تیکمه داش ، بخش و شهری در شهرستان بستان آباد.

١) بخش تیکمه داش . در جنوب شهرستان بستان آباد واقع است . از شمال به بخش مرکزی شهرستان بستان آباد و بخشهای مرکزی و مِهرَبان (در شهرستان سراب )، از مشرق به بخش تُرکمن چای (در شهرستان میانه )، از جنوب به بخشهای مرکزی و نَظَر کَهریزی (در شهرستان هشترود)، و از مغرب به بخش مرکزی شهرستان تبریز محدود و مشتمل است بر دهستانهای عباس شرقی ، عباس غربی ، اوجان شرقی ، سهندآباد و شهر تیکمه داش .

آبادیهای تیکمه داش (در ١٣٧٥ ش ، ٩٩ آبادی ) عمدتاً در کوهستان قرار دارند ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ش ، ص ٢ـ١٤). قسمتی از دامنه های شرقی و شمال شرقی سهند * در این بخش واقع است . از کوههای مهم آن ، اوچ تپّه (ارتفاع بلندترین قله : ٢١٨ ، ٢ متر) در حدود پانزده کیلومتری جنوب غربی شهر بستان آباد و آقْداش (ارتفاع بلندترین قله : ٥٣٨ ، ٢ متر) در حدود نوزده کیلومتری جنوب شرقی بستان آباد است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١٣٣؛ جعفری ، ج ١، ص ٤٨، ٨٣). رودهای شَهر چای / شهری چای در مغرب ، کَلقان چای در مرکز و آلمالوچای در مشرق بخش جریان دارند و هر سه از سرشاخه های شمالی قَرَنْقوچای ، از ریزابه های آیدوغْموش و قِزِل اُوزَن اند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١٣٢ـ١٣٣؛ جعفری ، ج ٢، ص ٩٧ـ٩٩،٣١١، ٣١٣، ٤٠٠ـ ٤٠١؛ نیز رجوع کنید بهافشین ، ج ٢، ص ١٨٧ـ ١٨٨، ١٩٣، ١٩٦).

از چشمه های فراوانی از جمله شیرین بلاغی و چاپُلی بُلاغی و کهریزکز و قره بابا، در تأمین آب آشامیدنی و آبیاری زمینها استفاده می شود.

تیکمه داش از گیا دارای گل گاوزبان ، خاکشیر، آویشن ، گون ، و درختان بنه و زالزالک است و از زیا گرگ ، روباه ، بلدرچین و عقاب در آن یافت می شود. محصولات عمدة آن گندم و جو و فرآورده های باغی ، از جمله سیب و گلابی و زردآلو و گردوست . پرورش گاو، گوسفند، بز، طیور و زنبورعسل در آنجا رواج دارد. قالی بافی در شهر تیکمه داش و برخی از آبادیهای بخش ، از جمله قره چای حاج علی ، مرکز دهستان سهندآباد (در ٣٨ کیلومتری جنوب غربی شهر بستان آباد) صورت می گیرد (خاماچی ، ص ٣٠١؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١٣٣، ٣١٢، ٣١٥ـ٣١٦). بازارهای هفتگی در بعضی آبادیهای این بخش پررونق است ، از جمله شنبه بازار در آبادی قره چمن ، مرکز دهستان عباس شرقی ، در حدود ٤٢ کیلومتری جنوب شرقی شهر بستان آباد (خاماچی ، ص ٣٠٠؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ٣١٦).

راه اصلی شهر بستان آباد به شهرهای هشترود و میانه از این بخش می گذرد. در ١٣٢٩ـ١٣٣٠ ش دهستانهای اوجان و سهندآباد و عباسی /عباس ، جزو بخش تیکمه داش کنونی ، در بخش بستان آباد شهرستان تبریز (در استان سوم ) ذکر شده است (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ٣٧٩؛ رزم آرا، ج ٤، ص ٥٤، ٢٨٣، ٣٢٧؛ نیز رجوع کنید به ایران . وزارت کشور، ١٣٥٥ ش ، ص ١٠؛ همو، ١٣٦٥ ش ، ص ٩). تیکمه داش در ١٣٦٩ ش بر اساس مصوبة دولت به بخش تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٨١ش ، ص ٢). طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت بخش ٣٣٨ ، ٣٥ تن بوده است که حدود ٧ر٩٣% روستانشین و بقیه شهرنشین بوده اند. اهالی آن شیعة اثناعشری اند و به ترکی آذری سخن می گویند.

٢) شهر تیکمه داش ، مرکز بخش تیکمه داش . در هجده کیلومتری جنوب شرقی شهر بستان آباد، در ارتفاع ٩٠٠ ، ١ متری واقع است . این شهر در شمال شرقی کوههای قارقالان (ارتفاع بلندترین قله : ح ١٦٨ ، ٢ متر) و قلیچ قَیَه (ارتفاع بلندترین قله : ح ١٨٤ ، ٢ متر) قرار دارد. غارِ یاغشلو/ یاغشلی کُهُل در نزدیکی آن است . رود بنوچای از شهر می گذرد و رود بوستَکان چای در یک کیلومتری شرق آن جریان دارد. در پیرامون تیکمه داش چشمه های زیادی وجود دارد. بیشترین دمای شهر در تابستانها ْ٣٠ و کمترین آن در زمستانها ْ٢٥ - و میانگین بارش سالانة آن ٣٨٠ میلیمتر است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١٣٤). دوشنبه بازار آن در منطقه مشهور است (خاماچی ، ص ٣٠١). شهر تیکمه داش بر سر راه اصلی تهران ـ تبریز واقع شده و فاصلة آن تا تبریز (در غرب ) ٧٩ کیلومتر و تا میانه (در شرق ) ٩١ کیلومتر است ( رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ٨٩، ١٣٤). طبق تقسیمات کشوری ، تیکمه داش در ١٣٧٦ ش شهر شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و جتماعی ، ١٣٨١ش ، همانجا). طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت شهر ٢٢٥ ، ٢ تن بوده است .

از پیشینة آن قبل از دورة قاجار، اطلاع چندانی در دست نیست . در ١٢٣٣/١٨١٧، موریتس فون کوتسبو در سفرنامة خود از قریة «تکمه داش » به معنای توده سنگ ، نام برده است (ص ٢٠١). در ١٢٤٩/١٨٣٣، فریزر (ص ٥٠) از روستای «تیکمداش » و در ١٢٥٦ـ١٢٥٧/١٨٤٠ـ١٨٤١، اوژن فلاندن (ص ٨٧) از آبادی «تخمه داغ » میان آبادیهای حاجی آباد/ حاجی آقا (در حدود شش کیلومتری جنوب غربی شهر بستان آباد) و قره چمن /قراچمن یاد کرده اند. در ١٢٩٥، آبادی «تکمه داش » جزو محال عباس ، منزلگاه ناصرالدین شاه قاجار در سفرش به فرنگ بوده است (اعتمادالسلطنه ، ج ٣، ص ١٨١٠). در ١٣١٨، در سفر مظفرالدین شاه قاجار به فرنگ ، از منزل «تکمه داش » در پنج فرسنگی (سی کیلومتری ) قره چمن و

سه فرسنگی (هجده کیلومتری ) حاجی آقا که ٦٨٠ متر بلندتراز تهران بوده ، یاد شده است (مظفرالدین قاجار، ص ٢٦، ٣١ـ٣٣، ٢٥٨).

خسته قاسم ، شاعر و نوازندة مردمی (عاشیق ) و معروف قرن دوازدهم ، که در شروان می زیست ، در آبادی تیکمه داش به دنیا آمده بود ( د. آ. ، ج ١٠، ص ٧٩ـ٨٠).

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه ؛
(٢) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٣) اولین نقشة برجسته نمای آذربایجان ، تهران : مؤسسه جغرافیائی و کارتوگرافی سحاب ، ١٣٦٣ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٥) همو، فهرست واحدهای تقسیمات کشوری تا پایان شهریور ماه ١٣٦٥ ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ش ؛
همو، نشریة تاریخ تأسیس

(٨) عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٩) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٠) بهروز خاماچی ، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(١١) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران ( آبادیها )، ج ٤: استان سوم و چهارم ( آذربایجان )، تهران ١٣٣٠ش ، ١٣٥٥ش ؛
فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٤: میانه ، تهران :

(١٢) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ١٣٧٦ش ؛
(١٣) جیمز بیلی فریزر، سفرنامة فریزر: معروف به سفر زمستانی ، ترجمة منوچهر امیری ، تهران ١٣٦٤ش ؛
اوژن ناپلئون فلاندن ، سفرنامه

(١٤) اوژن فلاندن به ایران ، ترجمة حسین نورصادقی ، تهران ١٣٥٦ش ؛

(١٥) موریتس فون کوتسبو، مسافرت به ایران دوران فتحعلی شاه قاجار، ترجمة محمود هدایت ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٦) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان آذربایجان شرقی ، شهرستان بستان آباد، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٧) مظفرالدین قاجار، شاه ایران ، سفرنامة مبارکة شاهنشاهی ، بمبئی ١٣٢١؛
(١٨) نقشة راهنمای استانهای آذربایجان شرقی ـ غربی و اردبیل ، تهران : گیتاشناسی ، ( بی تا. ) ؛
(١٩) نقشة راههای ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش ؛

(٢٠) A ¦zarba ¦yjan Sa ¦vet Ensiklopediya ¦s  , Baku ١٩٧٦- .

/ رحیم سرور /