ ØŒ چاپ Øسین
اعلمی ØŒ بیروت ?( ١٣٩٩/ ١٩٧٩ ) ØŒ چاپ اÙست مشهد ( بی تا. ) Ø› رØیم قاسمی ØŒ «کاستی ها Ùˆ ناراستی ها در طبقات Ù…Ùسران شیعه »، آینة پژوهش ØŒ سال ١١ØŒ Ø´ ٦٥ (آذرـ دی ١٣٧٩)Ø› Ù…Øمد جمال الدین
قاسمی ØŒ تÙسیرالقاسمی ØŒ المسمی Ù…Øاسن التأویل ØŒ چاپ Ù…Øمد
Ùؤاد عبدالباقی ØŒ بیروت ١٣٩٨/١٩٧٨Ø› Ù…Øمدبن اØمد قرطبی ØŒ الجامع لاØکام القرآن ØŒ بیروت : دارالÙکر، ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمدهادی معرÙت ØŒ
التÙسیر Ùˆ المÙسرون ÙÛŒ ثوبه القشیب ØŒ مشهد ١٤١٨Ù€١٤١٩Ø› عادل نویهض ØŒ معجم المÙسرین من صدرالاسلام Øتی العصرالØاضر ØŒ بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨.
/ مهرداد عباسی /
١٤) خاورشناسان Ùˆ تÙسیر. تÙسیر پژوهی خاورشناسان ØŒ بر اساس Ù†Øوة مطالعات Ùˆ آشنایی آنها با اسلام ØŒ به چند دوره تقسیم Ù…ÛŒ شود. آغاز مطالعات قرآنی ØŒ ردیه نویسی کشیشان مسیØÛŒ بر ضد اسلام است . این دوره از اواخر قرن اول هجری آغاز شد Ùˆ مشخصاً به Ùعالیتهای یوØنای دمشقی * (Ø ٣٥Ù€١٣٢/ Ø ٦٥٥Ù€٧٥٠) در این زمینه Ù…ÛŒ توان اشاره کرد. ÙˆÛŒ ردیه ای بر اسلام نوشت Ùˆ در آن مطالبی در بارة قرآن آورد (ساهاس ØŒ ص ٧٤ØŒ٩٠Ù€٩٣). ÙˆÛŒ ظاهراً با عربی آشنایی داشته Ùˆ از متن اصلی قرآن استÙاده Ù…ÛŒ کرده است (ورستیخ ØŒ ص ٥٤Ø› قس ساهاس ØŒ ص ٤٦). در چندین سدة بعد، تنها آگاهی غربیان از قرآن ØŒ ردیه های کشیشانی بود Ú©Ù‡ اطلاعات خود را عموماً از منابع دست دوم Ùˆ ردیه های دیگر گرÙته بودند (ورستیخ ØŒ ص ٥٥Ø› برای Ùهرست ردیه ها رجوع کنید به دانیل ص ٤١٤Ù€ ٤٣٨Ø› بوبتسین ØŒ ص ١٩٥ØŒ ٢٠٢Ù€٢٠٤). نقطة عط٠این دوره ØŒ ترجمة کامل قرآن به لاتینی به دستور پطرس مکرم (٤٨٥Ù€٥٥١/ ١٠٩٢Ù€١١٥٦) در Øدود ٥٣٧ Ù€ ٥٣٨/ ١١٤٣ بود (ورستیخ ØŒ همانجا؛ بوبتسین ØŒ ص ١٩٤Ø› دانیل ØŒ ص ٢٢Ø›ÙÙˆÚ© ØŒ ص ١٥Ù€١٩). این ترجمه همراه با چند متن دیگر، از جمله دو ردیة پطرس مکرم Ùˆ نوشته هایی از پطرس آلÙونسی * (متوÙÛŒ ٥٣٤/
١١٤٠)ØŒ نخستین اثر جامع در بارة قرآن Ùˆ اسلام بود Ùˆ
نقش مهمی در شکل دادن ذهنیت اروپاییان در باب اسلام
داشت (رضوان ØŒ ص ٤٢Ø› نیز رجوع کنید به ترجمة قرآن * ØŒ بخش ٣: به زبانهای دیگر).
مطالعات قرآنی با چاپ تاریخ قرآن * نولدکه در ١٢٧٦Ù€ ١٢٧٧/ ١٨٦٠ØŒ وارد مرØلة جدیدی شد. این کتاب ØŒ به سبب جامعیت Ø·Ø±Ø Ù…Ø¨Ø§ØØ« قرآنی آن ØŒ در پرداختن Ù…Øققان غربی به مطالعات قرآنی بسیار مؤثر بوده است . سنّت قرآن پژوهی آلمان متأثر از مباØØ« Ùقه اللغه Ùˆ مطالعات انجیلی بود. نخست گوستاو Ùلوگل (١٢١٨Ù€١٢٨٧/ ١٨٠٢Ù€١٨٧٠) متن قرآن را در ١٢٥٠/ ١٨٣٤ منتشر کرد Ùˆ در ١٢٥٨/ ١٨٤٢ØŒ > معجم قرآن < را برای آن Ùراهم آورد (رضوان ØŒ ص ٤٦). قرآن پژوهان پس از نولدکه ØŒ همچون اوتو پرتسل * (Ø ١٣١١Ù€ ١٣٦٠/ ١٨٩٣Ù€١٩٤١) Ùˆ گوتهل٠برگشترسر * (١٣٠٣Ù€١٣٥٢/ ١٨٨٦Ù€ ١٩٣٣)ØŒ از شاگردان نولدکه Ùˆ متأثر از پژوهشهای ÙˆÛŒ بودند. بØثهای مربوط به Ùقه اللغه Ùˆ تÙسیر در آثار رودی پارت * (١٣١٩Ù€١٤٠٣/ ١٩٠١Ù€ ١٩٨٣) Ùˆ رژیس بلاشر * (١٣١٨Ù€١٣٩٣/ ١٩٠٠Ù€١٩٧٣) Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است . رودی پارت در ترجمة قرآن به مطالعات تطبیقی کاربرد کلمات در قرآن توجه کرد Ùˆ گزارشی از تØقیقات خود را در کتاب٠> Ùهرست Ùˆ Ø´Ø±Ø Ù…Ø¨Ø§ØØ« هم موضوع قرآن < به چاپ رساند. بلاشر در ترجمة قرآن Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¹Ø¨Ø§Ø±Ø§Øª مبهم آن از اشعار عربی دورة جاهلیت Ùˆ متون ادبی بهره برد (رضوان ØŒ ص ٤٧). از دیگر قرآن پژوهان این دوره ØŒ آرتور جÙری * ( Ù€١٣٨٤/ Ù€١٩٦٤)ØŒ ریچارد بل (١٢٩٣Ù€١٣٧١/ ١٨٧٦Ù€١٩٥٢)ØŒ آلÙونس مینگانا ØŒ Ùˆ چارلز کاتلر توری بودند. برای قرآن پژوهان این دوره ØŒ مسئلة تبیین Ùˆ شناخت منابع قرآن در نقل مطالب عهدینی Ùˆ دیگر کتابهای مقدس اهمیت ویژه ای داشت ( رجوع کنید به برگ نیسی ØŒ ص ٩٩). پرسش قرآن پژوهان این بود Ú©Ù‡ در قرآن تا Ú†Ù‡ اندازه از منابع یهودی Ùˆ مسیØÛŒ استÙاده شده است . نخستین بار آبراهام گایگر در کتاب > آنچه Ù…Øمد از یهود اخذ کرده < این موضوع را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯ ( رجوع کنید به رضوان ØŒ ص ٤٦ Ùˆ پانویس ٤٠).
Ùعالترین خاورشناس این دوره آرتور جÙری بود Ú©Ù‡
مقدمة المØرر الوجیز ابن عطیة اندلسی (متوÙÛŒ ٥٤٦) Ùˆ
المبانی ÙÛŒ نظم المعانی را در کتاب مقدمتان ÙÛŒ علوم القرآن (قاهره ØŒ چاپ اول ١٩٥٤ØŒ چاپ دوم ١٩٧٢) به چاپ رساند Ùˆ
دو مقاله در بارة الهدایة Ùˆ العرÙان ÙÛŒ تÙسیر القرآن بالقرآن
(تÙسیر توقی٠شدة Ù…Øمد ابوزید، Ù…Ùسر معاصر مصری ) نوشت (کریمی نیا، ص ٤٠١Ø› در بارة این تÙسیر رجوع کنید به ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٨٤ Ù€٦٠٠).
از اوایل دهة ١٣٣٠ Ø´ / ١٩٥٠ØŒ مطالعات قرآنی ØŒ از Øیث توجه به مسائل تÙسیری ØŒ تØولاتی یاÙت . تغییرات Øاصل از جریانهای نوگرا در تÙسیرنگاری ØŒ Ú©Ù‡ در مصر آغاز شده بود، مورد علاقة خاورشناسان قرار گرÙت . قرآن پژوهان غربی نیز به تÙسیرنگاری علمی Ùˆ ادبی در مصر توجه کردند. یکی از مهمترین پژوهشگرانی Ú©Ù‡ در این Øوزه مطلب نوشت ØŒ ژاک ژومیه بود. ÙˆÛŒ در بارة تÙسیرالمنار نوشتة Ù…Øمد رشیدرضا (متوÙÛŒ ١٣١٤ Ø´ / ١٩٣٥) بر پایة تقریرات Ù…Øمد عبده (متوÙÛŒ ١٣٢٣/ ١٩٠٥)ØŒ آرای امین خولی (بنیانگذار جنبش تÙسیر ادبی قرآن در مصر)ØŒ الجواهر ÙÛŒ تÙسیرالقرآن طَنْطاوی جوهری از تÙاسیر علمی Ùˆ جنبش تÙسیرنگاری مصر بین سالهای ١٣٢٦ تا ١٣٣٠ Ø´ / ١٩٤٧Ù€١٩٥١ مقاله نوشت (ریپین ØŒ ص ٢٣٦Ù€ ٢٣٧). مهمترین پژوهش تÙسیری در اوایل قرن بیستم ØŒ بعد از تاریخ قرآن نولدکه ØŒ کتاب > گرایشها در تÙسیر اسلامی < نوشتة ایگناتس گولدتسیهر بود. یوهانس مارینوس سیمون بالیون در تکمیل Ùصل آخر کتاب گولدتسیهر، جنبش تÙسیرنگاری مصر میان سالهای ١٣٠٠Ù€١٣٨٠/١٨٨٠Ù€١٩٦٠ را بررسی کرده است . بالیون در مطالعة خود به بررسی آرای Ù…Ùسرانی چون Ù…ØمداØمد خَلَ٠اللّه ØŒ Ù…Øمدکامل Øسین Ùˆ Ù…Ùسران اردو زبانی چون ابوالکلام آزاد پرداخته است . یوهانس جانسن نیز در بارة تÙسیرنگاری در مصر کتابی نوشته است با عنوان > تÙسیر قرآن در مصر جدید < .
تک نگاری در بارة Ù…Ùسران ØŒ از دیگر پژوهشهای تÙسیری خاورشناسان است . در این تØقیقات ØŒ زندگی Ù…Ùسران Ùˆ شیوه های تÙسیری Ùˆ آرای خاص آنان ØŒ مورد بØØ« قرار
گرÙته است . از این مطالعات Ù…ÛŒ توان به تØقیقات مارک
شارتیه ØŒ Ùریلند ابÙت ØŒ عیسی بÙلاطه ØŒ ایوÙÙ† یازبک Øداد
Ùˆ دیونگ اشاره کرد. مارک شارتیه در بارة تÙسیر مصطÙÛŒ Ù…Øمود ( مجادلة Ù„Ùهم عصری للقرآن ) Ùˆ Ù…ØمداØمد خل٠اللّه مقالاتی منتشر کرده است (انیس ØŒ ص ٦٠). Ùریلند ابت Ùˆ چارلز آدامز ØŒ تÙهیم القرآن ابوالاعلی مودودی ØŒ عیسی بلاطه ØŒ تÙسیر ادبی با تکیه بر آرای عایشه عبدالرØمان بنت الشّاطی ( التÙسیر البیانی للقرآن الکریم )ØŒ یازبک Øداد، ÙÛŒ ظلال القرآن سیدقطب Ùˆ دیونگ جواهر طَنْطاوی جوهری را بررسی کرده اند (ریپین ØŒ ص ٢٣٧).
در سالهای اخیر، روش دیگری در مطالعات تÙسیری به وجود آمده است Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان آن را «آیه پژوهی » نامید Ùˆ به دو دسته تقسیم کرد: آیه پژوهی٠Ùقهی Ù€ کلامی Ùˆ آیه پژوهی٠تاریخی . در این روش ØŒ تÙسیر آیه با توجه به اهمیت Ùقهی ØŒ کلامی ØŒ یا تاریخی٠آن در تÙاسیر گوناگون بررسی Ù…ÛŒ شود. این روش در واقع بازسازی Ùهم تاریخی Ù…Ùسران مسلمان از آیات قرآن است . مقالات جان برتن Ùˆ هاوتینگ نمونه ای از مطالعات آیه پژوهی با تکیه بر مباØØ« Ùقهی Ù€ کلامی است . برخی مقالات اوری روبین مثالهایی از مقالات آیه پژوهی تاریخی اند ( رجوع کنید به کریمی نیا، ص ٤٢٢Ù€٤٢٣). برخی مقالات اندرو ریپین در Øوزة آیه پژوهی به صورت کتابی با نام > قرآن Ùˆ سنّت تÙسیری آن < منتشر شده است . بررسی تÙاسیر کهن ØŒ همچون تÙسیر جامع البیان عن تأویل Ø¢ÛŒ القرآن Ùˆ تÙسیر هودبن Ù…ÙØÙŽÚ©Ù‘ÙŽÙ… Ù‡Ùوّاری اباضی Ùˆ Ù…ÙقاتÙÙ„ بن سلیمان Ùˆ برخی تÙاسیر دیگر، موضوع تØقیقات Ù…Ùصّل کلود ژیلیو بوده است ( ایندکس اسلامیکوس ١٩٩٧ ØŒ ص ٣٦Ø› کریمی نیا، ص ٣٩٢Ù€٣٩٤).
در پژوهش متون کهن تÙسیری ØŒ دو شیوه میان خاورشناسان وجود دارد: شیوة اول ØŒ بررسی Ùˆ تØلیل اَسناد روایات در متون تÙسیری است . این روش مبتنی است بر تجزیه Ùˆ تØلیل مطالب نقل شده در کتابهای Ø´Ø±Ø Ø§Øوال Ùˆ مقایسة سلسله سند روایات در تÙاسیر گوناگون . از جملة این تØقیقات ØŒ مقالات آیزیا
گولدÙلد در بارة تÙسیر ابن عباس Ùˆ مقاتل بن سلیمان Ùˆ مقالات Ùرد لیم هویز در بارة Ù…ÙجاهÙدبن جَبْر Ùˆ Øَمَدی صَمّود در بارة ÛŒØیی بن سلام (متوÙÛŒ ٢٠٠) است (ریپین ØŒ ص ٢٢٩Ù€٢٣٠). شیوة دوم ØŒ تØلیل ادبی متن تÙاسیر است . این شیوه ØŒ ادامة کار گولدتسیهر در جعلی دانستن متون روایی Ùˆ تÙسیری است Ùˆ بر آن است Ú©Ù‡ با استÙاده از معیارهای ادبی ØŒ تاریخ جعل روایات را مشخص کند. جان ونسبرا ØŒ مبدع این شیوه ØŒ Ø´Ú©Ù„ گیری روند تÙسیرنگاری را در پنج مرØلة روایی ØŒ Ùقهی ØŒ متنی ØŒ بلاغی Ùˆ تمثیلی دانسته Ùˆ مشخصات هر مرØله را ذکر کرده است (ص ١١٩Ù€٢٢٧Ø› نیز رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ ذیل «تÙسیر»).
مطالعات تÙسیری باتوجه به مسائل کلامی ØŒ موضوع چند تØقیق بوده است ØŒ از جمله مقالة مانÙرد گوتس در بارة تأویلات القرآن ابومنصور ماتÙریدی (متوÙÛŒ ٣٣٣) Ùˆ کتاب مایرمیخائیل بَراَشÙر در بارة تÙاسیر کهن امامیه .
تÙاسیر عرÙانی ØŒ موضوع بØØ« گرهارت باورینگ ØŒ میشل آلار ØŒ پول نویا ØŒ گراملیش Ùˆ گریل بوده است .
مناخیم قسطر ØŒ خوری ØŒ ژرار لوکنت Ùˆ گوردن نیوبی ØŒ قصص الانبیاء Ùˆ مطالب مشابه عهدین را در تÙاسیر اسلامی بررسی کرده اند (ریپین ØŒ ص ٢٣٤). از کتابهایی Ú©Ù‡ در این Øوزه نوشته شده ØŒ > اÙسانه های انجیلی Ùˆ Ùرا انجیلی در ادبیات عامیانة اسلامی < نوشتة Øییم شوارتس باوم است . این کتاب ØŒ به رغم ضعی٠بودن Ùˆ Ú©Ù… مایگی اش ØŒ به سبب آمدن کتاب شناسی Ù…Ùصّلی از منابع این Øوزه در آن ØŒ اهمیت Ùراوانی دارد (همانجا). برانون ویلر (یکی دیگر از Ù…Øققان این Øوزه ) Ùˆ اسکات نوگل ØŒ > Ùرهنگ تاریخی٠انبیا در اسلام Ùˆ یهودیت < را منتشر کردند Ùˆ در مقدمة آن ØŒ کتاب شناسی Ù…Ùصّلی از آثار این Øوزه آوردند. ویلر در کتاب > انبیا در
قرآن : مقدمه ای بر قرآن Ùˆ تÙسیرهای مسلمانان < ØŒ میان آرای Ù…Ùسران اسلامی Ùˆ ادبیات انجیلی مطالعه ای تطبیقی انجام
داد. مهمترین پژوهش ویلر، کتاب > موسی در قرآن Ùˆ تÙاسیر اسلامی < است Ú©Ù‡ در مجموعة مطالعات٠قرآنی٠انتشارات کرزن منتشر شده است .
بازسازی تÙاسیر غیرموجود یکی دیگر از موضوعات مورد توجه خاورشناسان بوده است . تØقیق Ù…Ùصّل دانیل ژیماره در بارة تÙسیر قرآن ابوعلی جÙبّایی نمونه ای از این مطالعات است . چاپ Ùˆ تصØÛŒØ ØªÙاسیر قرآن ØŒ چندان مورد توجه خاورشناسان نبوده است Ùˆ در این زمینه Ùقط این آثار شایان ذکرند: چاپ مقدمة المبانی Ùˆ المØرر الوجیز به کوشش آرتور جÙری ØŒ چاپ مقدمة تÙسیرالکش٠و البیان ثعلبی (متوÙÛŒ ٤٢٧) Ùˆ خمس مائة آیة من القرآن مقاتل بن سلیمان به کوشش آیزیا گولدÙلد.
کتاب > گرایشها در تÙسیر اسلامی < گولدتسیهر، به سبب بØثهای جامع آن در بارة Ø´Ú©Ù„ گیری دانش تÙسیر Ùˆ مکاتب تÙسیری ØŒ از زمان انتشار تاکنون مرجع Ù…Øققان بوده است . این کتاب کاستیهایی دارد Ú©Ù‡ موجب نگارش مقالات Ùˆ آثار تØقیقاتی برای تکمیل آن شده است ( > رهیاÙتهایی به تاریخ تÙسیر قرآن < ØŒ مقدمة ریپین ØŒ ص ١). نیاز به متنی Ú©Ù‡ جانشین کتاب گولدتسیهر شود، سبب شد Ú©Ù‡ در ١٣٦٤ Ø´ / ١٩٨٥ در دانشگاه کالگاری همایشی برگزار شود. مقالات عرضه شده در آن همایش ØŒ با نام > رهیاÙتهایی به تاریخ تÙسیر قرآن < منتشر شده است . جلد بیست وپنجم از مجموعة چهل وهÙت جلدی > Ø´Ú©Ù„ گیری جهان اسلام < ØŒ نیز Øاوی برخی مقالات مهم تÙسیری خاورشناسان است Ú©Ù‡ به کوشش اندرو ریپین با نام > قرآن : Ø´Ú©Ù„ گیری تÙسیر < گردآوری شده است .
عادل تئودور خوری ØŒ کشیش کاتولیک Ùˆ مترجم قرآن ØŒ Ú©Ù‡ در دانشکدة الاهیات دانشگاه مونستر آلمان تدریس Ù…ÛŒ کند، قرآن کریم را به آلمانی ترجمه Ùˆ تÙسیر کرده Ú©Ù‡ در دوازده جلد منتشر شده است . ÙˆÛŒ ابتدا متن آیه ØŒ سپس ترجمة آن Ùˆ بعد از آن تÙسیر آیات را آورده Ùˆ از موضوعات مورد توجه او، نکات صرÙÛŒ Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ Ùˆ اسباب نزول آیات بوده است . خوری از تÙاسیر بیضاوی ØŒ ابن کثیر، Ùخررازی ØŒ شیخ طوسی ØŒ علامه طباطبائی Ùˆ دیگر تÙاسیر بهره برده است .
کتاب شناسیهایی نیز از تØقیقات تÙسیری خاورشناسان تهیه شده است ØŒ از جمله کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبانهای
اروپایی (تهران ١٣٨٠) تألی٠مرتضی کریمی نیا، آثار منور اØمد انیس Ùˆ اندرو ریپین ØŒ Ùˆ گزارش کوتاه نجیب عقیقی ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٥٣١ Ù€٥٤١).
منابع : کاظم برگ نیسی ØŒ «واژه های دخیل قرآن Ùˆ دیدگاهها»، معار٠، دورة ١٢ØŒ Ø´ ١ Ùˆ٢ (Ùروردین Ù€ آبان ١٣٧٤)Ø› Ù…ØمدØسین ذهبی ØŒ التÙسیر Ùˆ المÙسرون ØŒ بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧Ø› نجیب عقیقی ØŒ المستشرقون ØŒ قاهره ١٩٨٠Ù€١٩٨١Ø› یوهان ÙÙˆÚ© ØŒ تاریخ Øرکة الاستشراق : الدراسات العربیة والاسلامیة ÙÛŒ اوروبا Øتی بدایة القرن العشرین ØŒ نقله عن الالمانیة عمر لطÙÛŒ عالم ØŒ بیروت ٢٠٠١Ø› مرتضی کریمی نیا، «کتاب شناسی مطالعات تÙسیری در زبانهای اروپایی »، Ùصلنامة پژوهشهای قرآنی ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٢٥ Ùˆ ٢٦ (بهار Ùˆ تابستان ١٣٨٠)Ø›
Munawar Ahmad Anees, "Islamic studies-publish and perish? book and periodical citations on tafs ¦ â r al-Qur'a ¦ n in Western languages", The Muslim world book review , vol. ٥, no. ٢ (Winter ١٩٨٥); Approaches to the history of the interpretation of the Qur'a ¦ n , ed. Andrew Rippin, Oxford: Clarendon Press, ١٩٨٨; Hartmut Bobzin,"Latin translations of the Koran: a short overview", Der Islam , vol. ٧٠, no. ٢ (١٩٩٣); Norman Daniel, Islam and the West: The making of an image , Oxford ١٩٩٣; The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliada, New York ١٩٨٧, s.v. "Tafsir" (by Andrew Rippin); Index Islamicus ١٩٩٧ , compiled and edited by G. J. Roper and C. H. Bleaney, London ١٩٩٩; E. A. Rezvan, "the Qur'a ¦ n and its world: VIII/١. Contra legem sara cenorum: the Qur'a ¦ n in Western Europe", Manuscripta Orientalia , vol. ٤, no. ٤ (Dec. ١٩٩٨); Andrew Rippin, "The present status of tafs ¦ â r studies", The Muslim world , LXXII, nos.٣-٤ (July - Oct.١٩٨٢); Daniel J. Sahas, John of Damascus on Islam: the heresy of the Ishmaelites , Leiden ١٩٧٢; Kees Versteech, "Greek translations of the Qur'a ¦ n in Christian polemics (٩th century A. D.)", ZDMG , vol. ١٤١, no. ١ (١٩٩١); John Wansbrough, Quranic studies: sources and methods of scriptural interpretation , Oxford ١٩٧٧.
/ Ù…Øمدکاظم رØمتی /