دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٦
بافضل حضرمی ، خاندانی از مشایخِ تَریم در حضرموت که تبار خود را از تیرة سعدالعشیرة قبیلة مَذْحِج می دانند. «بافضل » ظاهراً از نام یکی از اجداد ایشان ، موسوم به فضل بن محمدبن عبدالکریم بن محمدِ فقیه ، گرفته شده است که شجرة نسب او فراتر از این معلوم نیست . ظاهراً این خاندان در تریم ، تا حدود قرن نهم ، در مسایل دینی مرجعیت تام داشتند؛ اما از آن پس سادات با عَلَوی جانشین آنان شدند. خانوادة بافضل تا دیر زمانی از صوفیان و فقهای برجسته شناخته می شدند.
شاخه ای از آنان در قرون دهم ـ یازدهم در عدن می زیستند. مشهورترین فرد این شاخه ، و احتمالاً مؤسس آن ، جمال الدین محمدبن احمدبن عبداللّه است که در تریم متولد شد و در عدن به عنوان مدرس شهرت یافت و مورد عنایت سلطان عامربن عبدالوهاب ، حکمران طاهریِ یمن ، قرار گرفت . وی در ٩٠٣ در عدن درگذشت .
شاخة دیگری موسوم به بَلْحاجّ در شِحْر وجود داشت که محتملاً مؤسس آن عبداللّه بن عبدالرحمن بن ابی بکر (متوفی ٩١٨) بود. این شخص صاحب چندین رساله در فقه و تصوف است که برخی از آنها در خارج از وطن او نیز رواج یافت و مؤلفان دیگر شرحهایی بر آنها نوشتند (بروکلمان ، ج ٢، ص ٥١٠ و، > ذیل < ، ج ٢، ص ٥٢٨). او در ضمن ، میان حکمرانان آن ناحیه به حکمیت می پرداخت و صاحب نفوذ بود.
پسرش احمد، که جانشین وی شد، به «شهید» معروف است ؛ زیرا در نبردی که در شِحْر با پرتغالیان درگرفت (٩٢٩/١٥٢٣) کشته شد. احتمال می رود که خانوادة بافضل ، پس از وی ، به تریم بازگشته باشند؛ زیرا برادر احمدِ شهید، موسوم به حسین (متوفی ٩٧٩)، در تریم صوفی سرشناسی بوده و به طریقت شاذِلی تمایل داشته است . زین العابدین (متوفی ١٠٢٦)، پسر حسین ، نیز از صوفیان و فقیهان تریم بوده است . حسینِ دیگری ، از نوادگان احمدِ شهید متولّد به سال ١٠١٩ در شحر، در طلب علم به عدن و زَبید و مکه و مدینه سفر کرد؛ سپس به شحر بازگشت و به هند و بار دیگر به مکه رفت . در مکه مجاور شد و به تجارت قهوه و پارچه میان مُخا و مکه پرداخت . وی از صوفیان سرشناس بود و به مباحثه و مجادله علاقه داشت . اشعاری صوفیانه نیز سروده است . وی در ١٠در مکه درگذشت .
در شاخة تریم ، محمدبن اسماعیل (متوفی ١٠٠٦) معلمی برجسته ، و احمدبن عبداللّه بن سالم ، معروف به سودی (متوفی ١٠٤٤)، لغوی و نحوی نسبتاً مبرزی بود.
شیخ محمد عَوَض بافضل (متوفی ح ١٣٣٢ ش ) مؤلف کتابی موسوم به صِلَة الاَهْل فی تراجِم آل بافضل است که هنوز به طبع نرسیده است .
منابع :
(١) عبدالقادربن شیخ عیدروس ، النور السافر من اخبار القرن العاشر ، بغداد ١٩٣٤، ص ٢٣ـ٢٦، ٤٤، ٩٨ـ١٠٠، ١٣٥ـ١٣٧، ٢٠٧ و بعد، ٣٤٤، ٣٦٨؛
(٢) محمدامین بن فضل اللّه محبّی ، خلاصة الاثر فی اعیان قرن الحادی عشر ، قاهره ١٨٦٩؛
(٣) Carl Brockelman, Geschichte der Arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٤) R. B. Serjeant, "Historians and historigraphy of H ¤ ad ¤ ramawt", in B S O A S , xxv (١٩٦٢), ٢٥٦;
(٥) idem, The Portuguese of the South Arabian Coast , Oxford ١٩٦٣, ٥٢-٤;
(٦) idem, The Saiyids of H ¤ ad ¤ ramawt , London ١٩٥٧, ١٢,١٤;
(٧) F. Wدstenfeld, Die ´ufiten in Sدd-Arabien im XI (XVII) Jahrhundert , Gخttingen ١٨٨٣, ٨٦-٩٠.
)/ د. اسلام / م . غول (