دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٢٧٥
بُزُرْجْمِهْرِ قاینی ، ابومنصور قسیم بن ابراهیم ، ملقب به بزرجمهر، از شاعران و امیران عهد سبکتکین ، محمود و مسعود غزنوی . از تاریخ تولد و وفات او اطلاع دقیقی در دست نیست . نامش را امیر ابوذرجمهر یا بزرجمهر هم گفته (بلیانی ، گ ١١ر) و او را با وصفهایی چون : «شاعرِ مفلق و مبدع باللسانین » ستوده اند (ثعالبی ، ج ٥، ص ٢٣١). ظاهراً بزرجمهر از خاندان منصوریه بود که در آن زمان خاندانی معروف در قاین بودند (آیتی ، ص ١٥٧). شمس قیس رازی در شمار عروضیان عجم ، از شخصی به نام بزرجمهر قسیمی یاد کرده که همین بزرجمهر قسیم بن ابراهیم است (صفا، ج ١، ص ٥٧٠). شاید چون نامش قسیم است ، قسیمی تخلّص او بوده باشد، یا اینکه در آن روزگار چنین گفته می شده است (سعیدزاده ، ص ٣٠٨، پانویس ٢).
بزرجمهر به دو زبان فارسی و عربی شعر سروده (بلیانی ، همانجا؛ ثعالبی ، همانجا؛ عوفی ، ج ١، ص ٣٣؛ هدایت ، ج ١، ص ١٤٠)، اما دیوانی از او باقی نمانده ، و فقط نمونه ای از اشعار فارسی او در تذکره ها موجود است ( رجوع کنید به بلیانی ، همانجا؛ عوفی ، همانجا؛ هدایت ، همانجا). وی از فلسفه و حکمت و طب و ریاضیات و دیگر فنون معمول آگاهی داشته یا دست کم بی اطلاع نبوده است ، و شاید اطلاق لقب بزرجمهر نیز مؤید همین موضوع باشد (سعیدزاده ، ص ٣١٢). کتابها و رساله هایی در حکمت و تعبیرخواب ، که هم اکنون موجود است و از بزرجمهر، حکیم عصر ساسانیان ، دانسته شده ، احتمالاً از بزرجمهر قاینی است (همانجا).
مقبرة بزرجمهر قاینی
بر دامنة کوهی مشرف به قاین ، مقبره و بقعه ای معروف به ابوذری قرار دارد که ظاهراً مدفن بوذرجمهر (ابوذرجمهر) است و به جهت تخفیف به ابوذری شهرت یافته است (آیتی ، ص ١٥٧). براساس مفاد وقفنامة آن ، در گذشته جمعی از مردم که به طایفة اباذری شهرت داشته اند در آنجا ساکن بوده اند. برخی این مزار را به اباذر، صحابی پیامبر صلی اللّ'ه علیه وآله وسلّم ، نسبت می دهند که بسیار بعید به نظر می رسد؛ اما ممکن است مقبرة ابوذر بوزجانی * قهستانی ، عارف قرن چهارم ، باشد. این بقعه دارای گنبدی کاشیکاری ، و رواقها و اتاقهایی برای سکونت سیاحان و زایران است (سعیدزاده ، ص ٣١٣ـ٣١٤).
منابع :
(١) آنسیکلوپدیا ساوِتیِ تاجیک ، ج ١، دوشنبه ١٩٧٨، ص ٥٣٥ (به خط سیریلی )؛
(٢) محمدحسین آیتی ، بهارستان : در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان ، مشهد ١٣٧١ ش ؛
(٣) تقی الدین بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤ ؛
(٤) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، یتیمة الدهر ، چاپ مفید محمد قمیحه ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) محسن سعیدزاده ، بزرگان قائن ، ج ١، قم ١٣٦٩ ش ؛
(٦) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) محمدبن محمد عوفی ، تذکرة لباب الالباب ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٨) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفّا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش .
/ صفورا هوشیار /