دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٥٢
بهرامی سرخسی ، ابوالحسن علی ، از شاعران و استادان فنّ عروض در قرن پنجم . قدیمترین مأخذی که از او نام برده و در شرح بعضی لغات به اشعار او استناد کرده ، لغت فرس اسدی طوسی است (ص ٢٣، ٣٥، ٧٤، ١٢٣، ١٧٥، ١٨٤، ١٩٨ـ ٢٠٠). نظامی عروضی (ص ٢٨)، نام او را در شمار شاعران بزرگ آل ناصرالدین (غزنویان ) آورده است . وی (ص ٣٠) از دو کتاب بهرامی ، به نامهای غایة الروضَیْن (شمس قیس ، ص ١٨٩: غایة العروضیین ؛ قس نظامی ، حواشی قزوینی ، ص ١٥٩) و کنز القافیة ، یاد کرده است . غایة العروضین ، از امهات کتب علوم شعری است که آن را در ردیف اولین آثار معتبر در عروض دانسته اند (صفا، ج ١، ص ٥٦٨، ج ٢، ص ٩١٧). شمس قیس رازی (ص ١٨١، ١٨٩)، نام بهرامی را در شمار عروضیان عجم آورده و به بیان شواهدی از غایة العروضیین پرداخته است . همچنین او ابداع دوایر مجهول و ٢١ بحر مستحدث را به بهرامی و بزرجمهر سرخسی و دیگر عروضیان عجم نسبت می دهد (ص ١٨١) و در باب «زیادات » (بخشی از معایب شعری )، نیز یک بار به شعر بهرامی استناد کرده است .
عوفی (ج ٢، ص ٥٦) و دیگران به نقل از او (امین احمد رازی ، ج ٢، ص ٤٠؛ هدایت ، ج ١، ص ٤٤٨؛ مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٢٩٧؛ فروزانفر، ص ١٥٣؛ مصفّا، ج ١، ص ٤٦٩)، از اثری دیگر از بهرامی به نام خجسته نامه یاد می کنند و عوفی (همانجا) آن را از آثار بی نظیر دربارة عروض می داند.
اشعار باقیمانده از وی نشان دهندة شدت تأثیرپذیری وی از شاعران دورة سامانیان است و برخی ، مهارت و کمال او را در شاعری نیز ستوده اند (همان ، ج ٢، ص ٥٥ ـ ٥٦؛ هدایت ، همانجا). همچنین وی در برخی از سروده های خود متأثر از منجیک ترمذی است (مصفا، همانجا).
برخی به اشتباه ، او را از معاصران ناصرالدین سبکتکین (متوفی ٣٨٧) دانسته اند (هدایت ؛ مدرس تبریزی ، همانجاها، ج ١، ص ٢٩٧؛ اته ، ص ٣٨؛ دهخدا، ذیل مادّه )، و برخی از جمله امین احمد رازی (همانجا)، او را معاصر محمود غزنوی (متوفی ٤٢١) می دانند. اما چون وفات بهرامی را در ٥٠٠ دانسته اند (هدایت ، ج ١، ص ٤٤٩؛ فروزانفر، همانجا)، این اقوال را نمی توان پذیرفت ، یا باید گفت که در ضبط سال وفات او اشتباه شده است .
منابع :
(١) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٢) علی بن احمد اسدی ، لغت فرس ، چاپ فتح الله مجتبائی و علی اشرف صادقی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٤) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ ١٣٥٩ ش ؛
(٥) محمدبن قیس شمس قیس ، کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم ، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ( ١٣٣٨ ش ) ؛
(٦) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ١ و ٢، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) محمدبن محمد عوفی ، لباب الالباب ، چاپ ادوارد براون و محمد قزوینی ، لیدن ١٩٠٣ـ١٩٠٦؛
(٨) محمدحسن فروزانفر، سخن و سخنوران ، تهران ١٣٥٨ ش ؛
(٩) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٠) مظاهر مصفّا، پاسداران سخن : مجموعة اشعار از رودکی تا عصر حاضر ، ج ١، تهران ١٣٣٥ ش ؛
(١١) احمدبن عمر نظامی ، کتاب چهار مقاله ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٣٢٧/١٩٠٩، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١٢) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفّا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش .
/ حمیرا زمرّدی /