دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٦٤
تَتایی ، شمس الدین محمدبن ابراهیم ، مکنی به ابوعبداللّه فقیه مالکی و قاضی قرن دهم مصر. وی را منسوب به تتا، یکی از روستاهای منوفیه مصر، دانسته اند. منابع تاریخ تولد وی را ذکر نکرده اند، اما شاگردش ، عبدالقادر بقلی مالکی ، ولادت او را اوایل ٨٥٥ بیان کرده است . سال وفات تتایی را نیز، به اختلاف ، از ٩٣٧ تا ٩٤٢ آورده اند (ابن عماد، ج ٨، ص ٢٢٤؛
غزّی ، ج ٢، ص ٢١؛
بروکلمان ، ج ٢، ص ٤١١؛
یاقوت حموی ، ج ١، ص ٣٣٣؛
بدرالدین قرافی ، ص ١٨٦، پانویس ١١). از نحوة زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست . در منابع او را دانشمندی فاضل و متدین معرفی کرده اند که مدتی به کار قضا مشغول بوده ، سپس به تدریس و تألیف روی آورده ، و در علم فرایض توانا بوده است .
از تتایی آثار مشهور متعددی باقی مانده که برخی از آنها به چاپ رسیده است (سرکیس ، ج ٢، ستون ١٦٢٥). وی در فروع فقه مالکی بر مختصر الشیخ خلیل دو شرح دارد: جواهرالدُّرر به صورت مختصر و فتح الجلیل که مفصّل است . آثار دیگر وی عبارت اند از: البهجة السنیة فی حل الاشارات السنیة ؛
تنویر المقالة فی شرح الرسالة در فقه ، که به اختلاف منسوب به ابی زید قیروانی و یوسف بن حسن تتایی است ؛
خطط السّداد و الرشد بشرح نظم مقدمة ابن رشد (بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٢٣٦؛
همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٢٠١، ٣٣٤، ٤٣١؛
ج ٢، ستون ٤٤٩؛
بروکلمان ، همانجا؛
برای آگاهی آثار او رجوع کنید به از سایر بدرالدین قرافی ، ص ١٨٦).
منابع :
(١) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت : دارالافاق الجدیدة ، ( بی تا. ) ؛
محمدبن یحیی بدرالدین قرافی ، توشیح
(٢) الدیباج و حلیة الابتهاج ، تحقیق و تقویم احمد شتیوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١ـ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٣ـ٤؛
(٤) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٥) سرکین ؛
(٦) نجم الدین محمدبن محمد غزّی ، الکواکب السائرة باعیان المئة العاشرة ، بیروت ١٩٧٩؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، بیروت ١٩٩٥؛
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩.
/ داود الهامی /