خَرَقان (يا خَرِقان) ، خَرَقان (يا خَرِقان)، دهستان و قريه‌اى قديمى در بخش بسطام شهرستان شاهرود در استان سمنان. دهستان خرقان به مركزيت آبادى قلعه نوخرقان در شمال‌شرقى شهرستان شاهرود قرار دارد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ١٣٨٥ش، ذيل «استان سمنان»؛ نقشه راهنماى البرز شرقى).

قسمتى از رشته‌كوه البرز شرقى در اين دهستان ممتد است (رجوع کنید به جعفرى، ج ١، ص ١٢٤، ٣٠٦). رود فصلى اَبْرسَج، ريزابه كال سياه از حوضه آبريز دشت كوير، به طول حدود ٢٢ كيلومتر در آن جريان دارد (همان، ج ٢، ص ١٠١). راه اصلى شاهرود ـ بسطام به شهرهاى گنبدكاووس و مينودشت در استان گلستان از اين دهستان مى‌گذرد (رجوع کنید به نقشه راهنماى البرز شرقى؛ اطلس راههاى ايران، ص ٧).

طوايف مستقل اَبرسَج و ميغان در اين دهستان قشلاق دارند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٧٨ش، ص ٨٣). جمعيت آن در سرشمارى ١٣٨٥ش، ١٥٩٣٦ تن بوده است (رجوع کنید به همو، ١٣٨٥ش، ذيل «استان سمنان»).

از لحاظ تقسيمات كشورى، در حدود ١٣٢٣ش آبادى قلعه نوخرقان و آباديهاى محدوده اين دهستان، جزو دهستان بسطام و تابع شهرستان شاهرود از استان دوم (مازندران) بودند (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، ج ١، ص ١١، ٢٧٨، ٢٨٤). در بهمن ١٣٦٥ بسطام به بخش تبديل و دهستان خرقان، به مركزيت آبادى قلعه نوخرقان، در آن تشكيل شد (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى ، ١٣٨٢ش، ذيل «استان سمنان»).

از آثار قديمى خرقان اينهاست: زيارتگاهى در آبادى قُهِـج عليا/ قُهِـج بالا، در پانزده كيلومترى شمال‌شرقى شهر بسطام؛ مسجد سُرخان متعلق به سده نهم هجرى در آبادى اَبرسَج در پانزده كيلومترى شمال‌غربى شهر بسطام (رجوع کنید به فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ٢٩، ص ١٣٦ـ١٣٧؛ بنى‌اسدى، ج ١، ص٣٦٠)؛ و نيز زيارتگاه و قلعه‌اى (رجوع کنید به ادامه مقاله) در آبادى قلعه نوخرقان.

قلعه نوخرقان يا آبادى نوخرقان در ارتفاع ١٤٦٠ مترى، در ٢٢ كيلومترى شمال‌شرقى بسطام و ٢ كيلومترى مغرب راه اصلى بسطام ـ گنبدكاووس، در دشت قرار دارد.

جمعيت آن در سرشمارى ١٣٨٥ش، ١٩٣٧ تن بوده است (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٨٥ش، همانجا).

آرامگاه صوفى بزرگ شيخ ابوالحسن خرقانى* از آثار قديمى اين آبادى و متعلق به دوره ايلخانان (٦٥٤ـ ح ٧٥٠)، در شمال آبادى واقع است. در گذشته، مسجدى با گنبد مخروطى‌شكل و مزيّن به كاشيهاى زيبا داشته كه تنها محراب آن باقى است؛ سازمان ميراث فرهنگى در اطراف محراب، مسجدى احداث كرده‌است (رجوع کنید به ناصرالدين قاجار، ص ٥٧؛ بنى‌اسدى، ج ١، ص ٣٧٣ـ٣٧٤، ٤١٠). به‌گفته اعتمادالسلطنه (ج ١، ص ٨٤ـ٨٥)، قبه آرامگاه خرقانى در زمان محمدشاه قاجار (١٢٥٠ـ١٢٦٤) ساخته شد. اين آبادى قلعه‌اى قديمى نيز داشته كه تنها آثارى از آن باقى است (بنى‌اسدى، ج ١، ص ٣٩٩).

از پيشينه خرقان در قبل از اسلام اطلاعى در دست نيست. نام آن در منابع اسلامى به صورتهاى مختلفى از جمله: خُرقان، خَرَّقان و حوقان هم ضبط شده است (رجوع کنید به حازمى همدانى، ص ١٥٧؛ قزوينى، ص ٢٤٣؛ جوينى، ج ٣، ص ١٠٧، پانويس ٦). در سده ششم، خرقان قريه‌اى پرنعمت در كوههاى بسطام بر سر راه استرآباد و تابع خراسان بوده است (رجوع کنید به سمعانى، ج ٢، ص ٣٤٧؛ حازمى همدانى، همانجا). در سده هفتم، ياقوت حموى (ذيل مادّه) به قبر شيخ‌ابوالحسن خرقانى در قريه خرقان اشاره و در همين سده، قزوينى (همانجا) آن را شهرى در چهار فرسخى بسطام و در اقليم چهارم ضبط كرده است. در سده هشتم خرقان ديهى از توابع بسطام با هواى خوش و آب فراوان و جزو طبرستان معرفى شده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، ص ١٦٢)، اما در سده نهم قريه خرقان جزو بلاد «دارالعزّ خراسان» به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به مازندرانى، ص ١٥٤؛ اسفزارى، بخش ١، ص ٣٠٤ـ٣٠٥). در دوره صفوى (٩٠٥ـ ١١٣٥) ييلاق خرقان مورد توجه شاهان صفوى بود (رجوع کنید به اسكندر منشى، ج ١، ص ٣٧؛ جهانگشاى خاقان، ص ٥٢٩). در دوره ناصرى خرقان دهى بزرگ و پرجمعيت بود و باغهاى خوب، قنوات پرآب (به قدر يك تا سه سنگ آسيا)، حدود پانصد خانه و مردمى شيعه مذهب داشت. در اين زمان خرقان به سمت جنوب در حال گسترش بود (رجوع کنید به شيروانى، ص ٢٣٦؛ ناصرالدين قاجار، ص ٥٧؛ امين‌لشكر، ص ٦٩). اعتمادالسلطنه در همين دوره نوشته كه اهالى اين آبادى آن را خَرْقان تلفظ مى‌كردند و مى‌افزايد آبش از قنات است. مقبره شيخ‌ابوالحسن خرقانى در زمان وى در اطراف خرقان قرار داشت و رو به ويرانى بود (ج ١، ص ٨٤). آب و هواى خوش ييلاق خرقان توجه شاهان قاجار را نيز جلب كرده بود (رجوع کنید به حكيم‌الممالك، ص ٨٨).

در دوره پهلوى دوم، قصبه قلعه نوخرقان مركز بخشى به همين نام بود كه حدود سه هزار تن جمعيت داشت و آبش از قنات و رودى به نام قطرى تأمين مى‌شد (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ٣، ص ٢١٥ـ٢١٦).

منابع :
(١)معين‌الدين محمد اسفزارى، روضات‌الجنات فى اوصاف مدينة هرات، چاپ محمدكاظم امام، تهران ١٣٣٨ـ١٣٣٩ش؛
(٢) اسكندرمنشى؛
(٣) اطلس راههاى ايران، تهران: گيتاشناسى، ١٣٦٩ش؛
(٤) محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تيمور برهان ليمودهى، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ش؛
(٥) قهرمان‌بن يوسف امين لشكر، روزنامه سفر خراسان به همراهى ناصرالدين شاه (١٣٠٠)، چاپ ايرج افشار و محمدرسول درياگشت، تهران ١٣٧٤ش؛
(٦) ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب اسامى دهات كشور، ج ١، تهران ١٣٢٩ش؛
(٧) ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى: آذر ١٣٨٥، ]تهران ١٣٨٥ش[؛
(٨) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٩) على بنى‌اسدى، سيماى استان سمنان، ج ١، سمنان ١٣٧٤ش؛
(١٠) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ش؛
(١١) جوينى؛
(١٢) جهانگشاى خاقان: تاريخ شاه‌اسماعيل، چاپ اللّه دتا مضطر، اسلام‌آباد: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، ١٣٦٤ش؛
(١٣) محمدبن موسى حازمى همدانى، مااتفق لفظه و افترق مسماه فى الاماكن و البلدان المشتبهة فى الخط، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه لاله‌لى، ش ٢١٤٠، فرانكفورت ١٤٠٧/ ١٩٨٦؛
(١٤) علينقى بن اسماعيل حكيم الممالك، روزنامه سفر خراسان، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٥) حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛
(١٦) رزم آرا؛
(١٧) سمعانى؛
(١٨) زين‌العابدين‌بن اسكندر شيروانى، بستان‌السياحه، يا، سياحت‌نامه، چاپ سنگى تهران ١٣١٥، چاپ افست [.بى‌تا]؛
(١٩) فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :٢٩ شاهرود (گرگان)، تهران: اداره جغرافيائى ارتش، ١٣٦٧ش؛
(٢٠) زكريابن محمد قزوينى، كتاب آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ فرديناند ووستنفلد، گوتينگن ١٨٤٨، چاپ افست ويسبادن ١٩٦٧؛
(٢١) عبداللّه‌بن محمد مازندرانى، رساله فلكيّه در علم سياقت، چاپ والتر هينتس، ويسبادن ١٣٣١ش؛
(٢٢) مركز آمار ايران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشاير كوچنده ١٣٧٧: جمعيت عشايرى دهستانها، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٣) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ١٣٨٥: نتايج تفصيلى كل كشور، ١٣٨٥ش.

Retrieved Feb. ٢١, ٢٠١٠, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census٨٥/census٨٥.natayej/census٨٥.rawdata;

ناصرالدين قاجار، شاه ايران، سفرنامه دوم خراسان، تهران ١٣٦٣ش؛
(٢٤) نقشه راهنماى البرز شرقى: سمنان، مقياس ٠٠٠،١:٣٠٠ ، تهران: گيتاشناسى [.بى‌تا]؛
(٢٥) ياقوت حموى.
/ معصومه بادنج /