دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٣٩
توسعة اسلامی ، بانک ØŒ نهادی مالی Ù€ اعتباری وابسته به سازمان Ú©Ù†Ùرانس اسلامی برای سرمایه گذاری Ùˆ Ú©Ù…Ú© به توسعة اقتصادی Ùˆ اجتماعی کشورهای عضو Ùˆ اقلیتهای مسلمان در کشورهای غیراسلامی بر اساس اصول شریعت . در Ù¾ÛŒ بیانیة وزرای خارجة کشورهای عضو سازمان Ú©Ù†Ùرانس اسلامی در جدّه (١٣٥٢ Ø´ /١٩٧٣) Ùˆ اجلاس وزرای دارایی کشورهای عضو سازمان Ú©Ù†Ùرانس اسلامی (٢٣ ذیقعده ١٣٩٣/ ١٨ دسامبر ١٩٧٣) در همانجا، مواÙقتنامة تأسیس بانک توسعة اسلامی به تصویب رسید. جلسة اÙتتاØیه هیئت عامل در ٤ مرداد ١٣٥٤/ ٢٦ ژوئیة ١٩٧٥ برگزار شد Ùˆ بانک در ١٥ شوال ١٣٩٥/ ٢٠ اکتبر ١٩٧٥ (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٩٩٢Ø› البنک الاسلامی للتنمیة ØŒ ص ٩Ø› Ù…Øمود اØمد مهدی ØŒ ص ١٣٢) کار خود را با ٢٢ عضو آغاز کرد Ùˆ اعضای آن تا ١٣٨٢ Ø´ / ٢٠٠٣ به ٥٥ عضو اÙزایش یاÙت ( رجوع کنید به جدول ١).
هد٠بانک ØŒ Ú©Ù…Ú© به توسعه اقتصادی Ùˆ اجتماعی کشورهای عضو Ùˆ اقلیتهای مسلمان در کشورهای غیراسلامی است (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٩٧٥ØŒ مادّة ١).
اختیارات Ùˆ وظای٠این بانک عبارت اند از: مشارکت در طرØهای مولد مؤسسه های کشورهای عضو، سرمایه گذاری در طرØهای زیربنایی اقتصادی یا اجتماعی در این کشورها به شیوة مشارکت یا سایر ترتیبات مالی ØŒ اعطای وام به طرØهای مولد در بخش خصوصی یا دولتی ØŒ تأسیس Ùˆ ادارة صندوقهای ویژه ای در جهت اهدا٠خود ( رجوع کنید به ادامة مقاله )ØŒ توسعة تجارت خارجی کشورهای عضو Ùˆ اعطای Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ به کشورهای عضو. بانک همچنین مجاز به پذیرش سپرده Ùˆ جابجایی منابع مالی بر اساس اصول اسلامی است (همان ØŒ مادّة ٢).
بانک توسعة اسلامی از سه بخش هیئت عامل ØŒ هیئت مدیرة اجرایی Ùˆ ریاست بانک تشکیل شده است . در هیئت عامل ــ Ú©Ù‡ عالیترین رکن بانک است ــ هر کشور یک عضو دارد Ú©Ù‡ غالباً از وزرای آن کشورند. هیئت عامل سالی یک بار برای بررسی Ùعالیتهای بانک Ùˆ تصمیم گیری در بارة سیاستهای آینده تشکیل جلسه Ù…ÛŒ دهد. هیئت مدیرة اجرایی از یازده عضو تشکیل شده است Ø› پنج عضو آن ØŒ کشورهای دارای بیشترین سهم در سرمایة بانک (در Øال Øاضر: عربستان سعودی ØŒ لیبی ØŒ ایران ØŒ مصر، ترکیه ) هستند Ùˆ یک عضو دارند Ùˆ شش عضو دیگر را سایر
, Djadde ١٩٩٢ Information bulletin The Islamic Development Bank,
کاربرگة ٢٩٠
نشانة بانک توسعة اسلامی
کشورهای عضو انتخاب Ù…ÛŒ کنند. دورة عضویت کشورهای منتخب سه ساله است . هیئت عامل ØŒ رئیس بانک را ــ Ú©Ù‡ رئیس هیئت مدیرة اجرایی Ùˆ مسئول نظارت بر اجرای مصوبات آن نیز Ù…ÛŒ باشد ــ برای یک دورة پنج ساله انتخاب Ù…ÛŒ کند (همان ØŒ مواد٢٦Ù€ ٣٥Ø› برای آگاهی بیشتر در بارة میزان Ùˆ درصد سهم اعضا در بانک رجوع کنید بهجدول ١). دÙتر مرکزی بانک در شهر جدّه در عربستان سعودی است Ùˆ سه دÙتر منطقه ای نیز در رباط٠مراکش ØŒ کوالالامپور٠مالزی Ùˆ آلماتی٠(آلما آتا) قزاقستان دارد (البنک الاسلامی للتنمیة ØŒ ص ١٠). اساسنامة بانک به آن اجازه Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ برØسب نیاز، با سرمایة اولیه خود مؤسسات دیگری ایجاد کند ( رجوع کنید به مادّة ٢). بر این اساس این بانک برای اÙزایش بهره وری Ùˆ تخصصی کردن امور، بتدریج شرکتها Ùˆ مؤسسات متعددی ایجاد کرد؛ مجموعة این مؤسسات را «گروه بانک توسعه اسلامی » Ù…ÛŒ گویند.
گروه بانک توسعة اسلامی مشتمل است بر مؤسسة آموزش Ùˆ پژوهش اسلامی ØŒ شرکت سهامی اسلامی برای توسعة بخش خصوصی ØŒ Ø·Ø±Ø Ø§Ø¶Ø§ØÛŒ ØŒ مرکز بین المللی کشاورزی در زیستْشور ØŒ صندوق واØد سرمایه گذاری ØŒ شرکت اسلامی برای بیمة سرمایه گذاری Ùˆ اعتبار صادراتی ØŒ صندوق امور زیربنایی Ùˆ پرتÙÙˆÛŒ (سبد دارایی٠مالی ) بانکهای اسلامی ( رجوع کنید بهادامة مقاله ).
سرمایة اولیه بانک دو میلیارد دینار اسلامی (واØد Ù…Øاسبة بانک توسعة اسلامی Ùˆ معادل ارزش یک اس . دی . آر ( ØÙ‚ برداشت ویژه ) صندوق بین المللی پول ) بود اما در Ù…Øرّم
١٤١٣/ ژوئیة ١٩٩٢ به شش میلیارد دینار اسلامی اÙزایش
یاÙت Ú©Ù‡ به ششصد هزار سهم تقسیم شده است (البنک الاسلامی للتنمیة ØŒ ص ١٢Ø› اÙضل الرØمان ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤١٩). تأمین مالی بانک ØŒ بدون بهره Ùˆ با استÙاده از روشهایی است Ú©Ù‡ در اسلام مجاز شمرده شده است . با اینکه این بانک مؤسسة خیریه یا بانک تجاری نیست ØŒ بیشتر موارد تأمین مالی آن به صورت یارانه ای است ( > دایرة المعار٠جهان اسلام آکسÙورد < ØŒ ذیل
"Islamic Development Bank" ). سال مالی بانک ØŒ هجری قمری است (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٤٢١ØŒ ص ٧).
در Ù¾ÛŒ چهار برابر شدن قیمت Ù†Ùت در ١٣٥٣ Ø´ / ١٩٧٤ØŒ بیشتر کشورهای اسلامی در تأمین مالی جهت واردات Ù†Ùت موردنیاز خود با مشکل جدّی در موازنة پرداختها مواجه شدند. در این اوضاع ØŒ بانک توسعة اسلامی پس از آغاز Ùعالیت ØŒ از طریق تأمین مالی کوتاه مدت Ùˆ با استÙاده از اصل مرابØÙ‡ (یا اصل اعتبار در گردش Ú©Ù‡ بر اساس آن بانک سود سرمایه خود را دریاÙت Ù…ÛŒ کند)ØŒ Ù†Ùت یا Ùرآورده های Ù†Ùتی را از کشور صادر کننده Ù…ÛŒ خرید Ùˆ آن را برمبنای اصل مرابØÙ‡ به کشور واردکننده Ù…ÛŒ Ùروخت Ùˆ کشور واردکننده ØŒ قیمت Ù†Ùت را با درصدی اضاÙÙ‡ قیمت ØŒ به اقساط به بانک Ù…ÛŒ پرداخت ( > دایرة المعار٠جهان اسلام آکسÙورد < ØŒ همانجا).
یکی از وظای٠اصلی بانک توسعة اسلامی ØŒ تأمین مالی طرØهای مولد است . Ø·Ø±Ø Ù¾Ø³ از تصویب هیئت مدیرة اجرایی وارد مرØلة اجرایی Ù…ÛŒ شود Ùˆ پس از تکمیل ØŒ مجدداً بانک آن را ارزیابی Ù…ÛŒ کند (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٤١٨ ال٠، ص ٧Ù€١٢). راههای تأمین مالی Ø·Ø±Ø Ø¹Ø¨Ø§Ø±Øª اند از: وام بدون بهره ØŒ اجاره ØŒ Ùروش اقساطی ØŒ خرید سهم ØŒ استصناع ØŒ Ùˆ خطوط اجاره .
وام از شیوه های تأمین مالی درازمدت است Ú©Ù‡ عمدتاً به طرØهای کشاورزی Ùˆ زیربنایی اختصاص Ù…ÛŒ یابد. به توسعه نیاÙته ترین کشورهای عضو نیز وام با شرایط بسیار آسان Ùˆ از Øسابی ویژه پرداخت Ù…ÛŒ شود. بانک به طرØهایی وام Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ از Ù„Øاظ ÙÙ†ÛŒ بی عیب ØŒ از Ù„Øاظ اقتصادی پایدار Ùˆ دارای اولویت برای کشور وام گیرنده باشد (همانجا؛ همو، ١٩٩٩ ج ).
در شیوة اجاره ، بانک به عنوان اجاره دهنده ، داراییهای موردنیاز کشور عضو (مستأجر) را خریداری می کند و برای زمانی معیّن به مستأجر اجاره می دهد و در مقابل ، هر شش ماه
یک بار مبلغ ثابتی اجاره Ù…ÛŒ گیرد (همو، ١٩٩٩ ب ).
در شیوة Ùروش اقساطی ــ Ú©Ù‡ از ١٣٦٣ Ø´ / ١٩٨٤ به کار گرÙته شد ــ بانک دارایی ملموس را Ù…ÛŒ خرد Ùˆ آن را با اضاÙÙ‡ قیمت Ù…ÛŒ Ùروشد Ùˆ مبلغ آن را به صورت اقساط ØŒ از خریدار Ù…ÛŒ گیرد (همو، ٢٠٠٣ ب ).
شیوة دیگر، شرکت بانک در سرمایة سهمی شرکتهایی است Ú©Ù‡ منطبق بر شریعت اند Ùˆ بالقوه مولد Ùˆ سودآورند Ùˆ اØتمال Ù…ÛŒ رود Ú©Ù‡ بر توسعة اقتصادی کشورهای عضو تأثیر داشته باشند. بانک همچنین در سرمایة سهمی نهادهای مالی اسلامی کشورهای عضو، به عنوان بخشی از تلاش برای توسعه Ùˆ تشویق نظام بانکداری اسلامی ØŒ مشارکت Ù…ÛŒ کند (همانجا).
استصناع شیوه ای میانْمدت Ùˆ قراردادی است Ú©Ù‡ به موجب آن یک طر٠قرارداد، تولید چیزی را طبق مشخصات Ùˆ قیمت تعیین شده Ùˆ تØویل آن در تاریخی معیّن ØŒ تقبل Ù…ÛŒ کند. این تولید ممکن است صنعتی ØŒ ساختمانی ØŒ مونتاژ یا بسته بندی باشد. بانک از این طریق به توسعة تواناییهای صنعتی در کشورهای عضو Ú©Ù…Ú© Ù…ÛŒ کند، چرا Ú©Ù‡ با این شیوه تجارت کالا Ùˆ انتقال Ùنّاوری میان اعضا سرعت Ù…ÛŒ یابد Ùˆ Ùقدان منابع مالی ØŒ مانع از تولید کالاهای سرمایه ای نمی شود (همانجا).
بانک توسعة اسلامی سه شیوة اخیر را در دیگر نهادهای تأمین مالی توسعة ملی و بانکهای اسلامی در کشورهای عضو، بویژه برای تشویق توسعة صنایع متوسط و کوچک و عمدتاً در بخش خصوصی ، به کار برده است .
طبق شیوة خطوط اجاره ØŒ بانک توسعة اسلامی یک خط تأمین مالی به مبلغ مشخصی برای نهاد تأمین مالی توسعة ملی یک کشور عضو، تصویب Ù…ÛŒ کند Ùˆ آن نهاد نیز بر اساس آن ØŒ طرØهای٠Ùرعی را به تصویب Ù…ÛŒ رساند. بدین ترتیب ØŒ بر اساس خطوط اجاره ØŒ Ùروش اقساطی Ùˆ استصناع ØŒ بانک نیازهای مالی Ø·Ø±Ø Ø±Ø§ تأمین Ù…ÛŒ کند (همانجا).
یکی دیگر از وظای٠اصلی بانک توسعة اسلامی تأمین مالی Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ است . Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ عبارت است از اعطای تجربة ÙÙ†ÛŒ برای Ú©Ù…Ú© به آماده سازی یا اجرای Ø·Ø±Ø ÛŒØ§ برنامه Ùˆ همچنین توسعة نهادها یا منابع انسانی . Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ دو نوع است : Ùعالیتهایی Ú©Ù‡ مستقیماً به Ø·Ø±Ø ÙˆØ§Ø¨Ø³ØªÙ‡ است Ùˆ Ùعالیتهای مشورتی . این کمکها به دوصورت جزئی از Ø·Ø±Ø Ùˆ عملیات مجزا تأمین مالی Ù…ÛŒ شوند (همو، ١٩٩٩ د ). بانک ٤% از بودجة سالانة خود را به این شیوه اختصاص داده است . در Øال Øاضر Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ بانک علاوه بر Ø·Ø±Ø ØŒ مطالعات بخشی Ùˆ نهادسازی Ùˆ تØقیق در Ùنّاوری پیشرÙته Ùˆ اجرای طرØهای آزمایشی را نیز شامل Ù…ÛŒ شود (همو، ١٤١٨ ب ØŒ ص ٥).
از دیگر وظای٠اصلی بانک توسعة اسلامی تأمین مالی تجارت است . این کار در دو بخش تأمین مالی واردات و
تأمین مالی صادرات به انجام Ù…ÛŒ رسد. در بخش تأمین مالی واردات ــ Ú©Ù‡ از ١٣٥٦ Ø´ /١٩٧٧ به کار گرÙته شد ــ بانک ارز مورد نیاز برای واردات توسعه ای کشورهای عضو را تأمین Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ بدین وسیله علاوه بر سرمایه گذاری وجوه اضاÙÛŒ بانک ØŒ تجارت میان کشورهای عضو نیز گسترش Ù…ÛŒ یابد. طبق این شیوه ØŒ بانک از طریق خرید کالا Ùˆ Ùروش آن به دریاÙت کننده به صورت بیع مرابØÙ‡ ØŒ درمقابل اضاÙÙ‡ قیمت معقول با ترتیبات پرداخت معوق اقدام Ù…ÛŒ کند. کالاهای مشمول تأمین مالی واردات عمدتاً کالاهای توسعه ای ØŒ همچون Ù†Ùت خام Ùˆ انواع کود Ùˆ سیمان ØŒ را در بر Ù…ÛŒ گیرد (همو، ١٤١٩ ال٠، ص ٥ Ù€١١).
در Ø·Ø±Ø ØªØ£Ù…ÛŒÙ† مالی صادرات ØŒ هد٠بانک گسترده تر کردن
Øوزة تجارت Ùˆ جریان سرمایه میان کشورها Ùˆ سازمانهای عضو است Ùˆ بدین منظور، بانک ØŒ اعتبارات صادراتی Ùˆ تسهیلاتی
برای تأمین سرمایه مطابق با اصول شرعی Ùراهم نموده است (شرکت اسلامی برای بیمه سرمایه گذاری Ùˆ اعتبار صادراتی ØŒ ١٤١٨ØŒ ص ٢).
بانک ØŒ طبق اساسنامه اش ( رجوع کنید به مادّة ١)ØŒ به منظور توسعة اقتصادی ØŒ پیشرÙت اجتماعی ØŒ بهبود وضع زندگی Ùˆ ØÙظ هویت اسلامی جوامع مسلمان٠کشورهای غیرعضو، اقداماتی کرده است ØŒ از جمله هیئتهایی به برخی از این جوامع Ùرستاده
تا وضع آموزشی Ùˆ اجتماعی Ùˆ اقتصادی آنان را ارزیابی کنند، از مراکز پژوهش اسلامی Ùˆ Ùعالیتهای Ùرهنگی Øمایت کرده
و با چندین سازمان آموزشی اسلامی همکاری داشته است ،
به منظور اهدای Ú©Ù…Ú© هزینة تØصیلی به دانشجویان Ùˆ دانش پژوهان جوامع اسلامی در کشورهای غیرعضو، به پنج دانشگاه بین المللی اسلامی از طریق وق٠کمکهایی کرده
Ùˆ به صندوق نهادها Ùˆ سازمانهای خیریة کویت در اجرای طرØهای آموزشی اسلامی در سراسر جهان یاری رسانده است (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٤١٨ ج ØŒ ص ١٩Ù€٢٠Ø› همو، ١٤٢١ØŒ ص ١٦٠Ù€١٦٣).
Ùعالیتهای بانک در زمینة وق٠از دو بخش علمی Ùˆ عملی تشکیل Ù…ÛŒ شود. در بخش علمی بانک به بررسی Ù…Ùهوم وق٠از دیدگاه جدید پرداخته Ùˆ کوشیده است آگاهی عمومی را در این زمینه ØŒ از طریق تشکیل هم اندیشیها Ùˆ همایشها Ùˆ کارگاههای آموزشی در کشورهای عضو، اÙزایش دهد. در بخش عملی نیز از دو راه به مشارکت در سرمایه گذاری مستقیم در طرØهای وقÙÛŒ کشورهای اسلامی پرداخته است . این راهها عبارت اند از: مشارکت در طرØهای سرمایه گذاری در کنار سازمانها Ùˆ مؤسسات وقÙÛŒ کشورهای عضو؛ Ú©Ù…Ú© به تأسیس موقوÙات جدید یا اعطای وام قرض الØسنه برای توسعة موقوÙات موجود، از بودجة کمکهای ÙÙ†ÛŒ Ùˆ مالی . از دیگر برنامه های بانک ØŒ تدوین کتاب شناسی وق٠، بررسی تجربة موقوÙات Ùˆ تشکیل بانک اطلاعات وق٠است ( رجوع کنید به Ù…Øمود اØمد مهدی ØŒ ص ١٣٣Ù€ ١٣٩).
در مجموع ØŒ بانک توسعة اسلامی از ١٣٥٥ تا ١٣٨٠ Ø´ / ١٩٧٦Ù€ ٢٠٠١ØŒ ٣٧٣ ØŒ ٣ Ø·Ø±Ø Ùˆ عملیات تأمین مالی ØŒ معادل ٩٣ر١٩٣ ØŒ ١٨ میلیون دینار اسلامی ØŒ را تصویب کرده است (بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٤٢١ØŒ ص ٣٣).
نهادها و مؤسسات وابسته به بانک توسعة اسلامی
هر کدام وظیÙÙ‡ ای دارند. وظای٠مؤسسة آموزش Ùˆ پژوهش اسلامی (تأسیس در ١٣٦٠ Ø´ /١٩٨١) عبارت است از: سازماندهی Ùˆ هدایت پژوهشها برای کاربرد شریعت در اقتصاد
Ùˆ امورمالی Ùˆ بانکداری ØŒ آموزش Ùˆ اÙزایش کارکنان ØرÙÙ‡ ای
در اقتصاد اسلامی ØŒ Ùˆ تأسیس مرکز اطلاعات برای Ùعالیتهای بانک . رئیس بانک ØŒ رئیس مؤسسه نیز هست Ùˆ با مشورت
هیئت مدیرة اجرایی ، مدیر مؤسسه را انتخاب می کند.
مؤسسه سه بخش ÙÙ†ÛŒ دارد: بخش اقتصاد اسلامی ØŒ توسعه Ùˆ همکاری Ø› بخش مالیه Ùˆ بانکداری اسلامی Ø› بخش آموزش (همو، ١٩٩٩ ال٠).
به منظور تشویق سیاست خصوصی سازی در اقتصاد کشورهای عضو، بانک توسعة اسلامی ØŒ شرکت سهامی اسلامی برای توسعة بخش خصوصی را تأسیس کرد. این شرکت ــ Ú©Ù‡ عملیات خود را از ١٣٧٨ Ø´ /١٩٩٩ آغاز کرد ــ نهادی چند جانبه Ùˆ خصوصی است . مرکز اصلی آن در جدّه است Ùˆ دÙاتر منطقه ای نیز دارد. سهامداران آن عبارت اند از: بانک توسعة اسلامی (٥٠%)ØŒ کشورهای عضو (٣٠%) Ùˆ مؤسسات مالی عمومی کشورهای عضو (٢٠%). Ú©Ù„ سرمایة تصویب شده معادل یک میلیارد دلار است . این شرکت در زمینة تأمین مالی طرØهای متوسط Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© بخش خصوصی Ùˆ Ú©Ù…Ú© به تجهیز منابع مالی ضروری برای عملیات آنها Ùعالیت Ù…ÛŒ کند. همچنین در زمینة مدیریت داراییها Ùˆ Ù¾ÙرْتْÙÙویْهای تخصصی Ùˆ خدمات مشاوره ای Ùˆ Ú©Ù…Ú© ÙÙ†ÛŒ به اعضا Ùˆ بخش خصوصی Ùعال است (همو، ١٤٢١ØŒ ص ٢٣٤Ù€ ٢٣٥Ø› همو، ٢٠٠٢).
Ø·Ø±Ø Ø§ÙŽØ¶Ø§ØÛŒ برای استÙاده از گوشت Øیوانات قربانی شده در مراسم Øج تمتع ØŒ اجرا شد، زیرا غالباً قربانیها بدون استÙاده
در همان جای Ø°Ø¨Ø Ø±Ù‡Ø§ Ù…ÛŒ شدند Ú©Ù‡ تهدیدی برای Ù…Øیط زیست Ùˆ بهداشت عمومی بود. بانک توسعة اسلامی در تمامی مراØÙ„ Ùعالیت دارد، از جمله در تهیة گوسÙند، Ø°Ø¨Ø ØŒ تمیزکردن ØŒ بسته بندی Ùˆ نگهداری (همو، ١٤٢١ØŒ ص ٢٤١).
در ١٣٧٥ Ø´ مرکز بین المللی کشاورزی در زیستÙشور با تأمین مالی بانک توسعة اسلامی Ùˆ Øمایت مالی صندوق اوپک Ùˆ صندوق عرب برای توسعة اجتماعی Ùˆ اقتصادی٠دولت امارات Ùˆ از طریق وزارت کشاورزی Ùˆ شیلات Ùˆ شهرداری دبی تأسیس شد. این مرکز به سبب کمیابی آب شیرین ØŒ برای ایجاد دانش ÙÙ†ÛŒ جدید در کشاورزی آب شور Ùˆ نیز جمع آوری اطلاعات در این زمینه تشکیل شد (همو، ٢٠٠٠).
صندوق واØد سرمایه گذاری ØŒ صندوقی امانی است Ú©Ù‡ در ١٣٦٨ Ø´ /١٩٨٩ تأسیس شد Ùˆ بانک توسعة اسلامی منطبق با Ù…Ùهوم٠اسلامی Ù…Ùضاربه ØŒ مضارب Ùˆ مدیر Ùˆ متولی امین صندوق است . صندوق در چارچوب قوانین بانک ØŒ دارای استقلال اجرایی Ùˆ مالی است Ùˆ دو وظیÙÙ‡ دارد: تجهیز منابع ØŒ سرمایه گذاری منابع تجهیز شده برای به دست آوردن بازدهی کاÙÛŒ . در زمینة تجهیز منابع ØŒ صندوق ØŒ پس اندازهای اÙراد Ùˆ مؤسسات سرمایه گذار را در طرØهای مولد در کشورهای عضو، سرمایه گذاری Ù…ÛŒ کندکه علاوه بر مشارکت در توسعة اقتصادی ،امکان کسب سود منطبق با شریعت را نیز به سرمایه گذاران Ù…ÛŒ دهد. صندوق ØŒ تجهیزات صنعتی ØŒ Øمل Ùˆ نقل ØŒ ارتباطات دور، تجهیزات Ù†Ùت ØŒ تجهیزات بیمارستانی Ùˆ از این قبیل را تأمین مالی Ù…ÛŒ کند. تا ١٣٨٠ Ø´ ØŒ این صندوق در ١٠١ Ø·Ø±Ø Ø¨Ù‡ صورت مستقیم یا مشترک معادل ٢٦ر٨٧٧ میلیون دلار امریکا سرمایه گذاری کرد (همو، ١٤٢١ØŒ ص ٢٢٩Ù€٢٣٠).
شرکت اسلامی برای بیمة سرمایه گذاری Ùˆ اعتبار صادراتی وابسته به بانک توسعة اسلامی ØŒ با هد٠توسعة قلمرو مبادلات تجاری Ùˆ سرمایه گذاری میان کشورهای عضو سازمان Ú©Ù†Ùرانس اسلامی در تیر١٣٧٣/اوت ١٩٩٤ تأسیس شد. تسهیلاتی Ú©Ù‡ شرکت Ùراهم Ù…ÛŒ کند عبارت است از: بیمة اعتبار صادراتی برای جبران صدمات ناشی از مخاطرات بازرگانی (خریدار) یا غیربازرگانی (کشور)Ø› بیمة سرمایه گذاری در مقابل مخاطرات کشوری همچون Ù…Øدودیتهای انتقال ارز، مصادره ØŒ جنگ ØŒ آشوب داخلی Ùˆ نقض قرارداد از جانب دولت میزبان (شرکت اسلامی برای بیمة سرمایه گذاری Ùˆ اعتبار صادراتی ØŒ ١٩٩٩ØŒ ص ١٥Ù€١٧).
صندوق امور زیربنایی ØŒ صندوقی است برای Ú©Ù…Ú© به توسعة امور زیر ساختی کشورهای اسلامی ØŒ با Øمایت بانک توسعة اسلامی (٢٥٠ میلیون دلار) Ùˆ تراست دارالمال الاسلامی (دویست میلیون دلار) تأسیس شد. تراست دارالمال ــ Ú©Ù‡ در ١٣٦٠ Ø´ تأسیس شد ــ در بانکداری اسلامی Ùˆ بیمة اسلامی Ùˆ شرکت سرمایه گذاری در چهار قارة جهان Ùعالیت دارد. از جمله
وظای٠صندوق ØŒ ایجاد Ùرصت برای دولتها Ùˆ سرمایه گذاران خصوصی برای مشارکت در طرØهای زیرساختی سودآور، Ùراهم نمودن سرمایه ها Ùˆ هدایت آنها Ùˆ اÙزایش سرمایه گذاری خارجی در امور زیرساختی است . بعضی از بخشهایی Ú©Ù‡ صندوق در آنها سرمایه گذاری Ù…ÛŒ کند، عبارت اند از: نیرو، ارتباطات دور، Øمل ونقل ØŒ انرژی ØŒ منابع طبیعی ØŒ پتروشیمی ØŒ آب (بانک توسعة اسلامی ØŒ ٢٠٠١).
بانک توسعة اسلامی به منظور اÙزایش دسترسی کشورهای عضو به تسهیلات اعتباری کاÙÛŒ برای تأمین نیازهای واردکنندگان Ùˆ صادرکنندگان Ùˆ بهره برداری از Ùرصتهای تجارت میان کشورهای اسلامی ØŒ پرتÙÙˆÛŒ بانکهای اسلامی را تأسیس کرد. بدین ترتیب ØŒ بیست بانک اسلامی Ùˆ نهاد مالی در این پرتÙÙˆÛŒ ØŒ مشارکت نمودند. پرتÙÙˆÛŒ ØŒ هیئت شرکایی دارد Ú©Ù‡ شامل پانزده عضو انتخابی٠بانکها Ùˆ نهادهای مالی بنیانگذار عضو است Ùˆ سیاستهای Ú©Ù„ÛŒ پرتÙÙˆÛŒ را تعیین Ù…ÛŒ کند. بانک توسعة اسلامی به عنوان مضارب ØŒ عملیات پرتÙÙˆÛŒ را طبق مقررات آن Ùˆ تصمیمات این هیئت مدیریت Ù…ÛŒ کند (همو، ١٤١٩ ب ØŒ ص ١Ù€٢).
داراییها Ùˆ بدهیهای پرتÙÙˆÛŒ به طورکامل از داراییها Ùˆ بدهیهای بانک جداست Ùˆ سود خالص نیز هر سال میان شرکا توزیع Ù…ÛŒ شود. منابع پرتÙÙˆÛŒ عمدتاً به صادرکنندگان Ùˆ واردکنندگان بخش خصوصی اعطا Ù…ÛŒ شود، هرچند بخشهای دولتی Ùˆ عمومی نیز تأمین مالی Ù…ÛŒ شوند (همانجا).
بانکهای اسلامی Ùˆ نهادهای متعددی در پرتÙÙˆÛŒ مشارکت دارند، از جمله : بانک توسعة اسلامی ØŒ بانک سرمایه گذاری البرکة (بØرین )ØŒ بانک بین المللی اسلامی قطر (دوØÙ‡ )ØŒ بانک اسلامی Ùیصل مصر (قاهره )ØŒ خانة تأمین مالی کویت (کویت )ØŒ مصرÙÙ Ùیصل الاسلامی (بØرین ) Ùˆ بانک اسلامی قطر (دوØÙ‡ Ø› رجوع کنید به همان ØŒ ص ١Ù€٩).
جمهوری اسلامی ایران با تصویب مجلس شورای اسلامی در بهمن ١٣٦٦ Ùˆ تصویب هیئت عامل بانک توسعة اسلامی در ٣ اسÙند ١٣٦٧ØŒ با سرمایه ای معادل ٥ر٢ میلیون دینار اسلامی (Øداقل سرمایه برای عضویت ) به عضویت بانک توسعة اسلامی در آمد (ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ ص ٩٢٨). تا ١٣٨٣ Ø´ سرمایة ایران به ٥١ر٦٩٤ میلیون دینار اسلامی رسید ( رجوع کنید بهجدول ١). از ابتدای عضویت ایران تا ١٣٨٠Ø´ ØŒ بانک توسعة اسلامی تسهیلات٠مندرج در جدول ٢ را برای جمهوری اسلامی ایران تصویب کرده است .
جدول ١
تاریخ عضویت و پذیره نویسی کشورهای عضو بانک توسعة اسلامی
ردی٠اعضای بانک مبلغ پذیره نویسی درصد
(واØد: میلیون دیناراسلامی )
١ آذربایجان ٧٦ر٩ ٣٥ر١
٢ آلبانی ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٣ اردن ٤٧ر٣٩ ١٨ر٠
٤ ازبکستان
٥ اÙغانستان ٠٠ر٥ ٠٧ر٠
٦ الجزایر ٢٦ر١٢٤ ٧٢ر١
٧ امارات متØدة عربی ٦٧ر٥٦١ ٧٦ر٧
٨ اندونزی ٢٦ر١٢٤ ٧٢ر١
٩ اوگاندا ٤١ر١٢ ١٧ر٠
١٠ ایران ٥١ر٦٩٤ ٥٩ر٩
١١ بØرین ٨٩ر١٣ ١٩ر٠
١٢ برونی /برونئی دارالسلام ٦٣ر٢٤ ٣٤ر٠
١٣ بنگلادش ٨٢ر٩٧ ٣٥ر١
١٤ بنین ٧٦ر٩ ١٣ر٠
١٥ بورکیناÙاسو ٦٣ر٢٤ ٣٤ر٠
١٦ پاکستان ٥٩ر٢٤٦ ٤١ر٣
١٧ تاجیکستان ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
١٨ ترکمنستان ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
١٩ ترکیه ٠٥ر٦٢٦ ٦٥ر٨
٢٠ توگو ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٢١ تونس ٥٥ر١٩ ٢٧ر٠
٢٢ جیبوتی ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٢٣ چاد ٧٦ر٩ ١٣ر٠
٢٤ ساØÙ„ عاج ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٢٥ سنگال ٦٥ر٢٤ ٣٤ر٠
٢٦ سودان ٠٧ر٣٩ ٥٤ر٠
٢٧ سورینام ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٢٨ سوریه ٩٢ر٩ ١٤ر٠
بانک توسعة اسلامی ØŒ ٢٠٠٣ ال٠ردی٠اعضای بانک مبلغ پذیره نویسی درصد
(واØد: میلیون دیناراسلامی )
٢٩ سومالی ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٣٠ سیرالئون ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٣١ عراق ٠٥ر١٣ ٢٣ر٠
٣٢ عربستان سعودی ٨٧ر١٩٨٧ ٣٣ر٢٧
٣٣ عمان ٣٥ر٢٧ ٣٨ر٠
٣٤ Ùلسطین ٨٥ر٩ ١٤ر٠
٣٥ قرقیزستان ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٣٦ قزاقستان ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٣٧ قطر ٧٠ر٩٧ ٣٥ر١
٣٨ کامرون ٦٣ر٢٤ ٣٤ر٠
٣٩ کومور ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٤٠ کویت ٦٤ر٤٩٦ ٨٦ر٦
٤١ گابن ٧٧ر١٤ ٢٠ر٠
٤٢ گامبیا ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٤٣ گینه ٦٣ر٢٤ ٣٤ر٠
٤٤ گینه بیسائو ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٤٥ لبنان ٧٦ر٩ ١٣ر٠
٤٦ لیبی ٧٩ر٧٩٣ ٩٦ر١٠
٤٧ مالدیوی ٥٠ر٢ ٠٣ر٠
٤٨ مالزی ٨٩ر١٥٧ ١٨ر٢
٤٩ مالی ٧٦ر٩ ١٣ر٠
٥٠ مصر ٨٤ر٦٨٦ ٤٨ر٩
٥١ مغرب ٢٤ر٤٩ ٦٨ر٠
٥٢ موریتانی ٧٦ر٩ ١٣ر٠
٥٣ موزامبیک ٩٦ر٤ ٠٧ر٠
٥٤ نیجر ٤١ر١٢ ١٧ر٠
٥٥ یمن ٢٤ر٤٩ ٦٨ر٠
جدول ٢
تسهیلات بانک توسعة اسلامی برای جمهوری اسلامی ایران از ١٣٦٧ تا ١٣٨٠ Ø´
بانک توسعة اسلامی ØŒ ١٤٢١ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩
عنوان تعداد میلیون دینار اسلامی میلیون دلار امریکا
اجاره ٣ ١٠٠ر٥١ ٣٥ر٧١
Ùروش اقساطی ٤ ٢٣ر٤٤ ٥٩ر٦١
خطوط تأمین مالی ٢ ٥٠ر١٧ ٢٥ر٢٤
تأمین مالی تجارت ٥١ ٤١ر٤٠٥ ٠٠ر٦٢٥
Ú©Ù…Ú© ویژة بلاعوض (صندوق وق٠) ٦ ٢٩ر١٠ ٥٠ر١٣
منابع : ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ مجموعه قوانین سال ١٣٦٦ ØŒ تهران : روزنامة رسمی کشور، ( بی تا. ) Ø› البنک الاسلامی للتنمیة ØŒ اربعة Ùˆ عشرون عاما ÙÛŒ خدمة التنمیة Ù„ØµØ§Ù„Ø Ø§Ù„Ø§Ù…Ø© الاسلامیة : ١٣٩٥Ù€١٤١٩ Ù‡ ( ١٩٧٥Ù€ ١٩٩٨ Ù… )ØŒ جده ١٩٩٩Ø› Ù…ØموداØمد مهدی ØŒ «نقش بانک توسعة اسلامی در بهره وری موقوÙات »، وق٠: میراث جاویدان ØŒ سال ٧ØŒ Ø´ ٣ (پاییز ١٣٧٨)Ø›
Afsalur Rahman, Economic doctrines of Islam , London ١٩٧٩; The Islamic Corporation for the Insurance of Investment and Export Credit (ICIEC), Annual report ١٤١٨ H ) June ١٩٩٧- May ١٩٩٨ ) , [s.l.(: ICIEC, )١٩٩٩(; idem, Investment insurance services for Islamic countries , )s.l.(; ICIEC, ١٤١٨/١٩٩٨; Islamic Development Bank, Articles of agreement ,Djadde )١٩٧٥(; idem, Information bulletin , Djadde ١٩٩٢; idem, The IDB project cycle , Djadde ١٤١٨a; idem, Policies and procedures for utilizing technical assistance ) T.A. ), Djadde ١٤١٨b; idem, Special assistance operations , Djadde ١٤١٨c; idem, Import trade financing operations ) ITFO ) guidelines , Djadde ١٤١٩a; idem, Islamic Banks' Portfolio: information bulletin on utilization of financing facilities provided by the Islamic Banks' Portfolio managed by Islamic Development Bank , Djadde ١٤١٩b; idem, "Islamic Research and Training Institute (IRTI)", IRTI Website , ١٩٩٩a. )Online(. Available: http://www.irti.org/ introduction. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "Leasing", The Islamic Development Bank Website , ١٩٩٩b. )Online(. Available: http://www.isdb. org/english- docs/ idb-home/ MF Leasing. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "Loan financing", The Islamic Development Bank Website , ١٩٩٩c. )Online(. Available: http://www.isdb. org/english- docs/ idb-home/MF Loan Home. htm.)٢٨ May ٢٠٠٤];
idem, "Technical assistance", The Islamic Development Bank Website , ١٩٩٩d. [Online(. Available: http://www. isdb.org/ english-docs/ idb-home/ MF Tec Ass-Home. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "International Center for Biosaline Agriculture", International Center for Biosaline Agriculture Website , ٢٠٠٠. )Online(. Available: http://www. biosaline. org/ about. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, Annual report , Djadde ١٤٢١/٢٠٠٠-٢٠٠١; idem, "IDB Infrastructure Fund", The Islamic Development Bank Website , ٢٠ Mar. ٢٠٠١. )Online(. Available: http://www.isdb.org/ english docs/fun home. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "Islamic Corporation for the Development of Private Sector (ICD)", The Islamic Development Bank Website , ٢٠٠٢. )Online(. Available: http://www.icdidb. com )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "IDB member countries", The Islamic Development Bank Website , ٢٠٠٣a. )Online(. Available: http://www.isdb.org/ english-docs/ idb-home/IDB - M- C. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤(; idem, "Modes of financing", The Islamic Development Bank Website , ٢٠٠٣b. )Online(. Available: http://www. isdb.org/ english-docs/ idb-home/ modefin. htm. )٢٨ May ٢٠٠٤]; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Islamic Development Bank" (by Rodney Wilson).
/ سیدØسین میرجلیلی /