دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٠٣
بکری ، مصطÙÛŒ بن کمال الدین بن علی ØµÙØ¯Ù‘یقی ØÙ†ÙÛŒ ØŒ ملقب به قطب الدین Ùˆ Ù…Ùکنّی ' به ابوالمواهب ØŒ بنیانگذار ÙØ±Ù‚Ø© بکریّه در طریقت خلوتیّه. جدش بدرالدین بکری (متوÙÛŒ ١٠٦٢) از خاندان مشهور بکریه * است .
ÙˆÛŒ در ذیقعدة ١٠٩٩ در دمشق به دنیا آمد، در کودکی یتیم شد Ùˆ عمویش سرپرستی او را به عهده Ú¯Ø±ÙØª . استادان او در Ùقه Ùˆ تصوّ٠عبارت بودند از: عبدالغنی بن اسماعیل Ù†Ø§Ø¨Ù„ÙØ³ÛŒ (متوÙÛŒ ١١٤٣)Ø› شیخ ابوالمواهب Ù…ØÙ…د ØÙ†Ø¨Ù„ÛŒ (متوÙÛŒ ١١٢٦)Ø› Ù…ØÙ…دبن بَدیری دÙمیاطی٠مشهور به ابن میّت (متوÙÛŒ ١١٤٠). او در Ø³ÙØ±ÛŒ Ú©Ù‡ به بیت المقدس کرد، وارد طریقت خلوتیه شد Ùˆ پس از مرگ مرشدش ØŒ عبداللطی٠بن ØØ³Ø§Ù… الدین ØÙ„بی خلوتی (متوÙÛŒ ١١٢١)ØŒ جانشین او گردید (بغدادی ØŒ ج ٦ØŒ ستون ٤٤٦Ø› مرادی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٠Ù€١٩١Ø› سرکیس ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٨٢Ø› د. ا. د. ترک ØŒ ذیل «بکری ØŒ قطب الدین »). بکری در بیت المقدس کتاب دعایی به نام اَلÙَتØÙ Ø§Ù„Ù‚ÙØ¯Ø³ÛŒ Ùˆ الکَشÙ٠الاÙنسی نوشت Ú©Ù‡ مریدانش آن را در پایان شب Ù…ÛŒ خواندند. ÙˆÛŒ از شیخ ØØ³Ù† بن علی قره باش ÙØªÙˆØ§ Ú¯Ø±ÙØª Ú©Ù‡ خواندن این دعا بدعت نیست (مبارک ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٣٥Ø› مرادی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩١).
بکری چندین بار به بیت المقدس Ø³ÙØ± کرد Ùˆ گزارشی دربارة یکی از Ø³ÙØ±Ù‡Ø§ÛŒØ´ به نام Ø§Ù„Ø®ÙŽÙ…Ù’Ø±ÙŽØ©Ù Ø§Ù„Ù…ÙŽØØ³ÛŒÙة٠(الØÙŽØ³ÛŒØ© ) ÙÛŒ الرَØÙ„ÙŽØ©Ù Ø§Ù„Ù‚ÙØ¯Ù’سیة نوشت . همچنین برای تبلیغ طریقت خلوتیه ØŒ به مصر Ùˆ شام Ùˆ ØÙ„ب Ùˆ بغداد Ùˆ قسطنطنیه Ùˆ ØØ¬Ø§Ø² Ø³ÙØ± کرد. سرانجام ØŒ در ١٨ ربیع الثانی ١١٦٢ در قاهره در گذشت . مقبره اش در Ù‚ÙØ±Ø§ÙØ© الکبری ØŒ خارج شهر قاهره ØŒ زیارتگاه است (زرکلی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٢٣٩Ø› نبهانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٧٤Ø› مبارک ØŒ همانجا؛ جبرتی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٦Ø› مرادی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٧Ø› د.اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل واژه ).
پس از او، Ù…ØÙ…دبن سالم ØÙŽÙÙ†Ø§ÙˆÛŒÙ Ø´Ø§ÙØ¹ÛŒÙ خلوتی (متوÙÛŒ ١١٨١)ØŒ مؤسس طریقة ØÙŽÙنیه (الØÙŽÙناوی )ØŒ یکی از چهار ÙØ±Ù‚Ø© خلوتیه ØŒ جانشین ÙˆÛŒ شد (مبارک ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٣٧Ø› جبرتی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٧Ø› نبهانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٧٣).
ÙØ±Ø²Ù†Ø¯ بکری ØŒ Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ÙØªÙˆØ Ù…ØÙ…د (١١٤٣Ù€١١٩٦) صوÙÛŒ ØŒ شاعر Ùˆ نویسنده ØŒ کتابی به نام تَلخیصات البکریة ÙÛŒ ترجمة خلاصة البکریة در Ø´Ø±Ø ØØ§Ù„ پدرش نوشته است (مرادی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٤ØŒ ١٩٥Ù€١٩٦Ø› بغدادی ØŒ ج ٦ØŒ ستون ٣٤٣).
به بکری میان دویست تا ٢٢٢ اثر نسبت داده اند Ú©Ù‡ بسیاری از آنها Ú¯Ù… شده است . در میان آثار او دوازده Ø³ÙØ±Ù†Ø§Ù…Ù‡ ØŒ دوازده سخنرانی ØŒ Ù‡ÙØª دیوان Ùˆ Ù†ÙÙ‡ قصیده در تصو٠و طریقت وجود دارد (جبرتی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٦Ø› نبهانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٧٧Ø› مرادی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٩٥). از جمله آثار اوست : الذخیرة الماØÛŒØ© Ù„Ùلا´ثام ÙÛŒ الصلاة علی خَیر الاَنام ÙÛŒ سائر الایام (مصر ١٣١٩Ø› سرکیس ØŒ ج ١ØŒ ستون ٥٨٣)Ø› المَورد٠العَذب Ù„ÙØ°ÙŽÙˆÛŒ الورود ÙÛŒ کش٠معنی ÙˆØØ¯Ø© الوجود (دارالکتب الظاهریة ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٢٥ØŒ نسخة خطی Ø´ ٤٣٩٨)Ø› الصلاة Ø§Ù„Ù‡Ø§Ù…ÙØ¹Ø© Ø¨Ù…ØØ¨Ø© الخÙÙ„ÙØ§Ø¡ ØŒ دربارة ÙØ¶Ø§ÛŒÙ„ Ø®Ù„ÙØ§ÛŒ راشدین (بولاق ١٣٠٤ØŒ ١٣١٠Ø› سرکیس ØŒ همانجا)Ø› بÙÙ„Ù’ØºÙŽØ©Ù Ø§Ù„Ù…ÙØ±ÛŒØ¯ ØŒ قصیده ای در تصو٠(دارالکتب الظاهریة ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٤ØŒ نسخة خطی ØŒ Ø´ ٦٩١٦)Ø› Ùوائد الÙَرائد ÙÛŒ ضابط العقائد ØŒ منظومه ای در عقاید با Ø´Ø±Ø Ø§ØÙ…د دردیر (بولاق ١٣١٤Ø› سرکیس ØŒ همانجا).
منابع : اسماعیل بغدادی ØŒ هدیة العارÙین ØŒ ج ٢ØŒ در ØØ§Ø¬ÛŒ خلیÙÙ‡ ØŒ کش٠الظنون ØŒ ج ٦ØŒ بیروت ١٤١٠/١٩٩٠Ø› عبدالرØÙ…ان بن ØØ³Ù† جبرتی ØŒ تاریخ عجایب الا´ثار ÙÛŒ التراجم Ùˆ الاخبار ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› دارالکتب الظاهریة ØŒ Ùهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ØŒ التصو٠، چاپ Ù…ØÙ…د ریاض Ù…Ø§Ù„Ø ØŒ دمشق ١٣٩٨Ù€١٤٠٣/ ١٩٧٨Ù€١٩٨٣Ø› خیرالدین زرکلی ØŒ الاعلام ØŒ بیروت ١٩٨٦Ø› یوس٠الیان سرکیس ØŒ معجم المطبوعات العربیة Ùˆ المعربة ØŒ قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨Ø› علی باشا مبارک ØŒ الخطط التوÙیقیة الجدیدة لمصر القاهرة ØŒ قاهره ١٩٨٠Ù€١٩٨٣Ø› Ù…ØÙ…د خلیل بن علی مرادی ØŒ سلک Ø§Ù„Ø¯Ù‘ÙØ±ÙŽØ± ÙÛŒ اعیان القرن الثانی عشر ØŒ بولاق ١٢٩١Ù€١٣٠١ØŒ چاپ Ø§ÙØ³Øª بغداد ( بی تا. ) Ø› یوس٠بن اسماعیل نبهانی ØŒ جامع کرامات الاولیاء ØŒ چاپ ابراهیم عطوه عوض ØŒ بیروت ١٤١١/ ١٩٩١Ø›
EI ٢, s.v. "Bakr  , Mus ¤ ta ¤ fa  " (by C. Brockelmann); TDV IA , s.v. "Bekrر, Kutbدddin" (by Ali I hsan Yurd).
/ پروانه عروج نیا /