خديجه خاتون، بقعه ، خديجه خاتون، بقعه، از مقابر برجى قرن هشتم در استان قم. اين بقعه در گورستان روستايى به همين نام در ٣٥ كيلومترى جنوب شهر قم قرار دارد و در واقع تنها اثر ارزشمند باقىمانده از قرن هشتم در خارج از شهر قم است. براساس كتيبه اى در بنا، اين بقعه منسوب به خديجه خاتون، يكى از فرزندان امام جعفرصادق عليه السلام است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ٢، ص ٢٠٤). فيض قمى (ج ٢، ص ٤٢٧ـ٤٢٨) به دليل نبودن نام خديجه در ميان دختران آن امام و سادات مهاجر به قم تا سده چهارم و ذكر خاتون در دنباله نام خديجه، كه واژهاى مغولى است، شخص مدفون در بقعه را فرزند بلافصل امام ندانسته و معتقد است وى در سده ششم يا هفتم مى زيسته و از احفاد على بن حسن العلوى العُرَيْضى از دودمان على بن جعفر بوده است.

بنابر كتيبه سراسرى بنا در داخل ضلع شمالى و كتيبه ديگرى در زيرگوشوارها، اين بقعه در ٧٧٠ به دستور غياث الدين اميرمحمد، از فرمانروايان مستقل قم، ساخته و سپس تجديد بنا شده است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج ٢، ص ٢٠٢ـ٢٠٤). بنابر كتيبه ديگرى كه از زيرگوشوار شمال غربى آغاز مىشود، استادكاران اين بنا درويش على طاهر و درويش ابراهيم بن حسن حلاج و على بن محمد ابوشجاع، هنرمند برجسته قرن هشتم، بودهاند (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٢٠٥؛ عرب، ص ١٦١).

بر دو سوى بدنه جنوبى بنا، پنج بيت شعر بر روى ده قطعه كاشى با زمينه لاجوردى نوشته شده كه در آن، نام سازنده ضريح چوبى، اسكندر، و تاريخ محرّم ١٣٢١ آمده است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، همانجا؛ فيض قمى، ج ٢، ص ٤٣٢ـ٤٣٣). اين بقعه به سبب ارزشهاى تاريخى، هنرى و مذهبى در ١٣٧٨ش، در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيد (رجوع کنید به پازوكى طرودى و شادمهر، ص ٣٠٣).

باتوجه به تركهاى عميق در ديوارهاى بنا، افراد محلى اضلاع خارجى بقعه را با لايهاى از سنگ پوشانده و ايوانى در جبهه شمالى به عنوان ورودى و حجره هايى در شمال و جنوب بقعه ساختهاند (رجوع کنید به فيض قمى، ج ٢، ص ٤٢٨؛ عرب، همانجا). به دليل غيرفنى بودن كار، در ١٣٨٠ش اداره ميراث فرهنگى استان قم ضمن زهكشى اطراف بنا و حذف حجره الحاقى جبهه جنوبى، لايه سنگى را اصلاح و جدار خارجى بنا را با كمربندى از سنگ تقويت كرد. بقعه خديجهخاتون از خارج، نقشهاى هشت ضلعى دارد. شش متر از نماى خارجى با مخلوطى از قلوه سنگ، آجر و گچ پوشيده شده و دو متر بالاى آن از آجر و با طاقنمايى در هر ضلع است. ورودى بقعه ايوانى است در جبهه شمالى كه به همراه دو حجره جانبى در دوره معاصر به بنا الحاق شده است. باتوجه به شواهد، بقعه وروديهاى ديگرى نيز در جنوب و شرق داشته است (رجوع کنید به فيض قمى، ج ٢، ص ٤٢٩). بنا از داخل، مربع شكل با اضلاع ٥ر٥ متر است و دو صُفّه در شرق و غرب آن، با دهانه ٣ متر و عمق ٢٥ر١ متر، قرار دارد. براى تغيير بنا از حالت چهارضلعى به هشت ضلعى، گوشوارهايى در زوايا ايجاد شده كه آن را به هشت گوشه و سپس شانزده ضلع با چهار نورگير در جهات اصلى تبديل كرده است كه آهيانه گنبد با بلندى حدود يازده متر از سطح زمين در بالاى آن قرار دارد. گنبد دو پوسته رُك همانند منشورى شانزده تَرْك است (رجوع کنید به عرب، همانجا).

نماى داخلى بنا، مانند ديگر آثار علىبن محمد ابوشجاع، با ملاطسازى گچى، نقوش مهرى، آرايههاى گياهى، اسليمى، كتيبههايى باخطوط كوفى، بنايى، ثلث، مشبكهاى گچى، شمسهها و ترنجها تزيين شده است (همانجا). اين بنا از جمله برجهاى آرامگاهى است كه از نقشه عمومى هشت ضلعى از دوره ايلخانيان (حك: ٦٥٤ـ٧٥٠) پيروى مىكند (رجوع کنید به همان، ص ١٤٧؛ ويلبر، ص ١٢٥ـ١٢٦).

بقعه ديگرى نيز در بخش قنوات قم، در مسير جاده قم ـ سراجه در ده كيلومترى شرق قم، واقع شده است كه امامزاده خديجهخاتون ناميده مىشود. به استناد لوح سنگى موجود در ايوان بنا ــكه متأسفانه فاقد تاريخ است ــ بناى فعلى احتمالا در دوران قاجار به همت حاجى بخشعلىبن جعفر آقاقمى احداث شده است. كتيبه مذكور، مدفونان در بنا را شاهزاده عبداللّه و عبدالرحمان و زينبخاتون، فاطمهخاتون، خديجهخاتون، مريمخاتون و رقيهخاتون، همگى فرزندان امام موسىبن جعفر، معرفى كرده است (رجوع کنید به ناصرالشريعه، ص ٢١٩؛ مدرسى طباطبائى، ج ٢، ص ١٧٢ـ١٧٣). بقعه بنايى است هشت ضلعى از خارج و داخل، كه داراى شش صُفّه در اضلاع و ايوانى در جانب شرقى است. تمام جدار داخلى بقعه سفيدكارى شده و شامل تزيينات گچبرى و كاشىكارى است. از آثار قديم باقىمانده در بنا لوحهاى خشتى با روكش كاشى روى مزار متعلق به قرن هفتم و هشتم بود (مدرسى طباطبائى، ج ٢، ص ١٧٢؛ فيض قمى، ص ٥٠٦، ٥١١). در ١٣٧٩ش، لوح مزار جديدى از سنگ مرمر جايگزين لوح تاريخى يادشده گرديد و قطعاتى اندك از لوح قديم به اداره ميراث فرهنگى قم منتقل شد. اين بقعه در ١٣٨٠ش در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيد (رجوع کنید به پازوكى طرودى و شادمهر، ص ٣٠٥).

منابع :
(١) ناصر پازوكى طرودى و عبدالكريم شادمهر، آثار ثبت شده ايران در فهرست آثار ملى: از ٢٤/٦/١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٢) كاظم عرب، «گزارش و تحقيق و معرفى هفت بناى تاريخى و ارزشمند قم بازمانده از قرن هشتم هجرى»، اثر، ش ٣٣ـ٣٤ (بهار و تابستان ١٣٨١)؛
(٣) عباس فيض قمى، كتاب گنجينه آثار قم، قم ١٣٤٩ـ١٣٥٠ش؛
(٤) حسين مدرسى طباطبائى، تربت پاكان: آثار و بناهاى قديم محدوده كنونى دارالمؤمنين قم، قم ١٣٥٥ش؛
(٥) محمدحسين ناصرالشريعه، تاريخ قم، چاپ على دوانى، تهران ١٣٨٣ش؛
(٦) دونالد نيوتن ويلبر، معمارى اسلامى ايران در دوره ايلخانان، ترجمه عبداللّه فريار، تهران ١٣٦٥ش.
/ كاظم عرب /