تسویه ، اصطلاحی عرفانی . تسویه ، از ریشة «س وی »، مصدر باب تفعیل و به معنای مساوی کردن و به اعتدال رساندن است (راغب اصفهانی ؛ ابن منظور، ذیل «سوا»). این اصطلاح از کلمة قرآنی سَوَّیْتُهُ (حجر: ٢٩؛ ص : ٧٢) گرفته شده ، و مادّه و مشتقات آن بارها در قرآن به کار رفته است (برای نمونه رجوع کنید به طه : ٥٨؛ قیامت : ٣٨؛ مریم : ١٠؛ کهف : ٣٦؛ سجده : ٩).

اغلب مفسران ، تسویه را اعتدال در صورت و کامل شدن خلقت معنی کرده اند (زمخشری ، ج ٢، ص ٥٧٧؛ فخررازی ، ج ٣١، ص ١٣٩ـ١٤٠). میبدی آن را به معنای اعتدال مزاج و کمال برای قبول روح انسانی دانسته است (ج ٥، ص ٣٠٧).

اصطلاح تسویه در عرفان بسیار کم به کار رفته و ظاهراً تنها در آثار عزیزالدین نسفی و محمود شبستری در بارة آن توضیح داده شده است . نسفی تسویه را استعداد قبول نور و نفخ روح می داند که نتیجة مزاج معتدل یا همان مزاج مستوی است (ص ٢٦٤). به نظر او مزاج غیرمعتدل یا مانند جماد از اعتدال دور است یا مثل نبات میان دوری و نزدیکی است یا مانند حیوان نزدیک به اعتدال است . انسان نیز نوعی حیوان است ، ولی مزاج او از بقیة حیوانات به اعتدال نزدیکتر است (ص ٢٦٥). گفتة نسفی الهام گرفته از مبحث نفس و مراتب و تکوین مزاج در طبیعیات است ( رجوع کنید به ابوالبرکات بغدادی ، ج ٢، ص ١٧٢، ٣٠٢ـ٣٠٦). شبستری در گلشن راز در بارة تسویه چیزی بیشتر از سخنان نسفی نیاورده است ( رجوع کنید به ص ٦٤ـ ٦٥، بیت ٦١٥ ـ٦٢١). شارحان گلشن راز ، از جمله لاهیجی ، می گویند که تعدیل و تسویه سبب حُسن و کمال جسم می گردد و آنگاه نفس ــ که عاشق جمال و کمال است ــ در تن دمیده می شود (ص ٤٨٢ـ ٤٨٣). صائن الدین ترکة اصفهانی نیز نفخ روح را حاصل تسویه و تعدیل قوای ظاهر و باطنِ سالک می داند (ص ١٧٣).

ملاصدرا (صدرالدین شیرازی ) ضمن تکرار همان مطالب در بارة واژة تسویه ، می گوید که تسویه دو نوع است : نوع اول که موجب نشئت جسمی انسانی است ، عبارت از تغییراتی است که در مادّة انسانی صورت می گیرد و آن را به حالت استواء (اعتدال ) در می آورد و مستحق فیضان نفس می گرداند و انسان بشری به وجود می آید. تسویة دوم سبب نشئت روحی انسان است و نفس پس از آنکه صفات نفسانی در آن به اعتدال رسید و ملکات تعدیل شد، مستحق فیضان روح الاهی می گردد و این روح الاهی غیر از روح بشری نفسانی است (١٣٦٣ش ب ، ص ٥١٤؛ همو، ١٣٦٣ش الف ، ص ٢٤٣ـ٢٤٤). بنابراین ، تسویة اول برای بدن و دومی برای نفس است . بر این اساس ، آیات هفتم و هشتم سورة شمس ــ که در آنها به نفس قسم خورده

شده ، نفس الهام شده به خیر و شر معرفی می شود ــ ناظر به تسویة اول و آیات هفتم تا نهم سورة سجده ، مربوط به تسویة دوم است (همو، ١٣٦٣ ش الف ، ص ٢٤٣).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن منظور؛
(٣) ابوالبرکات بغدادی ، الکتاب المعتبر فی الحکمة ، حیدرآباد دکن ١٣٥٧ـ ١٣٥٨، چاپ افست اصفهان ١٣٧٣ش ؛
(٤) علی بن محمد ترکة اصفهانی ، شرح گلشن راز ، چاپ کاظم دزفولیان ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٥) حسین بن محمد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمد سیدکیلانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) زمخشری ؛
(٧) محمودبن عبدالکریم شبستری ، گلشن راز ، چاپ احمد مجاهد و محسن کیانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٨) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، اسرارالآیات ، ترجمه و تعلیق محمد خواجوی ، تهران ١٣٦٣ش الف ؛
(٩) همو، مفاتیح الغیب ، چاپ محمد خواجوی ،تهران ١٣٦٣ش ب ؛
(١٠) محمدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره ( بی تا. ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١١) محمدبن یحیی لاهیجی ، شرح گلشن راز ( مفاتیح الاعجاز )، چاپ علیقلی محمودی بختیاری ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(١٢) احمدبن محمد میبدی ، کشف الاسرار و عدة الابرار ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٣) عزیزالدین بن محمد نسفی ، مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ، چاپ ماریژان موله ، تهران ١٣٤١ ش .

/ سیدجعفر سجادی /