التنبیه فی الفقه الشافعی ، از مهمترین متون فقهی شافعیان تألیف ابواسحاق شیرازی * ، فقیه شافعی قرن چهارم و پنجم . التنبیه کتابی است مختصر که جایگاه علمی مؤلف و ویژگیهایی مانند نثر روان و ساده ، به کار بردن تعبیرات روشن و پرهیزکردن از جدل و مناقشه در میان آرا، آن را در زمرة مهمترین متون فقه شافعی قرار داده است (هیتو،ص ١٦٨؛زُحَیلی ، ص ٥١٥)، به طوری که در بین پنج کتاب فقهی مشهور شافعیان ( التنبیه ، المختصر ، المهذَّب ، الوسیط و الوجیز ) مقبولترین متن فقهی به شمار می رود (نَوَوی ، تهذیب ، ج ١، ص ٣٤؛ هیتو، همانجا). تألیف کتاب در ٤٥٢ آغاز شده و در ٤٥٣ به پایان رسیده است (ابن قاضی شُهبَه ، ١٤٠٧، ج ١، ص ٢٤٦). آن را مشتمل بر دوازده هزار مسئله دانسته اند ( رجوع کنید به صَفَدی ، ١٣٩٢، ج ٦، ص ٦٣).

التنبیه شامل چهارده «کتابِ» (بابِ) فقهی است که از طهارت آغاز می شود و به شهادات ختم می گردد. مؤلف در همة ابواب فقهی ، فتواهای خود را به اختصار و بدون ذکر دلیل آورده است . وی هرچند در برخی فروع فقهی به آرای گوناگون ــ که

بعضاً نزد او پذیرفته نیست ــ اشاره کرده ، به آرای مذاهب دیگر تصریح ننموده و ظاهراً از هیچ فقیهی نام نبرده است ( رجوع کنید به ابواسحاق شیرازی ، ١٤٠٣).

ابواسحاق در تألیف کتاب و شیوة بیان مطالب ، از التعلیقة (شرح مهم المختصر مُزَنی و از منابع اصلی شافعیان عراق و گروهی از فقهای مکتب خراسان ، اثرِ ابوحامدبن ابی طاهر اسفراینی ، متوفی ٤٠٦) و در انتخاب عنوان آن از التنبیه ابن جِنّی (متوفی ٣٩٢) در نحو، الهام گرفته است (ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٢٤٦ـ٢٧٤؛
ابن قاضی شهبه ، ١٤٠٧؛
زحیلی ، همانجاها؛

د. اسلام ، چاپ دوم ، ج ٩، ص ١٨٨).

در منابع فقهی شافعی به التنبیه و شرحهای آن بسیار استناد شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن صلاح ، ج ١، ص ٢٥١، ٢٦١، ج ٢، ص ٤٣١، ٤٤٧؛
نووی ، المجموع ، ج ٢، ص ٤٦، ٥٠، ١٨٢، ٣٤٧؛
خطیب شِربینی ، ج ١، ص ٤٨، ١٤٢، ٢٤٦؛
شروانی ، ج ١، ص ١٠٧، ١٩٤، ٢٢٦). عالمان بسیاری به تدریس ، حفظ و شرح التنبیه می پرداختند و کسانی که آن را حفظ می کردند، نزد سایر علما مقبولیت بیشتری می یافتند (هیتو، ص ١٦٨؛
برای نظر علما در بارة کتاب رجوع کنید به ابن عساکر، ص ٢٧٧؛
نووی ، تحریر ، ص ٢٧؛
سُبْکی ، ج ٤، ص ٢٢٩؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٨٩). از جمله حافظانِ التنبیه ، تقی الدین سُبْکی (متوفی ٧٥٦)، جمال الدین ابن قَلانِسی (متوفی ٧٣١)، بدرالدین بن مکتوم (متوفی ٧٩٧)، شمس الدین سلسبیلی (متوفی ٧٧٠) و علی بن محمد موصلی (متوفی ٧٣٤) بودند (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ١٣٤، ١٩٧، ٣٧١ـ٣٧٢، ج ٢، ص ١٦٢، ٣٩٩؛
برای موارد دیگر رجوع کنید به ابن عراقی ، قسم ٢، ص ٢٩٩، ٤١٤؛
ابن قاضی شهبه ، ١٩٧٧ـ١٩٩٤، ج ٢، جزء ١، ص ١٦٥، ٣٣٣، ٦٠٢، ج ٣، جزء ٢، ص ٢٣٩ـ٢٤٠، ٤٦٧، ٤٨٥؛
نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٢٠٤، ٢٥٠، ٣١٣، ٥٩٩). در بارة ابن قَمّاح (فقیه شافعی ، متوفی ٧٤١) گفته شده که وی آن چنان بر مطالب التنبیه احاطه داشته که به هنگام پرسش مسئله ای از آن ، مسئلة قبلی را نیز از حفظ بیان می کرده است (صفدی ، ١٤١٨، ج ٤، ص ٢٦٨).

فقهای شافعی التنبیه را کتابی جامع و کامل می دانستند. نصیرالدین مبارک بن یحیی بَصری (متوفی ٦٦٩) مدعی بود که تمام مسائل فقه را می توان از آن استخراج کرد (سبکی ، ج ٨، ص ٣٦٧ـ ٣٦٨؛
سیوطی ، ج ١، ص ٤١٦). همچنین نقل شده که علی بن قاسم حَکَمی (از مفتیان یمن ، متوفی ٦٤٠) همة پرسشهای فقهی را فقط از این کتاب پاسخ می داده است (یافعی ، ج ٣، ص ٨٨). متداول بودن تدریس و آموزش التنبیه تا زمان نگارش منهاج الطالبین اثرِ یحیی بن شرف نووی (متوفی ٦٧٦) ادامه یافت (هیتو، ص ١٦٨).

بر التنبیه شروح متعددی نوشته شده که اولین آن توجیه التنبیه تألیف ابن خَلّ (متوفی ٥٥٢) است ( رجوع کنید به ابن خلّکان ، ج ٤، ص ٢٢٧؛
سبکی ، ج ٦، ص ١٧٦). دیگر شروح مهم آن عبارت اند از: کفایة النبیه ، اثر ابن رِفعه (متوفی ٧١٦)؛
التوشیح ، تألیف تاج الدین سبکی (متوفی ٧٧١)؛
مقصد النبیه فی شرح خطبة التنبیه ، اثر ابن جماعه ؛
شرح بدرالدین زرکشی (متوفی ٧٩٤)؛
شرح احمدبن عیسی عَسْقَلانی با عنوان الاشراق فی شرح تنبیه ابی اسحاق ، شرح ابن قاضی شهبه (متوفی ٨٥١)؛
مجمع العشاق بتوشیح تنبیه الشیخ ابی اسحاق ، تألیف محمد خَیْضِری (متوفی ٨٩٤)؛
و المُبْهت ، اثر حمزة بن یوسف حَمَوی (متوفی ٦٧٠). شرح اخیر به اشکالات وارد شده بر کتاب پرداخته است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٩٠ـ٤٩٢؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٦٧٠). نووی که خود حافظ التنبیه بود، در بارة این کتاب ، دو اثرِ العمدة فی تصحیح التنبیه و تحریر الفاظ التنبیه را تألیف کرد (ذهبی ، ج ٤، ص ١٤٧٠، ١٤٧٢) و در تحریر به بررسی قواعد صرفی کلمات کتاب ، ضبط آنها، رفع ابهام و توضیح عبارات دشوار متن پرداخت ( رجوع کنید به ص ٢٧ـ٢٩، مقدمة دقر، ص ٥ ـ ٦).

شماری از شروح التنبیه ، مفصّل است ، مانند شرح عَلاءالدین سُبکی (متوفی ٧٤٧) در چهار جلد، شرح احمدبن موسی خَفاجا (متوفی ٧٥٠) در ده جلد، کفایة النبیه اثر ابن رفعه در بیست جلد، و التفقیه فی شرح التنبیه تألیف قاضی جمال الدین محمد رَیْمی یمنی (متوفی ٧٩١) در ٢٤ جلد ( رجوع کنید به ابن قاضی شهبه ، ١٩٩٧ـ١٩٩٤، ج ٢، جزء ١، ص ٥٦٥، ٦٧٨؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٩٠ـ٤٩٢).

التنبیه را تلخیص نیز کرده اند، از جمله تلخیص تاج الدین عبدالرحیم موصلی (متوفی ٦٧١) با نام النبیه فی اختصار

التنبیه ، و تلخیص ابوالفرج مفضل بن مسعود تنوخی با نام اللباب ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٩٢).

ضیاءالدین علی اَذْرعی (متوفی ٧٣٠) این کتاب را به نظم در آورده و احمدبن سیف الدین بیلیک (متوفی ٧٥٣) نیز آن را با نام الروض النزیه فی نظم التنبیه منظوم ساخته است ( رجوع کنید به ابن قاضی شهبه ، ١٩٧٧ـ١٩٩٤، ج ٣، جزء ٢، ص ٣٧ـ ٣٨؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٩٢ـ٤٩٣). بر این کتاب ، حاشیه هایی هم نوشته شده است (برای آگاهی از آنها رجوع کنید به سیوطی ، ج ١، ص ٤٢٠، ٤٢٢ـ٤٢٣؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٩٣؛
برای دیگر شروح ، حواشی و تلخیصها رجوع کنید به سیوطی ، ج ١، ص ٤١٣، ٤١٩ـ٤٢١، ٤٢٩ـ٤٣٠، ٤٤٣ـ٤٤٤؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٨٩ـ٤٩٣؛
هیتو، ص ١٦٩ـ١٧٧؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٦٧٠).

به سبب اهمیت کتاب نزد شافعیان ، نسخ فراوانی از آن

موجود بوده تا جایی که گزارش شده در کتابخانة مدرسة شرفیه در حلب (تأسیسِ شرف الدین عبدالرحمان عجمی ، متوفی ٦٥٨) در یک زمان ، چهل نسخه از کتاب وجود داشته است ( رجوع کنید به طباخ ، ص ٣٠٣؛
برای نسخة خطی اثر رجوع کنید به آلوارت ، ج ٤، ص ٦٣).

التنبیه نخستین بار به کوشش یاینبل (جوین بول ) همراه با ترجمة لاتین در ١٢٦٩/ ١٨٧٩ در لیدن به چاپ رسید. پس از آن نیز بارها چاپ شد، از جمله در ١٣٢٩/١٩١١ در قاهره و در ١٣٣٠ ش / ١٩٥١ همراه با مقصد النبیه فی شرح خطبة التنبیه اثر ابن جماعه در ذیل کتاب و العمدة فی تصحیح التنبیه نووی در حاشیة آن در قاهره (عبدالجبار عبدالرحمان ، ج ١، ص ٦٣٠؛
ون دایک ، ص ١٥٥؛
زحیلی ،ص ٥١٥). التنبیه به فرانسه نیز ترجمه شده است (ابواسحاق شیرازی ،١٤٠٨، ج ١، مقدمة ترکی ، ص ٥١).

منابع :
(١) ابن خلّکان ؛
(٢) ابن صلاح ، فتاوی ابن الصلاح ، چاپ موفق عبداللّه عبدالقادر، بیروت ١٤٠٧؛
(٣) ابن عراقی ، الذیل علی العبر فی خبر من عبر ، چاپ صالح مهدی عباس ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٤) ابن عساکر، تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری ، بیروت ١٤٠٤/ ١٩٨٤؛
(٥) ابن قاضی شهبه ، تاریخ ابن قاضی شهبة ، چاپ عدنان درویش ، دمشق ١٩٧٧ـ١٩٩٤؛
(٦) همو، طبقات الشافعیة ، چاپ حافظ عبدالعلیم خان ، بیروت : دارالندوة الجدیده ، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) ابراهیم بن علی ابواسحاق شیرازی ، شرح اللّمع ، چاپ عبدالمجید ترکی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٨) همو، کتاب التنبیه فی الفقه الشافعی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٩) حاجی خلیفه ؛
(١٠) محمدبن احمد خطیب شربینی ، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج ، با تعالیق جوبلی بن ابراهیم شافعی ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(١١) محمدبن احمد ذهبی ، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٨٨ـ١٣٩٠/ ١٩٦٨ـ١٩٧٠؛
(١٢) محمد زحیلی ، مرجع العلوم الاسلامیة ، دمشق ١٤١٣/١٩٩٢؛
(١٣) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١٤) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر و القاهرة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ( قاهره ) ١٣٨٧؛
(١٥) عبدالحمید شروانی ، حاشیة العلامة الشیخ عبدالحمید الشروانی ، در حواشی الشروانی و ابن قاسم العبادی علی تحفة المحتاج بشرح المنهاج ، چاپ سنگی مصر ١٣١٥، چاپ افست ( بیروت ) : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
خلیل بن ایبک صفدی ، اعیان العصر و اعوان النصر ، چاپ علی ابوزید و دیگران ، دمشق ١٤١٨/

(١٦) ١٩٩٨؛
همو، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٦، چاپ س . دیدرینغ ،

(١٧) ویسبادن ١٣٩٢/١٩٧٢؛
محمد راغب طباخ ، «دور الکتب فی حلب

(١٨) قدیماً و حدیثاً»، مجلة المجمع العلمی العربی ، ج ١٥، ش ٧ و ٨ (ربیع الثانی و جمادی الاولی ١٣٥٦)؛
(١٩) عبدالجبار عبدالرحمان ، ذخائرالتراث العربی الاسلامی ، بصره ١٤٠١ـ١٤٠٣/١٩٨١ـ١٩٨٣؛
عبدالقادربن محمد نعیمی دمشقی ، الدّارس فی تاریخ المدارس ،

(٢٠) چاپ جعفر حسنی ، ( قاهره ) ١٩٨٨؛
(٢١) یحیی بن شرف نووی ، تحریرالفاظ التنبیه ، او، لغة الفقه ، چاپ عبدالغنی دقر، دمشق ١٤٠٨/١٩٨٨؛
همو،

(٢٢) تهذیب الاسماء و اللغات ، بیروت ١٤٢١/٢٠٠١؛
(٢٣) همو، المجموع : شرح المهذّب ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(٢٤) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛
(٢٥) محمدحسن هیتو، الامام الشیرازی : حیاته و آراؤه الاوصولیة ، دمشق ١٤٠٠/١٩٨٠؛
(٢٦) عبداللّه بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛

(٢٧) W. Ahlwardt, Die Hands chriften-Verzeichnisse der Kخniglichen Bibliothek zu Berlin: Verzeichniss der arabis Handschriften , vol.٤, Berlin ١٨٩٢;
(٢٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٩) EI ٢ , s.v. " A l- Sha ¦fi ـ iyya" (by E.Chaumont).

/ فریده سعیدی /