بَوّانات ، شهرستانی در شمال شرقی استان فارس (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٦٦٩ ، ٤٦ تن ). از شمال به شهرستان آباده ، از شمال و مشرق به استان یزد (شهرستان ابرکوه / ابرقو و شهرستان مِهریز)، از جنوب به شهرستان نیریز و از مغرب به شهرستان مرودشت و آباده محدود است . مشتمل بر دو بخش مرکزی (حومه ) و سَرچَهان / سَرچاهان ، هفت دهستان و یک شهر به نام سوریان (مرکز شهرستان ) است . کوه قَلات (ارتفاع : حدود ٥٥٠ ، ٢ متر) در پانزده کیلومتری شمال غربی سوریان ، کوه قندیله (ارتفاع : حدود ٣٥٠ ، ٢ متر) در دو کیلومتری مغرب سوریان ، و کوه ختابان / خطابان (ارتفاع : حدود ٣٦٢ ، ٣ متر) در شش کیلومتری جنوب و جنوب غربی سوریان قرار دارد. کوههای قلات و قندیله ، درة بوانات را از حوزة آبریز کویر ابرکوه جدا می کند (جعفری ، ج ١، ص ٤٠٤، ٤١٣). غار بزرگ و زیبای «کان گوهر» با دریاچه ای در انتهای غار در ٣٦ کیلومتری مشرق سوریان قرار دارد (معرفت ، ص ٥٥١). آبادیهای شهرستان عمدتاً در دره های این کوهها واقع شده اند. دره ها و گردنه هایی به نامهای دره دَرون (یا دهنه میدان ) در پنج کیلومتری جنوب ، دهنه یزدی در دو کیلومتری شمال ، و گردنة میدان در پنج کیلومتری جنوب سوریان قرار دارند.

رود بوانات که از کوههای بوانات سرچشمه می گیرد، از مغرب به مشرق جریان می یابد و پس از آبیاری زمینهای زیرکشت سوریان ، به کویر مَروَست (در مشرق آن ) می ریزد. بر روی رودخانه ، پُلی منسوب به دورة دیلمیان دیده می شود (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، ج ٩٣، ص ٢١، ٦٩ـ٧١). زمینهای کشاورزی با چندین چشمه (مهمترین آنها چشمه حنیفه و چشمه بدره ) و کاریزهای نصرت آباد، حسام آباد و جعفرآباد آبیاری می شود. محصول عمدة بوانات ، گندم ، جو، گردو، سیب ، آلو و انگور است . ازگیا، شاتره و خاکشیر و گل گاوزبان ، از زیا، گرگ و بزکوهی و قوچ و میش و خرگوش و کبک دارد. از عشایر آنجا می توان از قشقایی ، عرب ، و باصری نام برد. از صنایع دستی دارای قالی بافی ، جاجیم بافی و گلیم بافی است . پرورش دام در آنجا رایج است .

برخی از آثار تاریخی آن عبارت اند از: امامزاده حمزه (متعلق به ٩٥٣) در جنوب شرقی سوریان در کنار آبادی باز (مصطفوی ، ص ٨؛ ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، ج ٩٣، ص ٢٢)؛ و مسجد جامع (در سوریان ) منسوب به دورة دیلمیان با منبر منبت کاری ، که این منبر در موزة ایران باستان نگهداری می شود (مشکوتی ، ص ١٢٣؛ مصطفوی ، همانجا؛ ایران . وزارت دفاع . اداره جغرافیائی ارتش ، ج ٩٣، ص ٧٠).

راه هرات (در استان یزد) ـ آباده (در استان فارس ) ـ شهرضا (در استان اصفهان ) از بوانات می گذرد.

فسائی ، بوانات را در اصل «بونات » به معنای «بهره ها» (بون = بهره ) دانسته است (ج ٢، ص ١٢٦٦). در اواخر قرن سیزدهم ، بوانات بلوکی بیش نبود و میان شمال و مشرق شیراز قرار داشت . طول آن از بنگ ( هشتاد کیلومتری جنوب شرقی ده بید ) تا جوب سفید ( دوازده کیلومتری جنوب غربی سوریان ) بیست و سه فرسخ و پهنای آن یک فرسخ بود. از شمال به نواحی ابرقو و یزد، از مشرق به شهر بابک کرمان و بلوک هرات و مَروَست ، از جنوب به نواحی قُنْقُری ، و از مغرب به بلوک آباده طشک و سرچاهان محدود بود. قصبة (مرکز) آن ، آبادیِ سوریان بود و بیست و سه ده آباد داشت (همانجا) و چاهک از قرای معروف آن به شمار می آمد (همان ، ج ٢، ص ٩٠٠؛ اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٠٥٧). به نوشتة فسائی ، بوانات محل ییلاق ایل عرب و محصولات مهم آن گندم ، جو، خشخاش و پوشش گیاهی آن از نوع درختان سردسیری بود. از آنجا کشمش ، آلوی بخارایی ، گردو، جوزقند، شفتالو و گلابی به هندوستان صادر می شد (ج ٢، ص ١٢٦٦، ١٥٧٨). فسائی از دو چشمة آن به نامهای جولانی و پیرکدو نیز یاد کرده است (ج ٢، ص ١٦٠٣ـ١٦٠٤). به نوشتة اعتمادالسلطنه ، در این بلوک میوه جات سردسیری و گرمسیری هر دو خوب به عمل می آمد، و صنعت و حرفة اهالی جعبه و قاشق سازی بود (همانجا) که آن را از چوب گلابی و امرود می ساختند و به قاشق بواناتی مشهور بود (فسائی ، ج ٢، ص ١٢٦٦).

در ١٣٢٩، بلوک بواناتی از توابع آباده در استان هفتم (فارس ) به شمار می آمد و دارای ٤١ آبادی (٣٥ آبادی در جلگه و بقیه در کوهستان ) بود (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٢٦٦). حدود هفتاد سال (١٢٠٠ـ١٢٧٠) ضابط و حاکم این بلوک ، آقاابوعلی بواناتی و پسرش آقاباباخان بواناتی و میرزا قاسم خان خلج قونقری بودند (فسائی ، همانجا). در بلوک بوانات ، در دِه آباده مرشدی ، مقبره ای است که اهالی آن را آرامگاه خواجه نصیرالدین طوسی می دانند و در آبادی شیدان خرابه های معروف به مسجد جامع و امامزاده ابوالفضل و قبرستان وسیعی متعلق به هفتصد سال پیش موجود است . در دو کیلومتری سوریان نیز چشمه و درختان کهنسالی وجود دارد که این محل ، تفرجگاه اهالی است (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٢٦٧). این محل ظاهراً مکان قدیمی یکی از سه موضع بَوّان در فارس بوده و نسبت به دو موضع دیگر به کرمان نزدیکتر بوده است رجوع کنید به شعب * بوّان .

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٨ش ؛
(٢) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ، ج ١، ص ٦٤ـ ٦٥؛
(٣) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٩٣: اقلید ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٦ش ، ص ٢٩؛
(٦) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٧) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٨) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی استان فارس ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٩) نصرت الله مشکوتی ، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران ، تهران ١٣٤٩ش ؛
(١٠) محمدتقی مصطفوی ، اقلیم پارس ، تهران ١٣٤٣ش ؛
(١١) احمد معرفت ، کوهها و غارهای ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(١٢) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(١٣) نقشة تقسیمات کشوری سال ١٣٧٠: استان فارس ، تهران : مرکز آمار ایران ، ١٣٧٠ش .

/ معصومه بادنج و صنوبر منصوری /