بَلیانی ، تقی الدین محمدبن سعدالدین محمد حسینی اوحدی دقاقی بلیانی اصفهانی ، شاعر، تذکره نویس و مؤلف قرن دهم و یازدهم . برخی تخلصش را «اوحدی » (استوری به نقل از عبدالمقتدر، ص ٣٣٢، پانویس ٢٦؛ رکن زاده آدمیت ، ج ١، ص ٣٧٠) و برخی دیگر (اته ، ص ٥٣؛ ایوانوف ، ج ١، ص ٣٣١؛ خلیل ، ج ١، ص ١٣٣؛ نقوی ، ص ١٥١) «تقی » ذکر کرده اند.

اجداد او از بَلیان ، یکی از قُرای کازرون فارس ، بوده اند (بلیانی ، عرفات العاشقین ، گ ٤ پ ). نسب پدری او به هفت واسطه به شیخ اوحدالدین بلیانی (متوفی ٦٨٣؛ رجوع کنید به بلیانی * ، خاندان )، عارف قرن هفتم ، و از او به چندین واسطه به امام موسی کاظم علیه السلام می رسد (همانجا). پدرش پیش از ولادت او به هندوستان رفت و همانجا درگذشت (همان ، گ ٥ ر). تقی الدین در ٩٧٣ در اصفهان به دنیا آمد (همان ، گ ٥ ر، ١٢١ پ ). در چهارسالگی قرآن آموخت ، وصرف ، نحو، فقه ، منطق ، ریاضی و حکمت الهی را در مکتبی که شاه طهماسب اول صفوی (حک : ٩٣٠ـ٩٨٤) برای یتیمان با اصل و نسب ترتیب داده بود، نزد شیخ علی منشار، فراگرفت (همان ، گ ٥ ر)، و مدت دوازده سال در اصفهان ماند (همان ، گ ٦ پ ). در پایان شانزده سالگی از اصفهان به فارس رفت و مدت چهار سال در خدمت علما و شعرا و عرفا بود. در آنجا نزد مولانا میرقاری ، پسر عموی پدرش ، نجوم ، هیئت ، اسطرلاب ، جفر، اعداد، حساب ، اکسیر، تکسیر (مسّاحی )، قرائت و تفسیر آموخت و نیز داماد وی شد (همانجا). او معاصر شاه عباس اول صفوی (حک : ٩٩٦ ـ ١٠٣٨) بود و نزد وی تقرب بسیار یافت ، و شاه به او لقب «بنگی شاعر» داد، اما شعرا و ظرفا او را «شاه پسند» می نامیدند (همان ، گ ٧ پ ). در ١٠٠٥، به عتبات عالیات رفت و در ١٠٠٨ به اصفهان بازگشت (همانجا). در ١٠١٥، به لاهور رفت و پس از مدتی اقامت در آنجا همراه اردوی جهانگیرشاه (حک : ١٠١٤ـ١٠٣٧) عازم آگره شد (همانجا)، سپس به گجرات آمد و سه سال در آنجا ماند و مجدداً به آگره بازگشت (همان ، گ ٨ ر) و ظاهراً در هندوستان درگذشت (نفیسی ، ج ١، ص ٣٧٩). برخی سال وفات او را ١٠٣٠ ذکر کرده اند (رکن زاده آدمیت ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ١، ص ١٧٣؛ سامی ، ج ٣، ص ١٦٥٩؛ قنوجی ، ص ٨٨)، اما قدرت الله گوپاموی (ص ١٢٦) وفاتش را در ١١٠٠ و گلچین معانی (١٣٤٦ ش ، ص ٦٠) ١٠٤٢ ضبط کرده اند. با توجه به اینکه تقی الدین ، کعبة عرفان (رجوع کنید به ادامة مقاله ) را در ١٠٣٦ ترتیب داده ، قطعاً تا آن تاریخ زنده بوده است .

از تقی الدین آثار اندکی به جا مانده است ، و آنچه خود در عرفات (بلیانی ، عرفات العاشقین ، گ ٨ ر، ١٢٢ ر) از آنها نام برده چنین است : عرفات العاشقین و عرصات العارفین ، تذکرة شعرا به نظم و نثر (تألیف میان سالهای ١٠٢٢ـ١٠٢٤). مؤلف ابتدا به درخواست دوستش ، حیدر لقبی همدانی ، مجموعه ای از اشعار متقدم و متأخر را به نام فردوس خیال ترتیب داد، سپس با افزودن عبارتهایی ، آن را به صورت تذکره ای در آورد، و عرفات عاشقین و عرصات عرضات عارفین نام نهاد (همان ، گ ٨ ر) که به عرفات العاشقین * مشهور شد (برای اطلاع از نسخه های خطی آن رجوع کنید به نقوی ، ص ١٦٢)؛ مثنوی یعقوب و یوسف یا یوسف و یعقوب ، که اکنون باقی نمانده است (خیام پور، ص ٧٢)؛ ساقینامة نشأة بیخمار (گلچین معانی ، ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ١٦، پانویس ) که برخی (خلیل ، ج ١، ص ١٣٤؛ نقوی ، ص ١٥٤) آن را نثار و خمار ذکر کرده اند. نسخة آن در کتابخانة بادلیان محفوظ است (منزوی ، ج ٤، ص ٢٨٦١)؛ منظومة کعبة دیدار ، که آقابزرگ طهرانی (همانجا) کعبة مراد و برخی (رکن زاده آدمیت ؛ سامی ؛ قنوجی ، همانجاها) کعبة مدار ذکر کرده اند؛ منظومة سفینة السکینه ، که نقوی (همانجا) آن را سفینة السفینه ذکر کرده است ؛ منظومة کعبة الحرمین ؛ تبصرة العارفین ، دیوان قصاید و قطعات ؛ تذکرة العاشقین (دیوان غزلیات ) که نسخه ای از نیمة اول آن در کتابخانة انجمن آسیایی بنگال (ایوانوف ، ج ١، ص ٣٣١، ش ٢٩) موجود است ؛ رباعیات اوصافیه و رباعیات اصنافیه ؛ سرمة سلیمانی یا سرمة صفاهانی (فرهنگ لغات فارسی ) که در آن مؤلف لغات دشوار فارسی را گردآورده و نامهای تاریخی و جغرافیایی و نیز برخی داروهای یونانی را ذکر کرده است (دبیرسیاقی ، ص ١٣٢ـ١٣٣). این کتاب از مآخذ برهان قاطع * بوده (برهان ، ج ١، مقدمه ، ص هشتاد و شش ) و در ١٣٦٤ ش چاپ شده است ؛ رسالة کافیة القافیه در قافیه . وی به گفتة خودش رساله ای به نام مفتاح مفاتیح عینیه و یک دیوان شعر دوازده هزار بیتی داشته که در قزوین مفقود شده است (بلیانی ، عرفات العاشقین ، گ ١٢٢ ر).

علاوه بر آثاری که خودش ذکر کرده ، برخی منابع به آثار دیگری از او اشاره کرده اند که اینهاست : کعبة عرفان یا عرفان که خلاصة عرفات العاشقین است و آن را در ١٠٣٦ به امر جهانگیر پادشاه فراهم کرد (آقابزرگ طهرانی ؛
قنوجی ؛
سامی ؛
گلچین معانی ، ١٣٤٦ ش ؛
همانجاها؛
بلیانی ، سرمة سلیمانی ، مقدمة مدبری ، ص چهار)؛
انتخاب کعبة عرفان ، که خلاصة کعبة عرفان است (نقوی ، ص ١٦٢ـ١٦٣)؛
دیوان عین الحیات ؛
مثنوی لوح محفوظ و بیت معمور ؛
یک قصیدة شهر آشوب و یک قصیدة عالم آشوب (گلچین معانی ، ١٣٤٦ ش ، ص ٦١). نیز آثاری چون قلم قدرت ، دیوان امیدآباد ، دیوان آدمیت ، دیوان جَواهر و زَواهر ، دیوان غُرَر و دُرَر ، کلیات و جفر اوحدی را از تقی الدین دانسته اند (نقوی ، ص ١٥٥ـ١٥٦؛
نفیسی ، ج ١، ص ٣٨٠). علاوه بر اینها نفیسی (همانجا) دو منظومة بهرام دستان و قند مکرر و گردآوری دیوان وحشی را از تقی الدین دانسته است ؛
اما مآخذ و درستی نسبت آنها معلوم نیست (گلچین معانی ، ١٣٦٣ ش ، همانجا).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) چارلز آمبروز استوری ، «تذکره شعراء»، مجله دانشکدة ادبیات مشهد ، ترجمة تقی بینش ، سال ٣، ش ٤ (١٣٤٦ ش )؛
(٤) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٥) تقی الدین بلیانی ، سرمة سلیمانی ، چاپ محمود مدبری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٦) همو، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤؛
(٧) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(٨) عبدالرسول خیام پور، یوسف و زلیخا ، تبریز ١٣٣٩ ش ؛
(٩) محمد دبیرسیاقی ، فرهنگهای فارسی و فرهنگ گونه ها ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٠) محمدحسین رکن زاده آدمیت ، دانشمندان و سخن سرایان فارس ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ ش ؛
(١١) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(١٢) محمد صدیق بن حسن صدیق حسن خان ، صبح گلشن ، چاپ محمد عبدالمجیدخان ، بهوپال ١٢٩٥؛
(١٣) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٤) همو، شهرآشوب در شعر فارسی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(١٥) محمد قدرت الله گوپاموی ، کتاب تذکرة نتایج الافکار ، بمبئی ١٣٣٦ ش ؛
(١٦) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٧) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر فارسی در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٨) علیرضا نقوی ، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان ، تهران ١٣٤٣ ش ؛

(١٩) Vladimir Ivanov, Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the Curzon Collection, Asiatic Society of Bengal , Calcutta ١٩٢٤.

/ صفورا هوشیار /